Ordinatio

Quinta opinio ponit quod species obiecti in intellectu vel ipsum obiectum in se praesens, est gignens vel est ratio formalis gignendi notitiam actualem in intellectu, et ipse intellectus tantummodo se habet tamquam materiale ibi, informatus illa specie vel habens obiectum supplens vicem speciei.

Ad hoc arguitur sic: III De anima commento 5, 'intellectus se habet ad formas universales sicut materia prima ad formas individuales'; et alibi, 'anima est infimum in genere intelligibilium, sicut materia in genere entium'; et II De anima et VIII Physicorum, 'intellectus ante habitum est in potentia essentiali sicut materia ante formam'; et III De anima, ((intellectus nihil est eorum quae sunt ante intelligere)). Ex omnibus istis concluditur, potentiam intellectus respectu intelligibilis esse pure potentiale; pure autem potentiale non potest esse principium activum alicuius actus, nisi informatum aliqua forma,- et tunc forma erit principium formale.

Arguitur etiam quod ipsa forma quae est principium agendi, sit similitudo, quia sicut factio est formaliter per formam qua faciens assimilatur facto, ita actio videtur esse per illam formam qua agens assimilatur obiecto, - et ita illa similitudo erit formalis ratio agendi.

Ad hoc etiam additur quod agens indeterminatum non potest agere actionem determinatam, vel circa obiectum determinatum, nisi determinetur; intellectus de se est indeterminatus ad omne intelligibile et ad omnem intellectionem; ergo ad hoc quod intelligat, requiritur determinatio aliqua: illa non est nisi per speciem aliquam, - ergo species intelligibilis est principium determinativum.

Sexta opinio - quae redit in idem quantum ad conclusionem huius quaestionis - est quod ipsa notitia actualis genita, sive in sensu sive in intellectu, est species; et tunc sicut formalis ratio gignendi 'speciem actualem quae dicitur notitia actualis' est ratio obiecti vel species obiecti in memoria, ita sequitur, quoad propositum, quod ratio formalis gignendi notitiam actualem est ipsum obiectum vel aliqua species in virtute obiecti: et hoc ita, quod quando obiectum est in se praesens, ab eo generatur species, quae est intellectio, quando autem non est in se praesens sed per speciem in memoria, tunc ab ista specie vel virtute istius speciei gignetur alia, quae erit intellectio.

Pro ista opinione, quatenus dicit speciem intelligibilem esse notitiam actualem, adducitur Augustinus XI De Trinitate cap. 2, ubi vult quod ((illa informatio quae 'visio' vocatur, a solo corpore gignitur quod videtur)); quod autem gignitur a solo corpore, est species; ergo illa species visio est, secundum Augustinum.

Hoc idem probatur, secundo, per Philosophum II De anima, qui vult quod idem sit sonatio et auditio, quia idem est actus activi et passivi, per ipsum, III Physicorum; sed 'sonatio in actu' causat speciem soni in aure; ergo ista species causata est idem cum auditione, et ita species sensibilis et sonatio idem.

Conclusio istarum duarum opinionum ultimarum improbatur per quaedam argumenta facta contra secundam opinionem: nam effectus aequivocus non potest excedere in perfectione causam aequivocam, sed deficit necessario ab ea; intellectio esset effectus aequivocus speciei intelligibilis si ab ea sola causaretur, et ita esset simpliciter imperfectior specie intelligibili, quod non est verum.

Ista ratio - quae fuit prima contra secundam opinionem - minus est evidens contra istas, quia species intelligibilis est nobilior phantasmate. Secunda ratio et tertia, contra secundam, non sunt contra istas. - Aliae rationes sex, quas non ponderavi contra secundam, possunt hic fieri: nam primo, habitus non videtur necessarius, sicut argutum est ibi, - similiter, secundo, quomodo fieret discursus? - tertio, quomodo reflexio? - quarto, quomodo causarentur relationes rationis sive intentiones logicae? - quinto, quomodo complexio falsa cui assentiretur tamquam verae, si sola species intelligibilis, genita a phantasmate, esset ratio formalis omnis intellectionis? - sexto, quomodo erit actio immanens?

Adduntur tria media contra istas, non multum etiam ponderanda. Primum est istud: tunc species magis esset potentia intellectiva quam intellectus, et ita ipsa separata haberet eundem actum, sicut calor separatus calefaceret.

Similiter, tunc 'intelligere' non videtur propria perfectio ipsius intellectus, quia nihil videtur essentialiter ordinari ad illam operationem ad quam, sive ad cuius principium, se habet in potentia contradictionis sicut ad accidens per accidens, sicut 'calefacere' non videtur propria perfectio ligni, ex quo lignum se habet ad calorem sicut ad accidens per accidens; sed ita se haberet intellectus, secundum illam opinionem, ad speciem intelligibilem quae esset principium intellectionis; ergo etc.

Similiter, tertium: tam in sensu quam in intellectu, posito eodem repraesentante, maior attentio facit actum perfectiorem. Idem enim habens eandem speciem intelligibilem vel phantasma, perfectius intelligit illud ad cuius intellectionem magis conatur, et minus, quando minus. Ita etiam in sensu, eodem obiecto praesente et in eodem lumine, perfectius videtur aliquid propter maiorem attentionem in videndo. Patet etiam ex hoc quod magis quandoque laeditur visus propter maiorem attentionem, immo, ceteris paribus, unus oculus magis attentus posset multum offendi in visione alicuius in qua alius minus offenderetur, sicut patet per experientiam. Patet etiam secundum Augustinum XI De Trinitate cap. 2 quod 'in attento multum remanent species post visionem', - quae non remanent in oculo non attenti sensu.

Potest dici quod 'potentia intellectiva' est qua intelligimus, intelligimus autem ea in quantum ipsa habet formaliter intellectionem: species non est nata habere eam, nec esse ratio habendi eam. Quod additur quod 'separata haberet actum', si intelligatur 'habere' subiective, patet quod non valet; si effective, - responsio: non habet passum in quod agat, praecipue si non est natum esse principium agendi in aliud, quia non faciendi, sed tantum actionis immanentis in eodem subiecto cum ipsa.

Ad secundum dici potest quod maior illa 'nihil videtur essentialiter ordinari' etc., falsa est in his quae non possunt ex se consequi finem ad quem ordinantur sed tantum actione extrinseci, dantis sibi aliquod accidens, per quod operentur et attingant finem suum, et ita est de intellectu.

Ad tertium: illa 'attentio' est voluntatis, qua vehementer applicante se ad aliquod obiectum, potentia inferior cognitiva vehementius patitur ab illo obiecto; et ideo perfectius cognoscit, licet non agat ad illum actum.

Sed contra secundam opinionem istarum (quae sexta est, in universo) arguitur specialiter quod ipsa sit falsa tam in sensu quam in intellectu. - In sensu, quia si species illa quae est visio sit aliqua eiusdem rationis cum illa quae est in medio, illa in medio erit formaliter visio; ergo medium, habens eam formaliter, erit formaliter videns. Si autem praeter hanc speciem in visu quae ponitur visio sit alia alterius rationis ab ea, et alia eiusdem rationis cum illa quae est in medio, habetur propositum - quod licet illud quod est visio dicatur species, tamen est aliquid aliud prius eo in oculo, et alterius rationis: et illud, ut communiter, dicitur species, et ita species proprie dicta differret a visione.

Si dicas quod species in medio differt a specie in oculo propter diversa recipientia, - hoc nihil est, quia sicut albedo est eiusdem rationis in equo et in lapide, et ideo utrumque est formaliter album secundum eandem rationem albi, ita si illa qualitas quae dicitur species sit eiusdem rationis in oculo et in medio, si illa de se sit visio formaliter, visio formaliter erit in utroque: et in quocumque est visio formaliter, illud est formaliter videns.

Principale etiam propositum patet, quia in oculo caeco, remanente tamen sic mixto ut prius, causatur species; similiter in oculo dormientis, alias non excitaretur ab excellenti visibili praesente, nec etiam alias excitaretur a sono excellenti nisi prius esset in aure, tamen in istis non est visio. - Ita etiam in oculo bene disposito recipitur aliqua species eiusdem rationis cum illa quae est in medio, ex hoc quod ipsum organum est similis dispositionis cum medio, propter perspicuitatem utriusque - ex II De anima - et illa non erit formaliter visio, sed prior visione.

Quod in intellectu sit falsum, patet coniungendo aliqua dicta sic opinantium. Ponunt enim nullam esse speciem aliam ab essentia divina in visione beata, et beatitudinem essentialiter consistere in sola visione; iunge istud dictum quod 'visio formaliter est species', et sequitur quod beatitudo nostra erit formaliter essentia divina. Ergo si haec conclusio est inconveniens, aut negent illam praemissam quod 'visio est species', aut ponant quod essentia divina habet aliam speciem a se aut beatitudinem esse essentialiter in alio quam in actu visionis.

Responsio: ubi est 'species intelligibilis' alia ab obiecto, illa est intellectio, sed ubi non est species alia ab obiecto, ibi intellectio non est obiectum; in beatitudine igitur negarent speciem aliam ab obiecto et actu, sed non negatur esse alia ab obiecto.

Contra: nullius obiecti est alia 'species intelligibilis' nisi sola intellectio, secundum istos; ergo cuius obiecti est intellectio alia ab ipso, eius est 'species intelligibilis', - ergo ita debet concedi species in visione Dei sicut in intellectione cuiuscumque alterius obiecti.

Nota de relatione scientiae ad obiectum: Nota quod intellectionis ad obiectum in quantum est motivum intellectus, sive magis proprie in quantum est causativum intellectionis, est relatio pertinens ad secundum modum relativorum, sicut filii ad patrem vel caloris geniti ad gignentem; relatio etiam intellectus ut mobilis ad obiectum ut ad movens, pertinet ad secundum modum, ut relatio calefactibilis ad calefactivum.

Sed praeter istas relationes secundi modi, est alia relatio intellectionis ad obiectum ut terminati ad terminans. Non enim tantummodo intellectio est ab obiecto ut a causa efficiente, totali vel partiali, sed est ad ipsum ut ad terminans, sive ut circa quod ipsa est.

Differentia istarum relationum patet, quia utraque est sine alia: prima sine secunda in calore genito, - secunda sine prima in intellectione lapidis, si fieret in me immediate a Deo. Prima est non identica, quia idem absolutum posset fieri ab alia causa; secunda videtur identica, quia nullus actus natus esse circa obiectum, posset esse idem et non terminari ad idem obiectum. Secunda non est ad aliquam causam ut causam, quia positis omnibus causis, praeter hoc requiritur in tali actu aliquid terminans. Patet etiam dividendo: non est forma, nec efficiens, patet; non finis, quia obiectum ut est primo circa quod est actus, non est propter quod amatum elicitur actus; nec est materia - est enim 'circa', sine 'in' et 'ex'. - Secunda potest poni tertii modi, non quia sit relatio mensurati, sed quia similis illi, quia non mutua: universaliter enim actus requirit illud circa quod sit, non e converso, nec sola relatio mensurati est tertii modi, sed omnis similis, scilicet non mutua, qualis est terminatimodo praedicto - ad terminans; tamen et hic concurrit, inter eadem absoluta, relatio mensurati ad mensuram, sed potest poni formaliter alia ab ista relatione terminati.

Contra tertium et quartum: quomodo est alicui identica relatio 'non ad causam' nisi dependeat essentialiter a non causa, et ita quattuor causae non sufficerent ad esse rei? Item, potest non esse actu exsistente, quomodo tunc identica relatio?

Haec duo videntur concludere quod intellectio est aliqua forma absoluta sicut albedo. Patet enim quod ipsa est causabilis a Deo immediate, ergo ab ipso solo non dependet essentialiter; quando etiam obiectum causat, non dependet identice, quia posset eadem aliunde causari (frequenter etiam est de non ente).

Et si dicas 'est ens in specie', - arguetur de specie, quod sit absoluta forma (vel processus in infinitum), et ipsa non est obiectum terminans, sed illud cuius est. Quomodo ergo Philosophus in VII Physicorum, et alia dicta de habitibus? quomodo ergo tunc relatio identica, cum possit non esse actu exsistente, vel etiam realis, cum terminus non sit?

Item, differentia istarum relationum ponitur, quia intellectus quandoque terminatur in intelligendo ad aliquid a quo non movetur, puta intellectus divinus ad creaturam vel ad relationes intrinsecas vel attributa, cum tamen sola essentia moveat ad intellectio nem, alioquin quod eius esset obiectum primum?

Contra: tunc intellectio Dei haberet relationem realem ad creaturam vel ad aliud obiectum; item, secundo, quare magis 'unum' motivum quam 'unum' terminans requiritur ad unitatem actus?

Ad primum istorum duorum: quare non potest aliqua relatio tertii modi esse tantum rationis sicut et illa secundi qua essentia divina dicitur movere intellectum eius, et e converso? - sicque non sit differentia modorum Aristotelis penes 'esse' rei et rationis, sed penes mutuum et non mutuum: et si mutuum, penes quantum et quale - substantiale vel accidentale, in actu primo vel secundo, ita quod quilibet modus possit esse quandoque realis, quandoque rationis?