Ordinatio

Ad argumenta pro secunda opinione. - Quamvis posset ibi tangi, utrum illa causalitas quae attribuitur intellectivae parti, conveniat proprie intellectui agenti vel possibili, tamen illam difficultatem dimitto usque alias.

Cum probatur quod 'possibilis' non potest habere causalitatem aliquam, quia 'nihil idem agit in se', - respondeo quod illa propositio non est vera nisi de agente univoco, nec illa probatio eius quod 'tunc idem esset in actu et in potentia' concludit nisi quando agens agit univoce, hoc est inducit in passum formam eiusdem rationis cum illa per quam agit; si enim sic aliquid ageret in se, ergo haberet simul 'formam eiusdem rationis ad quam movetur', et dum movetur ad illam, careret illa; ergo simul haberet illam et non haberet, - saltem hoc sequitur de duabus formis eiusdem speciei, vel de eadem. In agentibus autem aequivoce, id est in illis agentibus quae non agunt per formas eiusdem rationis cum illa ad quam agunt, propositio illa quod 'nihil movet se' non habet necessitatem, nec probatio eius quod 'aliquid sit in potentia et in actu respectu eiusdem' aliquid concludit: non enim ibi agens est tale formaliter in actu quale passum est formaliter in potentia, sed agens est virtualiter tale in actu quale formaliter est passum in potentia; et quod 'idem' sit virtualiter tale in actu et formaliter tale in potentia, nulla est contradictio.

Ista glossa de agentibus univoce et aequivoce necessaria est, quia Philosophus posuit 'motum' non tantum in genere qualitatis, sed quantitatis et 'ubi'. In quantitate autem et 'ubi' nullum est agens univocum, quia in genere quantitatis et 'ubi' nulla forma est quae sit principium inducendi similem formam, immo - ut generaliter dicatur - quicumque motus est 'non ad formam activam', non est ab agente univoco, quia ex quo forma terminans non est activa, nulla eiusdem rationis est principium agendi. Sunt ergo apud Philosophum multi 'motus' ab agente non univoco sed aequivoco, - et ibi agens est tale virtualiter in actu quale patiens in potentia formaliter.

Si arguas 'ergo in omnibus posset idem esse in actu virtuali et in potentia ad actum formalem, et ita quidlibet potest movere se' - respondeo quod in ista illatione est non causa ut causa, nam ex generali ratione 'actus virtualis et potentiae ad actum formalem' nulla est repugnantia, quia si ex ista ratione esset repugnantia, et in quolibet esset repugnantia; tamen in aliquo cum actu virtuali concurrit aliquid aliud, propter quod repugnat sibi quandoque esse in potentia vel actu tale formaliter. Exemplum: esse calidum virtualiter in actu et in potentia formaliter, de se non includunt contradictionem vel repugnantiam, et ideo in nullo subiecto includunt repugnantiam quod propter hoc non possint esse simul, nec alterum ibi quia alterum; tamen sol, qui est calidus virtualiter, non potest esse calidus formaliter, - tamen hoc non est propter repugnantiam istorum primo, quia saturnus est frigidus virtualiter et tamen non potest esse calidus formaliter; ergo actus virtualis non erat in eo causa repugnantiae, sed aliquid aliud, quod est commune soli et saturno, puta quod ista sunt 'corpora incorruptibilia', et calor est 'qualitas' corruptibilis.

Sed si obicias quod 'talia principia metaphysica, ex quo sunt generalia, non debent negari propter aliquas difficultates speciales', respondeo - nulla sunt principia metaphysica quae habent multa singularia falsa; intelligendo autem quod nihil est in actu virtuali et in potentia ad actum formalem, et quod ista repugnantia accipiatur ex ratione actus et potentiae, multa sunt singularia satis patenter falsa, ex quo satis sequitur quod istud non est principium metaphysicum; sed quod nihil est in actu formali et in potentia respectu eiusdem actus formalis, est verum, scilicet quod sic nihil est simul in actu et in potentia.

Et si omnino contendas quod 'etiam loquendo de actu virtuali et potentia ad formalem actum, sit principium metaphysicum', quomodo alii erant ita caeci, et ille solus 'videns', ut rationem terminorum communium metaphysicorum non possent concipere, et ex eis apprehendere veritatem talis complexi quod ipse ponit 'principium metaphysicum'? - quod non tantum ab aliis non ponitur 'principium', immo in multis falsum, et nusquam necessarium ratione terminorum.

Cum arguitur, secundo, de causa materiali et efficiente, quod non coincidunt, - verum est de materia quae est in potentia pura, sed non de materia 'secundum quid', quale est subiectum respectu accidentis. Necesse enim est aliquid idem quandoque esse materiam et efficiens respectu eiusdem, quod apparet, quia alias passio non praedicaretur 'per se secundo modo' de subiecto. Probatio, quia si praedicatur de ipso 'per se secundo modo', est eius causa materialis sicut materia est in accidentibus, quia ponitur in definitione eius ut additamentum. Si etiam est praedicatio 'per se', ergo et necessaria: sed quod est sola causa materialis respectu alicuius, non habet necessitatem respectu eius, ergo oportet praeter causalitatem materiae ponere in subiecto causalitatem efficientiae, ad salvandum necessitatem.

Quod arguitur postea de relationibus realibus oppositis, dico quod aliquae 'relationes oppositae' sunt incompossibiles in eadem natura, aliquae non in eadem natura sed in eodem supposito, aliquae nec in eadem natura nec in eodem supposito. Unde ex ratione relationum realium in communi non potest concludi repugnantia earum in eodem. Exempla praedictorum: 'causa et causatum' in eadem natura sive in eodem supposito repugnant, quia si non, tunc idem dependeret a se; 'producens et productum' non repugnant in eadem natura si natura potest communicari sine divisione, qualis est natura divina, repugnant tamen in eodem supposito; 'movens et motum' nec in eadem natura nec in eodem supposito repugnant, quia hic non ponitur dependentia essentialis, qualem ponunt relationes causae et causati, nec ibi ponitur quod idem sit antequam sit, quod ponere videtur ratio producti et producentis, - sed tantum ponitur hic quod idem dependet a se quantum ad actum accidentalem, sicut motum a movente dependet quantum ad actum accidentalem quem recipit ab eo. Incompossibilitatem ergo aliquarum relationum realium oportet reducere ad aliquam incompossibilitatem priorem, et ubi illa prior non invenitur, ibi nec relationum realium oppositarum incompossibilitas concludetur.

Hoc etiam amplius declaratur, quia sicut istae relationes 'producentis et producti', quae sunt repugnantes in eodem supposito, possunt fundari in eadem natura 'illimitata', sicut in essentia divina, ita istae relationes 'moventis et moti', quae multo minorem habent repugnantiam, possunt fundari in eadem natura 'aliqualiter illimitata'. Quidquid autem est in potentia ad aliquem actum 'formaliter', et tamen cum hoc habet eandem actualitatem 'virtualiter', sicut cum idem movet se - est aliqualiter illimitatum; ponitur enim non tantum capax illius perfectionis, sed ut causans eam. Ibi ergo, propter illimitationem aliqualem, bene compatiuntur se illae relationes oppositae.

Ad achillem eorum, quod 'quidlibet moveret se', dico, sicut argutum est contra primam opinionem in excludendo causam 'sine qua non', quod nihil est totalis causa et perfecta et naturalis, effectiva alicuius, quin ipsum, approximatum totali receptivo et non impeditum, causet illud. Lignum autem semper est approximatum sibi ipsi, et sufficienter; et non potest poni aliquod perpetuum impedimentum quando ignis non est praesens, quia si ponatur 'hoc impediens', amoveatur istud et non erit, - si 'illud', amoveatur illud; et sic discurrendo per singula, habebitur sibi praesens lignum, et nullo modo impeditum. Ergo si ipsum esset totalis causa activa respectu caloris, et ipsum est totalis causa receptiva, igitur semper esset calidum, sicut brutum semper potest sentire. Ergo cum non posset poni 'non causalitas totalis' propter impedimentum, nec propter non approximationem, nec propter receptivum, concludetur quod in ligno non est causalitas activa totalis, quod est propositum. Sic ergo non omnia movebunt se ut causae totales, quia nullae - quae non habent semper actum - sunt causae naturales totales illius actus.

Si dicis 'saltem dicam lignum esse causam partialem, ut praesente igne coagat ad calefactionem sui in ratione effectivi vel activi partialis', - nec ista cavillatio valet, quia causae duae partiales non ponuntur respectu eiusdem effectus quando altera praecise habet totum effectum in virtute sua, univoce vel aequivoce. Probatio: si enim alterum habet in virtute sua totum effectum, totum potest producere, - ergo alia causa partialis nihil potest producere, vel idem bis producetur; ignis autem, qui ex praecedenti argumento conclusus fuit habere activitatem respectu caloris in ligno, habet in se virtualiter totum calorem ligni; ergo lignum hic nullam habet causalitatem partialem.

Ad propositum ergo: quia anima non semper est in actu respectu cuiuscumque intellectionis - cum tamen ipsa sit receptiva cuiuscumque intellectionis, et ipsa sit sibi approximata et non semper impeditur - concluditur ipsam non esse totalem causam activam, sed aliquid aliud; illud 'aliud' concluditur esse obiectum, quia eo praesente sequitur effectus, eo non praesente non potest haberi. Concluditur ergo primo causalitas aliqualis in obiecto; nec totalis, quia obiectum propter sui imperfectionem non potest habere in virtute sua totaliter intellectionem, propter suam perfectionem, et ideo concluditur quod cum obiecto requiritur aliqua alia causa activa partialis, - non autem aliqua alia ab intellectiva, quia ipsa concurrente cum obiecto est intellectio. Sic igitur concluditur hic duas esse causas partiales activas, et in aliis multis quod nihil idem movet se, nec totaliter nec partialiter. Istud etiam quod habetur pro achille, non videtur multum efficax; hoc enim videtur esse cautela quaedam, divertendo a parte opponentis ad partem respondentis, quia propter defectum argumentorum induunt talem formam respondentium, ut respondentes faciant argumentum ad probandum necessarium, quod scilicet lignum non calefaciat se.

Ad 'responsionem achillis' instatur, quia lignum non calefaciet se nisi alio praesente 'sine quo non', sicut per te voluntas non volificat se nisi praesente obiecto per cognitionem; si etiam arguas quod semper calefaciet alterum, quia habet virtutem calefaciendi,- respondetur: prius calefaciet se quam aliud, et hoc primum non nisi praesente causa 'sine qua non'; vel forte numquam calefaciet aliud, sicut nec voluntas volificat aliam voluntatem, nam concesso quod aliqua actio de genere actionis sit immanens, dicetur quod quaelibet, vel quare non?

Aliter excluditur achilles: praesentibus diversis lignis igni, similiter dispositis, omnia calefiunt, praesente eodem obiecto diversis voluntatibus non omnes similiter volificantur, XII Civitatis, 6; ergo hic agit ignis, et non ibi obiectum, quia tunc aeque ageret in omnes voluntates.

Contra hoc instatur, quia si voluntates non similiter patiuntur praesente causa 'sine qua non', hoc est quia agunt libere per te; ligna praesente causa 'sine qua non' agunt naturaliter: itaque proba quod ignis hic sit causa aliter quam 'sine qua non' - sed tantum dicitur, lignum est naturale, voluntas non.

Tertio modo contra achillem. Quidquid patitur, ab aliquo patitur; ubi ergo non potest a se pati, oportet ponere quod ab alio, ubi non potest poni quod ab alio, oportet ponere quod a se. Voluntas non potest pati ab alio (non loquendo de Deo), tum quia tunc volitio non esset in potestate eius, tum quia tunc aliquod aliud movens - eodem modo se habens, et respectu eiusdem passi - posset indifferenter in utrumque oppositorum, quia voluntas potest velle et nolle idem eodem modo praesentatum. Itaque necessarium est attribuere voluntati principaliter motionem sui ad 'velle', quia ipsa sola habet indifferentiam in agendo, proportionatam tali passo. Sed lignum non habet in agendo indifferentiam proportionatam sibi in ratione passi: est enim receptivum qualitatum disparatarum, et contrariarum etiam, quarum aliqua intensa facta corrumpit ipsum; nec habet principia tot univoca, patet, quia etiam nihil univoce movet se, - nec unum principium univocum, quia quomodo esset ita illimitatum, nisi dicendo quidlibet posse in omnes qualitates susceptibiles in ipso, etiam corruptivas sui? In voluntate quidlibet in quod potest, est operatio eius et aliqualis perfectio.