Ordinatio

Ad secundam quaestionem dico quod triplex est ordo intelligibilium in proposito: unus est ordo originis sive secundum generationem, alius est ordo perfectionis, tertius est ordo adaequationis sive causalitatis praecisae.

De duabus primis primitatibus habetur IX Metaphysicae cap. 7 b: ((Quae sunt priora secundum generationem, sunt posteriora secundum substantiam)). De tertia prioritate habetur I Posteriorum, in definitione 'universalis', quia 'primo' ibi dicit praecisionem sive adaequationem.

Loquendo igitur primo de ordine originis, videndum est primo de cognitione actuali, secundo de cognitione habituali. Quantum ad primum, praemitto duo, quorum primum est quod conceptus 'simpliciter simplex' est qui non est resolubilis in plures conceptus, ut conceptus entis vel ultimae differentiae. Conceptum vero simplicem sed 'non simpliciter simplicem' voco, quicumque potest concipi ab intellectu actu simplicis intelligentiae, licet posset resolvi in plures conceptus, seorsum conceptibiles.

Secundo praemitto quod aliud est confusum intelligere, et aliud confuse intelligere. Confusum enim idem est quod indistinctum. Et sicut est duplex distinguibilitas ad propositum, videlicet 'totius essentialis' in partes essentiales et 'totius universalis' in partes subiectivas, ita est duplex indistinctio, duplicis praedicti 'totius' ad suas partes. Confusum igitur intelligitur quando intelligitur aliquid indistinctum, altero praedictorum modorum. Sed confuse aliquid dicitur concipi quando concipitur sicut exprimitur per nomen, distincte, quando concipitur sicut exprimitur per definitionem.

His praeintellectis, primo ponam ordinem originis in cognitione actuali eorum quae concipiuntur confuse, - et quoad hoc dico quod primum actualiter cognitum confuse, est species specialissima, cuius singulare efficacius et fortius primo movet sensum, et hoc, supposito quod sit in debita proportione praesens sensui. Unde si ponas aliquem casum in quo sensus non primo sentit naturam specificam - ut, non statim patet si est rubeus vel viridis color - et per consequens intellectus per illam sensationem non statim apprehendet naturam specificam, semper pono indebitam proportionem singularis ad sensum: vel propter imperfectionem virtutis, quam excedit haec visibilitas naturae talis ut naturae, vel propter defectum in medio, luminis vel huiusmodi, vel propter nimiam distantiam.

Per hoc patet ad hanc instantiam, 'duo oculi in eadem distantia ad rubeum, unus statim percipit ruborem, alius confuse, ergo in proportione debita non statim sentitur natura specifica', - responsio: debita uni non est debita alteri, propter improportionem in illo passo.

Contra: si usque ad a gignit speciem ruboris, et ultra a speciem coloris vel confuse repraesentantem, - sint isti oculi ultra a, neuter videbit ruborem distincte. - Responsio: quidquid sit de medio, sive ubique species propria sive ultra aliquam distantiam species confusa, saltem in oculo minus disposito - ceteris paribus - erit confusior, saltem ultra determinatam distantiam.

Probo conclusionem propositam sic: causa naturalis agit ad effectum suum secundum ultimum suae potentiae, quando non est impedita; igitur ad effectum perfectissimum quem potest primo producere, primo agit. Omnia concurrentia ad istum actum primum intellectus sunt causae mere naturales, quia praecedunt omnem actum voluntatis, - et non impeditae, ut patet; ergo primo producunt perfectissimum conceptum in quem possunt: ille autem non est nisi conceptus speciei specialissimae productae. Si autem aliquis alius, puta conceptus alicuius communioris, esset perfectissimus in quem ista possent, cum conceptus communioris sit imperfectior conceptu speciei specialissimae (sicut pars est imperfectior toto), sequeretur quod illa non possent in conceptum illius speciei, et ita numquam causarent conceptum illum.

Secundo sic, quia (Avicenna I Metaphysicae cap. 3) metaphysica est ultima in ordine doctrinae. Ergo principia omnium aliarum scientiarum possunt concipi, et termini illorum, ante principia metaphysicae. Sed hoc non esset si oporteret primo actualiter concipi conceptus communiores quam conceptus specierum specialissimarum; tunc enim oporteret ens, et huiusmodi, primo concipi, et ita magis sequeretur metaphysicam esse primam in ordine doctrinae. Ergo etc.

Tertio, quia si oporteret praeconcipere conceptus universaliores ante conceptum talis speciei, tunc, sensu posito in actu de singulari movente sensum et intellectu exsistente soluto, oporteret ponere magnum tempus antequam conciperetur species huiusmodi singularis primo sensati, quia prius oporteret intelligere praedicata communia omnia dicta in 'quid' de illa specie, secundum ordinem.

Quoad primam istarum trium rationum nota quod ordo, in generationibus per 'imperfectum' ut medium, respondet hic, alioquin primo causaretur ab obiecto conceptus definitivus (quia in illum potest obiectum), vel numquam causabit. Quare non primo causatur conceptus definitivus, quid perfectionis acquiritur alicui causae illius conceptus per discursum, dividendo, etc.? - Responsio: conceptus definitivus est explicitus conceptus plurium partialium, ideo oportet utrumque praeintelligi, saltem natura - et in nobis tempore - quia unus conceptus nobis notificatur ex partibus.

Secundo dico de cognitione actuali distincte conceptorum, et dico quod est e converso, de conceptu generali, - quia primum, sic conceptum, est communissimum, et quae sunt propinquiora sibi, sunt priora, quae remotiora, sunt posteriora. Hoc sic probo, quia ex secundo praemisso nihil concipitur distincte nisi quando concipiuntur omnia quae sunt in ratione eius essentiali; ens includitur in omnibus conceptibus inferioribus quiditativis; igitur nullus conceptus inferior distincte concipitur nisi concepto ente. Ens autem non potest concipi nisi distincte, quia habet conceptum simpliciter simplicem. Potest ergo concipi distincte sine aliis, et alii non sine eo distincte concepto. Ergo ens est primus conceptus distincte conceptibilis. - Ex hoc sequitur quod ea quae sunt sibi propinquiora, sunt priora, quia cognoscere 'distincte' habetur per definitionem, quae inquiritur per viam divisionis, incipiendo ab ente usque ad conceptum definiti. In divisione autem prius occurrunt concepta priora, ut genus et differentia, in quibus concipitur distincte conceptus communior.

Secundo probo quod metaphysica secundum Avicennam, ubi prius, est prima secundum ordinem sciendi distincte, quia ipsa habet 'certificare principia aliarum scientiarum'; igitur eius cognoscibilia sunt prima distincte cognoscibilia. Nec in hoc contradicit sibi Avicenna quod ponit eam ultimam in ordine doctrinae et primam in sciendo distincte, quia - sicut patuit ex quaestione illa de propositione per se nota - principia aliarum scientiarum sunt per se nota ex conceptu terminorum confuso, sed, ex metaphysica scita, postea est possibilitas inquirendi quiditatem terminorum distincte; et hoc modo termini scientiarum specialium non concipiuntur, nec principia earum intelliguntur, ante metaphysicam. Sic etiam multa possunt patere metaphysico geometrae, quae non erant prius nota geometrae ex conceptu confuso. Exemplum: geometer in quantum geometer, non utitur pro principiis per se notis nisi illis quae statim sunt evidentia ex confuso conceptu terminorum, qualis occurrit primo ex sensibilibus, puta 'linea est longitudo' etc., non curans ad quod genus pertineat linea, puta utrum sit substantia vel quantitas; sed modo, cognita geometria et aliis scientiis specialibus, sequitur metaphysica de conceptibus communibus, ex quibus potest fieri reditio per viam divisionis ad inquirendum quiditates terminorum in scientiis specialibus sic cognitis, et tunc ex illis quiditatibus sic cognitis distinctius cognoscuntur principia scientiarum specialium quam prius. Cognoscuntur etiam multa principia, quae non erant prius nota ex terminis confuse cognitis. Et hoc modo patet, quomodo metaphysica est prima et quomodo non prima.

Sed comparando ordinem confuse concipiendi ad ordinem distincte concipiendi, dico quod totus ordo confuse concipiendi prior est, et ideo primum in illo ordine est simpliciter primum, et hoc probatur ex auctoritate praedicta Avicennae, de 'ordine' metaphysicae ad alias speciales scientias.

Contra istud obicitur, quia I Physicorum dicitur: ((Confusa sunt prius nota)) (id est 'magis universalia'), quod patet, quia ((pueri appellant primo omnes homines 'patres', post discernunt unumquemque)). Igitur prius cognoscit puer patrem sub ratione hominis quam sub ratione huius hominis.

Hoc idem probat Avicenna de eo quod videtur a remotis, quia prius cognoscitur aliquis sub ratione corporis quam animalis, et prius sub ratione animalis quam sub ratione hominis, et prius sub ratione hominis quam sub ratione huius hominis.

Hoc etiam videtur, quia in arguendo, via compositiva est ante resolutoriam. Igitur ita est in conceptibus simplicibus.

Ad primum dico quod sicut est duplex confusum, scilicet 'totum universale' et 'totum essentiale', ita utrumque in suo ordine est primum. Sed 'simpliciter primum' est illud quod est primum in ordine confuse cognoscendi, quia processus naturalis ab imperfecto ad perfectum est per medium. Confuse autem cognoscere est quasi medium inter ignorare et distincte cognoscere, et ideo confuse cognoscere est ante quodcumque distincte cognoscere. Quod autem dicit de puero, concedo quod species praeintelligitur ante singulare (dixi quod species est primum intelligibile), sed ratio non concludit de genere et specie: prius enim actualiter concipitur albedo quam color, in ordine cognitionis confusae, quia color sub ratione coloris non cognoscitur nisi sub ratione maioris abstractionis quam sit abstractio albedinis ab hac albedine, - et ista abstractio maior est difficilior, quia est a minus similibus.

Ad aliud - Avicennae - dico quod quando obiectum non est debite approximatum non movet, ad cognoscendum se, sub perfectissima ratione, sed sub aliqua imperfecta; et tunc intellectio, sequens sensum talis obiecti, oportet quod sit talis universalis cuius sensus erat sub ratione singularis. Sed quando obiectum est in debita proportione, ut possit movere sensum sub propria ratione sua et perfecta, tunc intellectus, sequens sensum talem, habet notitiam talis obiecti prius sub ratione specifica confuse quam sub ratione generis confuse; non quod ratio realis imperfectior, a qua sumitur genus, sit ratio movendi quando plus distat, et ratio perfectior, a qua sumitur differentia, sit ratio movendi quando minus distat - immo ratio activa efficacior, est ratio agendi a distantiore sed forma specifica est ratio imperfecte assimilandi a magna distantia et perfecte assimilandi a distantia proportionata. 'Igitur color nullam sui gignit speciem', non sequitur, sed: 'non tunc, sed tantum haec albedo vel haec nigredo', non 'haec' sed natura.

Quomodo igitur erit de specie intelligibili universalioris et minus universalis? Potest dici quod utraque gignitur ab eodem phantasmate.

Aliter: universalius ut virtualiter contentum in inferiore est gignitivum speciei intelligibilis, quia per se est intelligibile sic, - non speciei sensibilis, quia nec sic est sensibile, quia sensus est exsistentis ut exsistens.

Contra: per te sensus non est 'singularis', sed naturae in singulari. - Item, et si ponatur propria species sensibilis et proprium phantasma albedinis, et aliud, proprium coloris, sed non potest poni proprium qualitatis nec entis, quia haec sub ista indifferentia excedunt genus sensibilium, nec possunt ut huiusmodi relucere in phantasmate, - et tamen ipsorum causantur propriae species intelligibiles. Non igitur a diversis phantasmatibus, nec ab ipsismet ut distinctis, ibi virtualiter exsistentibus, quia sub istis rationibus non sunt ibi repraesentative, nec aliter quam repraesentative, patet. Igitur est illud.

Ad tertium dico quod utrobique proceditur ab includente ad inclusum - ita in simplicibus, sicut in complexis. Sed in simplicibus 'includens' est inferius, in complexis 'includens' est principium respectu conclusionis.

Quantum ad notitiam habitualem vel virtualem primo expono quid intelligo per terminos. 'Habitualem' voco quando obiectum sic est praesens intellectui in ratione intelligibilis actu, ut intellectus possit statim habere actum elicitum circa illud. - 'Virtualem' voco quando aliquid intelligitur in aliquo ut pars intellecti primi, non autem ut primum intellectum, sicut cum intelligitur 'homo', intelligitur 'animal' in homine ut pars intellecti, non autem ut primum intellectum sive ut totale, terminans intellectionem. Hoc satis proprie vocatur 'intellectum virtualiter', quia est satis proximum intellecto actu: non enim posset esse actualius intellectum nisi esset propria intellectione intellectum, quae esset ipsius ut primi et totalis termini.

Quantum ad istam notitiam habitualem et virtualem dico quod communiora sunt prius nota via generationis. Quod probatur, quia sicut diversae formae perficientes idem perfectibile, ordine quodam, natae sunt mediatius et immediatius perficere illud, ita si eadem forma contineat in se virtualiter perfectionem illarum formarum ordinatarum, quasi consimili ordine naturae perficiet illud perfectibile: sicut si forma corporis, substantiae, et ceterae, essent aliae formae, et per prius informaret forma substantiae et deinde forma corporis, etc., - ita si una forma includat virtualiter omnes illas, ipsa quasi prius perficiet materiam sub ratione substantiae quam sub ratione corporis; et semper in ista via generationis imperfectius erit prius, quia proceditur a potentia ad actum. Igitur sicut conceptus plures, communiores et minus communes, habituales vel virtuales nati sunt perficere intellectum via generationis, ita quod imperfectior semper prius, ita si unus conceptus includat virtualiter omnes istos, prius perficiet sub ratione conceptus communioris et universalioris quam sub ratione conceptus particularis. - Hoc de ordine originis sive generationis.

Contra: quare non similiter in actuali cognitione? - Responsio: hic talia sunt secundum naturam ordinata in movendo (simul autem duratione), non sic ibi sed successive, et quod est potentius, fortius movet et impedit alia tunc movere ibi, non hic.

Nunc de ordine perfectionis, - et distinguo quod 'perfectius intelligibile' a nobis potest intelligi dupliciter: aut simpliciter, aut secundum proportionem. Exemplum: visio aquilae de sole est simpliciter perfectior respectu solis quam visio mea respectu candelae, et tamen visio mea perfectior est proportionaliter, hoc est plus habet ipsa de ratione visionis secundum proportionem ad visibilitatem candelae, quam visio aquilae habeat respectu visibilitatis solis.

Ista distinctio habetur a Philosopho II De animalibus, ubi vult quod licet de immaterialibus habeamus minimam eognitionem quod est intelligendum 'proportionaliter' - tamen illa est desiderabilior cognitione magna quae potest haberi de materialibus, quae est 'magna' in comparatione ad illa cognoscibilia.

Loquendo ergo de ordine cognitionis 'perfectioris simpliciter', dico quod perfectissimum cognoscibile a nobis etiam naturaliter est Deus (unde in hoc ponit Philosophus felicitatem, X Ethicorum), et post ipsum species specialissima perfectior in universo, et deinde species proxima illi, et sic usque ad ultimam speciem; et post omnes species specialissimas genus proximum abstrahibile a specie perfectissima, et sic semper resolvendo. Et ratio omnium istorum est, quod attingere actualius obiectum et perfectius est intellectio perfectior simpliciter, quia habet essentialem perfectionem ex parte intellectus aequalem cum qualibet alia intellectione, vel non minorem, et habet perfectionem multo maiorem ex parte obiecti, - quae scilicet duo, perfectio potentiae et perfectio obiecti, sunt causa perfectissimae intellectionis.

Si loquamur de perfectione sive de notitia perfectiore secundum proportionem ad cognoscibile, dico quod a perfectioribus sensibus sensibilia, et eos efficacius moventia, sunt perfectius cognoscibilia secundum proportionem, eo quod intellectus noster plus attingit ad illa secundum gradus cognoscibilitatis eorum; et quae sunt remotiora ab illis, sunt minus cognoscibilia, secundum proportionem suae cognoscibilitatis.

De primitate tertia, scilicet adaequationis, dicetur in sequenti quaestione, vel alibi.