Ordinatio

Utrum aliquod infinitum esse sit per se notum, ut Deum esse. Quod sic, videtur: Damascenus libro I cap. 1: ((Eius quod est esse Deum, cognitio omnibus naturaliter est inserta)); sed illud est per se notum cuius notitia omnibus est inserta, sicut patet in II Metaphysicae, quod prima principia, quae sunt quasi ianua, sunt per se nota; ergo etc.

Praeterea, quo maius nihil cogitari potest, illud esse per se notum est; Deus est huiusmodi, secundum Anselmum, Proslogion, cap. 5; ergo etc. Illud etiam non est aliquod finitum, ergo infinitum. - Probatur maior, quia oppositum praedicati repugnat subiecto: si enim non est, non est quo maius cogitari non potest, quia si esset in re, maius esset quam si non esset in re sed in intellectu.

Item, veritatem esse est per se notum; Deus est veritas; ergo Deum esse est per se notum. Probatio maioris, quia sequitur ex suo opposito: si enim nulla veritas esset, ergo verum est nullam veritatem esse; ergo veritas est.

Item, propositiones habentes necessitatem secundum quid ex terminis habentibus entitatem secundum quid, scilicet ex hoc quod sunt in intellectu, sunt per se notae, sicut prima principia, quae sunt per se nota ex terminis habentibus esse in intellectu; ergo multo magis erit per se nota quae habet necessitatem ex terminis simpliciter necessariis, qualis est illa 'Deus est'. Assumptum patet, quia necessitas primorum principiorum et noscibilitas eorum non est propter exsistentiam terminorum in re, sed tantum propter conexionem extremorum ut est in intellectu concipiente.

Contra: Per se notum negari non potest a mente alicuius; sed: dixit insipiens in corde suo, non est Deus, etc.

Quia secundum Philosophum II Metaphysicae ((absurdum est simul quaerere scientiam et modum sciendi)), primo respondeo ad secundam quaestionem, quae inquirit de modo cognoscendi istam 'Deus est'. Et quantum ad solutionem suam, primo assigno rationem propositionis per se notae, et dico sic: Cum dicitur propositio per se nota, non excluditur per ly 'per se' quaecumque causa, quia non excluduntur termini propositionis; nulla enim propositio nota est exclusa notitia terminorum. Igitur propositio per se nota non est exclusiva notitiae terminorum, quia prima principia cognoscimus in quantum terminos cognoscimus, sed excluditur quaecumque causa et ratio quae est extra per se conceptum terminorum propositionis per se notae. Dicitur igitur propositio per se nota, quae per nihil aliud extra terminos proprios, qui sunt aliquid eius, habet veritatem evidentem.

Ulterius, qui sunt illi termini proprii ex quibus debet esse evidens? - Dico quod quoad hoc alius terminus est definitio et alius definitum, sive accipiantur termini pro vocibus significantibus sive pro conceptibus significatis.

Quod probo ex I Posteriorum, quia quod quid est sive definitio alterius extremi, est medium in demonstratione; ergo altera praemissa non differret a conclusione nisi sicut definitum differt a definitione, et tamen praemissa est principium per se notum; conclusio autem non est per se nota, sed demonstrata. Ergo quantum ad rationem propositionis per se notae, alius est conceptus definitionis a definito, quia si idem conceptus definitionis et definiti, in demonstratione potissima esset petitio principii; item, tunc essent ibi tantum duo termini, quod est falsum.

Hoc probatur secundo sic, per Aristotelem I Physicorum, quod nomina sustinent ad definitionem quod totum ad partes, id est quod nomen confusum prius est notum definitione; nomen autem confuse importat quod definitio distincte, quia definitio dividit in singula; ergo conceptus quiditatis ut importatur per nomen confuse, est prius notus naturaliter quam conceptus eius ut importatur distincte per definitionem, et ita alius conceptus et aliud extremum. - Ex hoc ultra: cum propositio sit per se nota quae ex propriis terminis habet evidentem veritatem, et alii termini sunt conceptus quiditatis distincte ut importatur per definitionem, et conceptus quiditatis confuse ut importatur per nomen, sequitur quod propositio non erit per se nota de quiditate confuse accepta quae non est nota nisi per definitionem eadem distincte concipiatur.

Haec etiam conclusio probatur, quia alias quaelibet propositio alia, quae est necessaria et per se primo modo (ut haec: 'homo est animal', et 'corpus', usque ad substantiam), esset per se nota; nam si ratio utriusque extremi assignatur ex rationibus extremorum distincte conceptis, apparet manifeste quod unum extremum includit alterum. Similiter, alias quaelibet propositio esset per se nota in scientiis specialibus quam metaphysicus posset habere per se notam ex definitionibus extremorum, quod non est verum, quia geometer non utitur aliquibus principiis tamquam per se notis nisi quae habent evidentem veritatem ex terminis confuse conceptis, puta concipiendo lineam confuse; evidens verum est quod linea longitudo est sine latitudine, non concipiendo adhuc distincte ad quod genus pertinet linea, sicut considerat metaphysicus. Alias autem propositiones quas metaphysicus posset concipere, puta quod linea est quanta, et huiusmodi, tales propositiones non habet geometer per se notas.

Patet hoc tertio, quia bene stat demonstratio alicuius praedicati de definito cum hoc quod illud praedicatum sit per se notum de definitione.

Est ergo omnis et sola propositio illa per se nota, quae ex terminis sic conceptis ut sunt eius termini, habet vel nata est habere evidentem veritatem complexionis.

Ex hoc patet quod non est distinguere inter propositionem per se notam et per se noscibilem, quia idem sunt; nam propositio non dicitur per se nota quia ab aliquo intellectu per se cognoscitur (tunc enim si nullus intellectus actu cognosceret, nulla propositio esset per se nota), sed dicitur propositio per se nota quia quantum est de natura terminorum nata est habere evidentem veritatem contentam in terminis etiam in quocumque intellectu concipiente terminos. Si tamen aliquis intellectus non concipiat terminos, et ita non concipiat propositionem, non minus est per se nota quantum est de se: et sic loquimur de per se nota.

Ex hoc etiam patet quod nulla est distinctio de per se nota in se et naturae et nobis, quia quaecumque est in se per se nota, cuicumque intellectui, licet non actu cognita, tamen quantum est ex terminis est evidenter vera et nota si termini concipiantur.

Nec valet illa distinctio quod aliquae sunt per se notae primi ordinis, aliquae secundi, quia quaecumque propositiones sunt per se notae conceptis terminis propriis sicut sunt termini, habent evidentem veritatem in ordine suo.

Ex his ad quaestionem dico quod propositio illa est per se nota quae coniungit extrema ista, esse et essentiam divinam ut haec est sive Deum et esse sibi proprium, quo modo Deus videt illam essentiam et esse sub propriissima ratione qua est in Deo hoc esse, quo modo nec esse a nobis nunc intelligitur nec essentia, sed ab ipso Deo et a beatis, quia propositio illa ex suis terminis habet evidentem veritatem intellectui, quia illa propositio non est per se secundo modo, quasi praedicatum sit extra rationem subiecti, sed per se primo modo et immediate ex terminis est evidens, quia est immediatissima, ad quam resolvuntur omnes enuntiantes aliquid de Deo quomodocumque concepto. Est igitur ista 'Deus est' sive 'haec essentia est' per se nota, quia extrema illa sunt nata facere evidentiam de ista complexione cuilibet apprehendenti perfecte extrema istius complexionis, quia esse nulli perfectius convenit quam huic essentiae. Sic igitur intelligendo per nomen Dei aliquid quod nos non perfecte cognoscimus nec concipimus ut hanc essentiam divinam, sic est per se nota 'Deus est'.

Sed si quaeratur an esse insit alicui conceptui quem nos concipimus de Deo, ita quod talis propositio sit per se nota in qua enuntiatur esse de tali conceptu puta ut de propositione cuius extrema possunt a nobis concipi, puta, potest in intellectu nostro esse aliquis conceptus dictus de Deo, tamen non communis sibi et creaturae, puta necessario esse vel ens infinitum vel summum bonum, et de tali conceptu possumus praedicare esse eo modo quo a nobis concipitur, - dico quod nulla talis est per se nota, propter tria:

Primo, quia quaelibet talis est conclusio demonstrabilis, et propter quid. Probatio: quidquid primo et immediate convenit alicui, de quolibet quod est in eo potest demonstrari propter quid per illud cui primo convenit tamquam per medium. Exemplum: si triangulus primo habeat tres angulos, aequales duobus rectis, de quolibet contento in triangulo potest demonstrari quod habeat tres angulos demonstratione propter quid per medium quod est triangulus, puta quod aliqua figura haberet tres, etc., de qualibet etiam specie trianguli quod habeat tres, licet non primo. Esse autem primo convenit huic essentiae ut haec quomodo videtur essentia divina a beatis; ergo de quolibet quod est in hac essentia quod potest a nobis concipi, sive sit quasi superius sive quasi passio, potest demonstrari esse per hanc essentiam sicut per medium demonstratione propter quid, sicut per hanc 'triangulus habet tres' demonstratur quod aliqua figura habet tres; et per consequens non est nota per se ex terminis, quia tunc non demonstraretur propter quid.

Secundo sic: propositio per se nota, cuilibet intellectui ex terminis cognitis est per se nota. Sed haec propositio 'ens infinitum est' non est evidens intellectui nostro ex terminis; probo: terminos enim non concipimus antequam eam credamus vel per demonstrationem sciamus, et in illo priori non est nobis evidens; non enim certitudinaliter eam tenemus ex terminis, nisi per fidem vel demonstrationem.

Tertio, quia nihil est per se notum de conceptu non simpliciter simplici nisi sit per se notum partes illius conceptus uniri; nullus autem conceptus quem habemus de Deo proprius sibi et non conveniens creaturae est simpliciter simplex, vel saltem nullus quem nos distincte percipimus esse proprium Deo est simpliciter simplex; ergo nihil est per se notum de tali conceptu nisi per se notum sit partes illius conceptus uniri: sed hoc non est per se notum, quia unio istarum partium demonstratur, per duas rationes.

Maior est manifesta per Philosophum V Metaphysicae cap. De falso, quia ratio in se falsa, est de omni falsa; ergo nulla ratio est de aliquo vera nisi sit in se vera. Ergo ad hoc quod cognoscatur aliquod esse verum de aliqua ratione, vel ipsam esse veram de aliquo, oportet cognoscere ipsam in se esse veram; non est autem ratio in se vera nisi partes illius rationis sint unitae. Et sicut oportet scire quantum ad praedicationes quiditativas quod partes rationis possint uniri quiditative, puta quod altera contineat alteram formaliter, ita quantum ad veritatem propositionis enuntiantis esse oportet cognoscere partes rationis subiecti vel praedicati uniri actualiter. Exemplum: quemadmodum illa 'homo irrationalis est animal' non est per se nota loquendo de praedicatione quiditativa, quia subiectum in se includit falsum, quia propositionem in se includentem contradictoria, ita ista 'homo albus est' non est per se nota si non sit per se notum hominem et album per se coniungi actu; quia si non coniungantur in actuali exsistentia, haec est vera 'nihil est homo albus', et per consequens sua conversa vera 'nullus homo albus est'; ergo sua contradictoria falsa 'homo albus est'.

Probatio minoris: quemcumque conceptum concipimus sive boni sive veri, si non contrahatur per aliquid ut non sit conceptus simpliciter simplex, non est proprius conceptus Deo. Voco autem conceptum simpliciter simplicem qui non est resolubilis in alios conceptus simplices quorum quilibet possit actu simplici distincte cognosci.

Ex ista ratione ultima patet ad istas instantias, cum arguitur 'haec est per se nota, necesse esse est' - probatio, quia oppositum praedicati repugnat subiecto; si enim non est, non est 'necesse esse', - 'haec etiam est per se nota, Deus est', quia secundum omnem expositionem quam ponit Damascenus cap. 9 dicitur 'Deus' ab operatione actuali, scilicet a fovere vel ardere vel videre, ergo secundum omnem acceptionem idem est 'Deus est' sicut 'operans actu est', quae videtur per se nota, quia ut prius oppositum praedicati repugnat subiecto.

Ideo aliter respondeo ad istas, quod nulla istarum propositionum est per se nota, 'necesse esse est' vel 'operans actu est', quia non est per se notum partes quae sunt in subiecto uniri actualiter. Cum dicit 'oppositum praedicati repugnat subiecto', dico quod non sequitur ex hoc propositionem esse per se notam nisi ista repugnantia sit evidens, et cum hoc etiam sit evidens utrumque extremum habere conceptum simpliciter simplicem vel quod conceptus partium simpliciter uniantur.

Ad argumentum principale Damasceni: potest exponi de potentia cognitiva naturaliter nobis data per quam ex creaturis possumus cognoscere Deum esse, saltem in rationibus generalibus (subdit ibi qualiter cognoscitur ex creaturis!), vel de cognitione Dei sub rationibus communibus convenientibus sibi et creaturae, quae cognita perfectius et eminentius sunt in Deo quam in aliis. Quod autem non loquatur de cognitione actuali et distincta Dei patet per hoc quod dicit ibi: ((nemo novit eum nisi quantum ipse revelavit)).

Ad secundum dico quod Anselmus non dicit istam propositionem esse per se notam, quod apparet, quia non potest inferri ex deductione eius quod ista propositio sit vera nisi ad minus per duos syllogismos, quorum alter erit iste: 'omni non ente ens est maius, summo nihil est maius, ergo summum non est non ens', ex obliquis in secundo secundae; alius syllogismus est iste: 'quod non est non ens est ens, summum non est non ens, ergo etc.' Quomodo autem ratio eius valeat dicetur in sequenti quaestione, argumento sexto, de infinitate probanda.

Ad probationem maioris (dico quod maior est falsa quando accipitur 'illud esse per se notum est', tamen maior vera, non tamen per se nota) cum probatur quia 'oppositum praedicati repugnat subiecto', dico quod nec per se evidens est oppositum praedicati repugnare subiecto, nec per se evidens est subiectum habere conceptum simpliciter simplicem vel quod partes illius uniantur in effectu; et ambo ista requiruntur ad hoc quod propositio illa esset per se nota.

Ad tertium dico quod 'veritatem in communi esse est per se notum, ergo Deum esse' non sequitur, sed est fallacia consequentis; aliter potest negari maior. Et cum probatur 'si nulla veritas est, nullam veritatem esse verum est', consequentia non valet, quia veritas aut accipitur pro fundamento veritatis in re, aut pro veritate in actu intellectus componente et dividente; sed si nulla veritas est, nec verum est nullam veritatem esse, nec veritate rei, quia nulla res est, nec veritate in intellectu componente et dividente, quia nullus est. Bene tamen sequitur 'si nulla veritas est, ergo non est verum aliquam veritatem esse', sed non sequitur ultra 'ergo verum est aliquam veritatem non esse'; fallacia consequentis, a negativa habente duas causas veritatis ad affirmativam quae est una istarum.

Ad ultimum dico quod non dicuntur propositiones per se notae quia extrema habent maiorem necessitatem in se, sive maiorem in re extra intellectum, sed quia extrema ut sunt extrema talis propositionis evidenter ostendunt complexionem esse conformem rationibus terminorum et habitudini eorum, et hoc qualecumque esse termini habeant, sive in re sive in intellectu; evidentia enim huius conformitatis est evidentia veritatis in propositione, quod est propositionem esse per se notam. Nunc autem ista 'omne totum est maius sua parte', vel aliqua consimilis, in quocumque intellectu concipiente terminos nata est habere talem evidentiam ex terminis, quia ex terminis est evidens quod ista complexio est conformis habitudini et rationibus terminorum, qualecumque esse termini habeant; et ideo licet sit minor necessitas terminorum, non sequitur quod sit minor evidentia propositionum.

Ad primam quaestionem sic procedo, quia de ente infinito sic non potest demonstrari esse demonstratione propter quid quantum ad nos, licet ex natura terminorum propositio est demonstrabilis propter quid. Sed quantum ad nos bene propositio est demonstrabilis demonstratione quia ex creaturis. Proprietates autem infiniti entis relativae ad creaturas immediatius se habent ad illa quae sunt media in demonstratione quia quam proprietates absolutae, ita quod de illis proprietatibus relativis concludi potest immediatius esse per ista quae sunt media in tali demonstratione quam de proprietatibus absolutis, nam immediate ex esse unius relativi sequitur esse sui correlativi: ideo primo declarabo esse de proprietatibus relativis entis infiniti et secundo declarabo esse de infinito ente quia illae relativae proprietates soli enti infinito conveniunt; et ita erunt duo articuli principales.

Quantum ad primum dico: proprietates relativae entis infiniti ad creaturas aut sunt proprietates causalitatis, aut eminentiae; causalitatis duplicis, aut efficientis, aut finis. Quod additur de causa exemplari, non est aliud genus causae ab efficiente, quia tunc essent quinque genera causarum; unde causa exemplaris est quoddam efficiens, quia est agens per intellectum, distinctum contra agens per naturam, de quo alias.

In primo articulo principali tria principaliter ostendam. Primo ergo ostendam quod aliquid est in effectu inter entia quod est simpliciter primum secundum efficientiam, et aliquid est quod etiam est simpliciter primum secundum rationem finis, et aliquid quod est simpliciter primum secundum eminentiam; secundo ostendo quod illud quod est primum secundum unam rationem primitatis, idem est primum secundum alias primitates; et tertio ostendo quod illa triplex primitas uni soli naturae convenit ita quod non pluribus naturis differentibus specie vel quiditative. Et ita in primo articulo principali erunt tres articuli partiales.

Primus articulus illorum includit tres conclusiones principales, per triplicem primitatem; quaelibet autem illarum trium conclusionum habet tres ex quibus dependet: prima est quod aliquid sit primum, secunda est quod illud est in causabile, tertia est quod illud actu exsistit in entibus. Itaque in primo articulo sunt novem conclusiones, sed tres principales.

Prima autem conclusio istarum novem est ista, quod aliquod effectivum sit simpliciter primum ita quod nec sit effectibile, nec virtute alterius a se effectivum. Probatio, quia aliquod ens est effectibile. Aut ergo a se, aut a nihilo vel ab aliquo alio. Non a nihilo, quia nullius est causa illud quod nihil est, nec a se, quia nulla res est quae se ipsam faciat vel gignat, I De Trinitate l; ergo ab alio. Illud aliud sit a. Si est a primum, hoc modo exposito, propositum habeo; si non est primum, ergo est posterius effectivum, quia effectibile ab alio vel a virtute alterius effectivum, quia si negetur negatio ponitur affirmatio. Detur illud alterum et sit b, de quo arguitur sicut de a argutum est, et ita aut proceditur in infinitum, quorum quodlibet respectu prioris erit secundum, aut statur in aliquo non habente prius; infinitas autem impossibilis est in ascendendo, ergo primitas necessaria, quia non habens prius nullo posteriore se est posterius, nam circulum in causis esse est inconveniens.

Contra istam rationem instatur dupliciter: primo, quia secundum philosophantes infinitas est possibilis in ascendendo, sicut ponunt exemplum de generationibus infinitis, ubi nullum est primum sed quodlibet secundum, et tamen hoc ab eis sine circulo ponitur.

Secundo, videtur quod procedat ex contingentibus et ita non sit demonstratio. Antecedens probatur, quia praemissae assumunt esse de aliquo causato; omne tale contingenter est.

Ad primam instantiam excludendam dico quod philosophi non posuerunt infinitatem possibilem in causis essentialiter ordinatis sed tantum in accidentaliter ordinatis, sicut patet per Avicennam VI Metaphysicae cap. 5, ubi loquitur de infinitate individuorum in specie.

Et ad propositum melius ostendendum, sciendum quae sunt causae essentialiter et accidentaliter ordinatae. Ubi notandum quod aliud est loqui de causis per se et per accidens et aliud est loqui de causis per se sive essentialiter et accidentaliter ordinatis. Nam in primo est tantum comparatio unius ad unum, scilicet causae ad causatum: et est causa per se quae secundum naturam propriam et non secundum aliquid sibi accidens causat, et causa per accidens e converso; in secundo est comparatio duarum causarum inter se, in quantum ab eis est causatum.

Et differunt causae per se sive essentialiter ordinatae a causis per accidens sive accidentaliter ordinatis in tribus.

Prima differentia est quod in per se ordinatis secunda in quantum causat dependet a prima, in per accidens non, licet in esse vel in aliquo alio dependeat.

Differentia secunda est quod in per se ordinatis est causalitas alterius rationis et alterius ordinis, quia superior est perfectior, in accidentaliter autem ordinatis non; et differentia haec sequitur ex prima, nam nulla causa a causa eiusdem rationis dependet essentialiter in causando, quia in causatione alicuius sufficit unum unius rationis.

Tertia est quod omnes causae essentialiter et per se ordinatae simul necessario requiruntur ad causandum, alioquin aliqua causalitas essentialis et per se deesset effectui; in accidentaliter autem ordinatis non est sic, quia non requiritur simultas earum in causando.

Ex his ostenditur propositum, scilicet quod infinitas essentialiter ordinatorum est impossibilis. Similiter secunda: infinitas accidentaliter ordinatorum est impossibilis nisi ponatur status in ordinatis essentialiter; ergo omni modo est impossibilis infinitas in essentialiter ordinatis. Si etiam negetur ordo essentialis, adhuc infinitas est impossibilis; ergo omni modo est aliquod primum necessario et simpliciter effectivum. - Istarum trium propositionum assumptarum propter brevitatem prima dicatur a, secunda b, et tertia c.

Probatio illarum. Primo a, scilicet quod essentialiter ordinatorum infinitas est impossibilis. Probatio, tum quia universitas causatorum essentialiter ordinatorum est ab aliqua causa quae non est aliquid universitatis, quia tunc esset causa sui. Tota enim universitas dependentium dependet, et a nullo illius universitatis. - Tum quia causae infinitae essent simul in actu, essentialiter scilicet ordinatae, ex tertia differentia supra, quod nullus philosophus ponit. - Tum tertio, quia prius est principio propinquius, V Metaphysicae; ergo ubi nullum principium, nihil essentialiter prius. - Tum quarto, quia superior causa est perfectior in causando, ex secunda differentia; ergo in infinitum superior est in infinitum perfectior, et ita infinitae perfectionis in causando, et per consequens non causans in virtute alterius, quia quaelibet talis est imperfecte causans, quia est dependens in causando ab alia. - Tum quinto, quia effectivum nullam imperfectionem ponit necessario; ergo potest esse in aliquo sine imperfectione. Sed si nulla causa est sine dependentia ad aliquid prius, in nullo est sine imperfectione. Ergo effectibilitas independens potest inesse alicui naturae, et illa simpliciter est prima; ergo effectibilitas simpliciter prima est possibilis. Hoc sufficit, quia inferius ex hoc concluditur quia tale efficiens primum, si est possibile, est in re. Et sic quinque rationibus patet a.

b probatur, scilicet quod infinitas in accidentaliter ordinatis sit impossibilis nisi ponatur status essentialiter ordinatorum, quia infinitas accidentalis si ponitur, hoc non est simul, patet, sed successive tantum, ut alterum post alterum, ita quod secundum aliquo modo fluit a priore. Non tamen dependet ab ipso in causando; potest enim causare illo non exsistente sicut illo exsistente, sicut filius generat patre mortuo sicut ipso vivo. Talis infinitas successionis est impossibilis, nisi ab aliqua natura infinite durante, a qua tota successio et quidlibet eius, dependeat. Nulla enim deformitas perpetuatur nisi in virtute alicuius permanentis quod nihil est illius successionis, quia omnia successiva illius successionis sunt eiusdem rationis; sed est aliquid prius essentialiter, quia quidlibet successionis dependet ab ipso, et hoc in alia ordinatione quam a causa proxima quae est aliquid illius successionisb. Patet ergo b.

Probatur etiam c, quod scilicet si negetur ordo essentialis, adhuc infinitas est impossibilis. Probatio, quia cum ex prima ratione hic adducta, scilicet quod a nullo nihil potest esse, sequatur quod aliqua natura sit effectiva, si negatur ordo essentialis activorum ergo illa in nullius alterius virtute causat; et licet ipsa in aliquo singulari ponatur causata, tamen in aliquo est non causata, quod est propositum de natura; vel, si in quolibet ponatur causata, statim implicatur contradictio negando ordinem essentialem, quia nulla natura potest poni in quolibet causata ita quod sit ordo accidentalis sub ipsa sine ordine essentiali ad aliam naturam.

Ad secundam instantiam, supra positam, quae dicit quod ratio procedit ex contingentibus et ita non est demonstratio, respondeo quod posset sic argui: aliqua natura est effecta quia aliquod subiectum mutatur, et ita terminus mutationis incipit esse in subiecto, et ita ille terminus vel compositum producitur sive efficitur; ergo est aliquod efficiens, per naturam correlativorum, et tunc potest esse secundum veritatem prima contingens, sed manifesta. - Potest tamen sic argui, probando primam conclusionem sic: haec est vera 'aliqua natura est effectibilis, ergo aliqua est effectiva'. Antecedens probatur, quia aliquod subiectum est mutabile, quia aliquod entium est possibile distinguendo possibile contra necessarium, et sic procedendo ex necessariis. Et tunc probatio primae conclusionis est de esse quiditative sive de esse possibili, non autem de exsistentia actuali. Sed de quo nunc ostenditur possibilitas, ultra in conclusione tertia ostendetur actualis exsistentia.

Secunda conclusio de primo effectivo est ista, quod simpliciter primum effectivum est incausabile. Hoc probatur, quia est ineffectibile independens effectivum. Hoc patet prius, quia si sit virtute alterius causativum vel ab alio effectibile, ergo vel processus in infinitum, vel circulus, vel status in aliquo ineffectibili independente effectivo; illud dico primum, et aliud patet quod non est primum, ex datis tuis. Ergo et ulterius concluditur: si primum illud est ineffectibile, ergo incausabile, quia non est finibile, nec materiabile, nec formabile. Probatur consequentia prima, scilicet quod si est ineffectibile, ergo est infinibile, quia causa finalis non causat nisi quia causa movet metaphorice ipsum efficiens ad efficiendum, nam alio modo non dependet entitas finiti ab ipso ut a priori; nihil autem est causa per se nisi ut ab ipso tamquam a priori essentialiter dependet causatum. - Duae autem aliae consequentiae, scilicet quod si est ineffectibile, ergo est immateriabile et informabile, probantur simul, quia cuius non est causa extrinseca, nec intrinseca, quia causalitas causae extrinsecae dicit perfectionem sine imperfectione, causalitas vero causae intrinsecae necessario dicit imperfectionem annexam, quia causa intrinseca est pars causati; igitur ratio causae extrinsecae est naturaliter prior ratione causae intrinsecae. Negato igitur priori negatur et posterius. Probantur etiam eaedem consequentiae, quia causae intrinsecae sunt causatae ab extrinsecis vel secundum esse earum vel in quantum causant compositum, vel utroque modo, quia causae intrinsecae non se ipsis sine agente constituunt compositum. - Ex istis dictis satis patet conclusio secunda.

Tertia conclusio de primo effectivo est ista: primum effectivum est in actu exsistens et aliqua natura vere exsistens actualiter sicut est effectiva. Probatio istius: cuius rationi repugnat esse ab alio, illud si potest esse, potest esse a se; sed rationi primi effectivi simpliciter repugnat esse ab alio, sicut patet ex secunda conclusione; similiter et ipsum potest esse, sicut patet ex prima ubi posita est quinta probatio ad a, quae minus videtur concludere et tamen hoc concludit. Aliae autem probationes ipsius a possunt tractari de exsistentia quam proponit haec tertia conclusio, et sunt de contingentibus, tamen manifestis; vel accipiantur a de natura et quiditate et possibilitate, et sunt ex necessariis. Ergo effectivum simpliciter primum potest esse ex se. Quod non est a se non potest esse a se, quia tunc non ens produceret aliquid ad esse, quod est impossibile, et adhuc, tunc illud causaret se et ita non esset incausabile omnino. - Illud ultimum, scilicet de exsistentia primi effectivi, aliter declaratur, quia inconveniens est universo deesse supremum gradum possibilem in essendo.

Iuxta tres conclusiones ostensas de effectivo primo nota corollarium quoddam, quod quasi continet tres conclusiones probatas, quod scilicet primum effectivum non tantum est prius aliis, sed quo prius aliud esse includit contradictionem, sic in quantum primum exsistit. Probatur ut praecedens; nam in ratione talis primi maxime includitur incausabile, probatur ex secunda; ergo si potest esse (quia non contradicit entitati, ut probatur ex prima), sequitur quod potest esse a se, et ita est a se.

Iuxta tres conclusiones primas de causa effectiva propono tres conclusiones similes de causa finali. Aliquod finitivum est simpliciter primum, hoc est nec ad aliud ordinabile, nec in virtute alterius natum finire alia. Et probatur quinque probationibus similibus illis quae ponebantur ad primam conclusionem de primo effectivo.

Secunda est quod primum finitivum est incausabile. Probatur, quia infinibile, alias non primum; et ultra, ergo ineffectibile. Haec consequentia probatur, quia omne per se agens agit propter finem, ex II Physicorum, ubi etiam hoc vult Philosophus de natura, de qua minus videtur quam de agente a proposito. Sed cuius non est aliquod per se efficiens, illud non est effectibile, quia in nullo genere potest per accidens esse primum, sicut patet in proposito, specialiter de causis agentibus per accidens, quae sunt casus et fortuna, quae secundum Aristotelem II Physicorum reducuntur necessario ad causas per se agentes, ut priores, scilicet ad naturam et intellectum vel propositum. Cuius igitur non est aliquod per se agens, eius nullum erit agens; sed cuius non est finis, eius non est aliquod per se agens: ergo ipsum erit ineffectibile, nam finibile excellitur a fine in bonitate et per consequens in perfectione, - et ultra ut supra ostensum est de causa effectiva prima.

Tertia conclusio est quod primum finitivum est actu exsistens et alicui naturae actu exsistenti convenit illa primitas. Probatur ut prima via de efficientia.

Corollarium: sequitur quod primum est ita primum quod impossibile est prius esse, et probatur ut corollarium in via priori.

Conclusionibus tribus de utroque ordine causalitatis extrinsecae iam positis propono tres similes de ordine eminentiae. Aliqua natura eminens est simpliciter prima secundum perfectionem. Hoc patet, quia inter essentias ordo essentialis, quia secundum Aristotelem formae se habent sicut numeri, VIII Metaphysicae; in hoc ordine statur, quod probatur illis quinque rationibus quae de statu in effectivis sunt superius.

Secunda conclusio est quod suprema natura est incausabilis. Probatur, quia est infinibilis, ex praecedentibus; ergo ineffectibilis, et ultra, ergo incausabilis. Istae duae consequentiae sunt probatae in secunda conclusione de effectivis. Item quod suprema natura sit ineffectibilis probatur, nam omne effectibile habet aliquam causam essentialiter ordinatam, sicut patet ex probatione ipsius b in conclusione prima de primo effectivo; causa autem essentialiter ordinata excellit effectum.

Tertia conclusio est quod suprema natura est aliquod actu exsistens, et probatur ex praecedentibus.

Corollarium: aliquam esse naturam eminentiorem vel superiorem ipsa includit contradictionem; probatur ut corollarium de efficiente et fine.

Quantum ad secundum articulum dico quod primum efficiens est ultimus finis. Probatio, quia omne efficiens per se agit propter finem, et prius efficiens propter finem priorem; ergo primum efficiens propter ultimum finem. Sed propter nihil aliud a se principaliter et ultimate agit; ergo propter se sicut propter finem. Ergo primum efficiens est primus finis.

Similiter, primum efficiens est primum eminens. Probatur, quia primum efficiens non est univocum respectu aliarum naturarum effectivarum, sed aequivocum; ergo eminentius et nobilius eis. Ergo primum efficiens est eminentissimum.

Quantum ad tertium articulum dico quod cum sit idem cui inest triplex primitas, quia cui inest una insunt et aliae, et etiam est ibi triplex identitas ita quod primum efficiens est tantum unum secundum quiditatem et naturam. Ad quod ostendendum ostendo primo quamdam conclusionem praeambulam, et secundo principalem conclusionem. Praeambula autem est quod efficiens quod est primum hac triplici primitate est necesse esse ex se. Probatio, quia est penitus incausabile, nam contradictionem includit aliquod esse prius eo in genere causae efficientis vel finis et per consequens in genere cuiuscumque causae; ergo est omnino incausabile. Ex hoc arguo: nihil potest non esse nisi cui aliquid incompossibile positive vel privative potest esse; ei autem quod est a se et penitus incausabile non potest aliquid esse quod ei sit incompossibile positive vel privative; ergo etc. Maior patet, quia nullum ens potest destrui nisi per incompossibile sibi vel positive vel privative. Minor probatur, quia illud incompossibile aut potest esse a se, aut ab alio, si a se et est a se, erit igitur duo incompossibilia simul, vel neutrum est, quia utrumque destruit esse alterius; si ab alio, contra: nulla causa potest destruere aliquod ens propter repugnantiam sui effectus ad illud nisi suo effectui perfectius et intensius esse det quam sit esse illius alterius destructibilis; nullius entis ab alio est nobilius esse a causa sua quam sit esse necessarii a se, quia omne causatum habet esse dependens, sed quod est ex se habet esse independens.

Ex hac ultra ad propositum probatur unitas naturae primae, quae est principale intentum in hoc tertio articulo. Quod ostenditur tribus rationibus. Primo sic, quia si duae naturae sunt necesse esse, aliquibus rationibus propriis realibus distinguuntur, et dicantur a et b. Illae rationes aut sunt formaliter necessariae, aut non. Si sic, igitur utrumque duabus rationibus formalibus erit necesse esse, quod est impossibile, quia cum neutra illarum rationum per se includat aliam, utraque istarum circumscripta esset necesse esse. Si vero per illas rationes quibus distinguuntur neutrum sit formaliter necesse esse, igitur illae rationes non sunt rationes necessario essendi, et ita neutrum includitur in necesse esse, quia quaecumque entitas non est necesse esse, est de se possibilis, sed nihil possibile includitur in necesse esse.

Secundo probatur, quia duae naturae eminentissimae non possunt esse in universo; ergo nec duo prima effectiva. Probatio antecedentis, quia species se habent sicut numeri, ex VIII Metaphysicae, et per consequens duae non possunt esse in eodem ordine; ergo multo minus nec duae primae vel duae eminentissimae.

Hoc etiam patet tertio per rationem de ratione finis, quia duo fines ultimi si essent, haberent duas coordinationes entium ad se ita quod ista entia ad illa nullum ordinem haberent, quia nec ad finem illorum, nam quae ordinantur ad unum finem ultimum, non possunt ordinari ad alium, quia eiusdem causati duas esse causas totales et perfectas in eodem ordine est impossibile; tunc enim aliquid esset in aliquo ordine per se causa, quo non posito nihil minus esset causatum illud. Ordinata ergo ad unum finem nullo modo ordinantur ad alium, nec per consequens ad illa quae ordinantur ad alium, et ita ex eis non fieret universum. - Hoc etiam confirmatur in communi, quia nulla duo possunt esse terminantia totaliter dependentiam alicuius eiusdem, quia tunc illud terminaret dependentiam, quo subtracto non minus terminaretur illa dependentia, et ita non esset dependentia ad illud. Sed ad efficiens et eminens et ad finem dependent alia essentialiter. Ergo nullae duae naturae possunt esse primo terminantia alia entia secundum illam triplicem dependentiam. Praecise igitur est aliqua una natura terminans entia secundum illam triplicem dependentiam, et ita habens istam triplicem primitatem.

Quod autem sit intelligens et volens arguo sic: aliquod agens est per se primum agens, quia omni causa per accidens prior est aliqua causa per se, II Physicorum, ubi hoc vult de natura, de qua minus videtur; sed omne agens per se agit propter finem.

Et ex hoc arguitur dupliciter. Primo sic: omne agens naturale praecise consideratum ex necessitate et aeque ageret si ad nullum finem alium ageret sed sit independenter agens, ergo si non agit nisi propter finem, hoc est quia dependet ab agente amante finem: tale est primum efficiens, ergo etc.

Item, si primum agens agit propter finem, aut ergo finis ille movet primum efficiens ut amatus actu voluntatis, aut ut tantum naturaliter amatus. Si ut amatus actu voluntatis, habetur propositum. Si tantum amatus naturaliter, hoc est falsum, quia non naturaliter amat alium finem a se, ut grave centrum et materia formam; tunc enim esset aliquo modo ad finem, quia inclinatus ad illum. Si autem tantum naturaliter amat finem qui est ipse, hoc nihil est nisi ipsum esse ipsum, hoc enim non est salvare duplicem rationem in ipso.

Item arguitur, quasi conferendo rationem iam factam, sic: ipsum primum efficiens dirigit effectum suum ad finem; ergo vel naturaliter dirigit, vel cognoscendo et amando illum finem. Non naturaliter, quia non cognoscens nihil dirigit nisi in virtute cognoscentis: sapientis enim est prima ordinatio, I Metaphysicae; sed primum efficiens in nullius alterius virtute dirigit, sicut nec causat, tunc enim non esset primum; ergo etc.

Item, aliquid causatur contingenter; ergo prima causa contingenter causat, ergo volens causat.

Probatio primae consequentiae: quaelibet causa secunda causat in quantum movetur a prima; ergo si prima necessario movet, quaelibet alia necessario movetur et quidlibet necessario causatur; igitur si aliqua causa secunda contingenter movet, et prima contingenter movebit, quia non causat causa secunda nisi in virtute primae causae in quantum movetur ab ipsa.

Probatio secundae consequentiae: nullum est principium contingenter operandi nisi voluntas vel aliquid concomitans voluntatem, quia quodlibet aliud agit ex necessitate naturae, et ita non contingenter; ergo etc.

Contra istam rationem instatur, et primo contra primam consequentiam arguitur sic, quia nostrum velle posset adhuc aliquid contingenter causare, et ita non requiritur quod prima causa illud contingenter causet.

Item, Philosophus antecedens concessit, scilicet quod aliquid contingenter causatur, et negavit consequens intelligendo de velle, scilicet quod prima causa contingenter causet, ponendo contingentiam in inferioribus non propter contingenter Deum velle sed ex motu, qui necessario causatur in quantum uniformis, sed difformitas sequitur ex partibus eius, et ita contingentia.

Contra secundam consequentiam, 'si causat contingenter, ergo volens': non videtur tenere, quia aliqua naturaliter mota possunt impediri, et ita oppositum - contingenter et violenter - potest evenire.

Ad primum dicendum quod si Deus est primum movens vel efficiens respectu voluntatis nostrae, idem sequitur de ipsa quod de aliis, quia sive immediate necessario movet eam, sive aliud immediate et illud, necessario motum, necessario moveat eam, quia movet non nisi ex hoc quod movetur. Sequitur tandem quod proximum voluntati necessario moveat voluntatem, etiam si proximum voluntati sit ipsamet voluntas; et ita necessario volet, et erit volens necessario. Et sequitur ulterius impossibile, quod necessario causat quodlibet causatum.

Ad secundum dico quod non voco hic contingens quodcumque non necessarium vel non sempiternum, sed cuius oppositum posset fieri quando illud fit; ideo dixi 'aliquid contingenter causatur', et non 'aliquid est contingens'. Nunc dico quod Philosophus non potest consequens negare salvando antecedens per motum, quia si ille totus motus necessario est a causa sua, quaelibet pars eius necessario causatur quando causatur, id est inevitabiliter, ita quod oppositum non potest tunc causari; et ulterius, quod causatur per quamcumque partem motus, necessario causatur et inevitabiliter. Vel igitur nihil fit contingenter, id est evitabiliter, vel primum sic causat immediate quod posset etiam non causare.

Ad tertium dico quod si aliqua causa potest impedire istam, hoc non est nisi in virtute superioris causae, et sic usque ad primam causam, quae si immediatam causam sibi necessario movet, usque ad ultimam erit necessitas; ergo necessario impediet, et per consequens non potest alia causa naturaliter causare.

Sic ergo videtur triplici via ostensum quod primum agens est intelligens et volens, quarum prima est quod natura agit propter finem et non nisi quia dependens et directa a cognoscente finem; secunda est quod ipsum primum agens agit propter finem, et tertia quod aliquis effectus contingenter fit quando causatur.

Ulterius quoad quaestionem praeambulam ad infinitatem probo secundo quod eius intellectio et volitio est idem quod eius essentia, et primo de volitione sui ipsius ut obiecti ita quod primam causam amare est idem essentialiter cum natura causae et omnis actus voluntatis eius. Probatio. Causalitas et causatio causae finalis est simpliciter prima, secundum Avicennam VI Metaphysicae, dicentem quod ((si de qualibet causa esset scientia, illa quae esset de causa finali, esset nobilissima)); ipsa enim, quantum ad causalitatem, praecedit causam efficientem, quia movet efficiens ad agendum, - et ideo causalitas primi finis, et eius causatio, est penitus incausabilis secundum quamcumque causationem in quolibet genere causae. Causalitas autem finis primi est movere efficiens primum sicut amatum; idem autem est primum finem movere primum efficiens ut amatum ab ipso et primum efficiens amare primum finem, quia nihil aliud est obiectum amari a voluntate quam voluntatem amare obiectum. Ergo primum efficiens amare primum finem est penitus incausabile, et ita ex se necesse esse, et ita erit idem naturae primae. Et quasi convertitur ratio ex opposito conclusionis, quia si primum amare est aliud a natura prima, ergo est causabile, et per consequens effectibile; igitur ab aliquo per se efficiente amante finem. Igitur primum amare se esset causatum ex aliquo amore finis priore isto causato, quod est impossibile.

Hoc ostendit Aristoteles XII Metaphysicae de intelligere, quia aliter primum non erit optima substantia, quia per intelligere est honorabile.

Secundo, quia alias laboriosa erit eius continuatio. Item, si non sit illud, erit in potentia contradictionis ad illud; ad illam naturam sequitur labor secundum ipsum.

Istae rationes possunt ratione declarari. Prima sic: cum omnis entis in actu primo perfectio eius ultima sit in actu secundo quo coniungitur optimo, maxime si sit activum et non tantum factivum (omne autem intelligibile est activum, et prima natura est intelligibilis, ex praemissa), sequitur quod ultima eius perfectio erit in actu secundo; igitur si ille non sit eius substantia, substantia eius non est optima, quia aliud est suum optimum.

Secunda ratio potest declarari sic: potentia solummodo receptiva est potentia contradictionis; ergo cum hoc non sit huiusmodi, ergo etc. - Sed quia secundum Aristotelem nec ista est ratio demonstrativa, sed tantum probabilis, aliter propositum ostendatur, ex identitate potentiae et obiecti in se; ergo actus erit eis idem. Sed consequentia non valet, patet: instantia, quia angelus intelligit se et amat se et tamen actus angeli amandi et intelligendi non sunt idem substantiae eius.

Haec conclusio, videlicet quod essentia divina sit eadem quod volitio sui ipsius, vera est ex corollariis: nam sequitur primo quod voluntas est idem primae naturae, quia velle non est nisi voluntatis; ergo illa voluntas cuius velle est incausabile est etiam incausabilis; ergo etc. Et similiter, velle intelligitur quasi posterius voluntate; tamen velle est idem illi naturae; ergo magis voluntas.

Item secundo sequitur quod intelligere se est idem illi naturae, quia nihil amatur nisi cognitum; igitur si amare se ex se est necesse esse, sequitur quod intelligere se est necesse esse ex se.

Et si est intelligere propinquius illi naturae quam velle, ideo sequitur ulterius quod intellectus sit idem illi naturae, sicut prius de voluntate ex velle argutum est.

Sequitur quarto etiam quod ratio intelligendi se sit idem sibi, quia necesse est esse ex se si intelligere sit ex se necesse esse et ratio intelligendi se quasi praeintelligitur ipsi intellectui.

Ostenso de intelligere se et velle se quod sint idem essentiae primi, ostendo propositum ex aliis, scilicet de omni intelligere et velle. Et sit conclusio tertia ista: nullum intelligere potest esse accidens primae naturae. Probatio, quia de illa natura prima ostensum est esse in se primum effectivum; ergo ex se habet unde posset quodcumque causabile causare circumscripto alio quocumque, saltem ut prima causa illius causabilis. Sed circumscripta cognitione eius, non habet unde possit illud causabile causare; ergo cognitio cuiuscumque alterius non est aliud a natura sua. - Probatio assumpti, quia nihil potest causare nisi ex amore finis volendo illud. quia non potest aliter esse per se agens, quia nec agere, propter finem; nunc autem ipsi velle alicuius propter finem praeintelligitur intelligere ipsum; ante igitur primum signum in quo intelligitur causans sive volens a, necessario praeintelligitur intelligens a; ita sine hoc non potest per se efficere, et ita de aliis.

Item, probatur idem, quia omnes intellectiones eiusdem intellectus habent similem habitudinem ad intellectum, secundum identitatem essentialem vel accidentalem (sicut patet de omni intellectu creato et eius intellectionibus), quia videntur perfectiones eiusdem generis; ergo si aliquae habent receptivum, et omnes, et si aliqua est accidens, et quaelibet. Sed aliqua non potest esse accidens in primo, ex praecedenti conclusione, quia non intellectio sui ipsius; ergo nulla erit ibi accidens.

Item, intelligere si quod potest esse accidens, recipietur in intellectu ut in subiecto: ergo et in illo intelligere quod est idem intellectui, et ita perfectius intelligere erit in potentia receptiva respectu imperfectioris.

Item, idem intelligere potest esse plurium obiectorum ordinandorum, ergo quanto perfectius, tanto plurium; ergo perfectissimum quo incompossibile est perfectius intelligi erit idem omnium intelligibilium. Intelligere primi sic est perfectissimum; ergo idem est omnium intelligibilium, et illud quod est sui est idem sibi, ex proxima praecedente; ergo intelligere omnium est idem. Et eandem conclusionem volo intelligi de velle.

Item, iste intellectus non est nisi quoddam intelligere; sed iste intellectus est idem omnium, et ita quod non potest esse alicuius alterius obiecti; ergo nec intelligere aliud. Ergo idem intelligere est omnium. - Fallacia est accidentis ex identitate aliquorum inter se concludere identitatem respectu tertii respectu cuius extraneantur; et patet in simili: intelligere est idem quod velle; 'si ergo intelligere ipsum est alicuius, ergo et velle est eiusdem', non sequitur, sed tantummodo sequitur quia est velle; quod quidem velle est aliquid eiusdem, quia intelligendum est 'eiusdem' ita quod divisim inferri potest, non coniunctim, propter accidens.

Item, intellectus primi habet actum unum adaequatum sibi et coaeternum, quia intelligere se est idem sibi; ergo non potest aliquem habere alium. - Consequentia non valet. Exemplum de beato, qui simul videt Deum et aliud etiam si videat Deum secundum ultimum capacitatis suae, ut de anima Christi ponitur, et adhuc potest videre aliud.

Item arguitur: intellectus iste habet in se per identitatem perfectionem maximam intelligendi; ergo et omnem aliam. - Responsio: non sequitur, quia alia quae minor est potest esse causabilis et ideo differre ab incausabili, maxima autem non potest.

Quarta conclusio principalis de intellectu et voluntate Dei est ista: intellectus primi intelligit semper et distincto actu et necessario quodcumque intelligibile prius naturaliter quam illud sit in se.

Prima pars probatur, quia potest cognoscere quodcumque intelligibile sic; hoc enim est perfectionis in intellectu, posse distincte et actu cognoscere quodcumque intelligibile, immo hoc ponere est necessarium ad rationem intellectus, quia omnis intellectus est totius entis sumpti communissime, ut determinabitur distinctione 3. Nullam autem intellectionem potest habere intellectus primi nisi eandem sibi, ex proxima; igitur cuiuslibet intelligibilis habet intelligere actuale et distinctum, et hoc idem sibi, et ita semper et necessario.

Secunda pars, de prioritate, probatur sic, quia quidquid est idem sibi est necesse esse, sicut patuit prius; sed esse aliorum a se est non necesse esse. Necesse esse ex se est prius natura omnium non necessario.

Aliter probatur, quia esse cuiuslibet alterius dependet ab ipso ut a causa, et ut causa est alicuius causabilis, necessario includitur cognitio eius ex parte causae; ergo illa cognitio erit prior naturaliter ipso esse cogniti.

Prima pars etiam conclusionis probatur aliter, quia artifex perfectus distincte cognoscit omne agendum antequam fiat, alias non perfecte operaretur, quia cognitio est mensura iuxta quam operatur; ergo Deus est omnium producibilium a se habens notitiam distinctam et actualem, vel saltem habitualem, priorem eis.

Contra istam: instatur de arte quod ars universalis sufficit ad universalia producenda. - Responsionem quaere.

His ostensis praeambulis arguo infinitatem quattuor viis. Primo per viam efficientiae, ubi ostendetur propositum dupliciter: primo quia ipsum est primum efficiens omnium, secundo quia, efficiens puta, distincte cognoscens omnia factibilia; tertio ostendetur infinitas per viam finis, et quarto per viam eminentiae. Primam viam, ex parte causae, tangit Philosophus VIII Physicorum et XII Metaphysicae, quia movet motu infinito; ergo habet potentiam infinitam.

Haec ratio roboratur quantum ad antecedens sic: aeque concluditur propositum si possit movere per infinitum sicut si moveret per infinitum, quia aeque oportet eum esse in actu sicut illud posse, patet de primo quantum est ex se. Licet igitur non moveat motu infinito, sicut intelligit Aristoteles, tamen si accipiatur antecedens istud quod quantum est ex parte sua potest movere, habetur antecedens verum et aeque sufficiens ad inferendum propositum.

Consequentia probatur sic, quia si ex se, non virtute alterius movet motu infinito; ergo non ab alio accipit sic movere, sed in virtute sua activa habet totum effectum suum simul, quia independenter. Sed quod simul habet in virtute infinitum effectum, est infinitum; ergo etc.

Aliter roboratur prima consequentia sic: primum movens simul habet in virtute sua omnes effectus possibiles produci per motum; sed illi sunt infiniti si motus infinitus; ergo etc.

Contra istas declarationes Aristotelis, quidquid sit de antecedente, tamen consequentia prima non videtur bene probari. Non primo modo, quia duratio maior nihil perfectionis addit, nam albedo quae uno anno manet non est perfectior quam si tantum uno die maneret; ergo motus quantaecumque durationis non est perfectior effectus quam motus unius diei. Ergo ex hoc quod agens habet in virtute sua activa simul movere motu infinito, non concluditur maior perfectio hic quam ibi, nisi quod agens diutius movet, et ex se: et ita esset ostendendum quod aeternitas agentis concluderet eius infinitatem, alias ex infinitate motus non posset concludi. - Tunc ad formam: ultima propositio illius roborationis negatur, nisi de infinitate durationis.

Secunda roboratio etiam consequentiae improbatur, quia non maior perfectio intensiva concluditur ex hoc quod agens quodcumque eiusdem speciei potest producere successive quotcumque quamdiu manet, quia quod potest in tempore uno in unum tale, potest eadem virtute in mille talia si mille temporibus maneat. Et non est possibilis apud philosophos infinitas nisi numeralis effectuum producibilium per motum (scilicet generabilium et corruptibilium), quia in speciebus finitatem ponebant. Ergo non magis sequitur infinitas intensiva in agente ex hoc quod potest in infinita numero successive quam si posset in duo tantum; tantum enim est possibilis infinitas numeralis secundum philosophos. - Si quis autem probet infinitatem specierum possibilem, probando aliquos motus caelestes esse incommensurabiles et ita numquam posse redire ad uniformitatem, etiam si per infinitum durarent et infinitae coniunctiones specie causarent infinita generabilia specie, de hoc quidquid sit in se, nihil tamen ad intentionem Philosophi, qui infinitatem specierum negaret.

Ultima probabilitas quae occurrit pro consequentia Philosophi declaranda, est ista: quidquid potest in aliqua multa simul quorum quodlibet requirit aliquam perfectionem sibi propriam, illud concluditur esse perfectius ex pluralitate talium. Ita videtur de primo agente esse concedendum quod si posset causare simul infinita quod esset eius virtus infinita, et per consequens, si primum agens simul habet virtutem causandi infinita, quantum est ex se simul posset ea producere; licet natura effectus non permittit, adhuc sequitur infinitas virtutis eius. Haec consequentia ultima probatur, quia non potens causare album et nigrum non est minus perfectum, quia non sunt simul causabilia; haec enim non simultas est ex repugnantia eorum et non est ex defectu agentis.

Et ex isto probo infinitatem sic: si primum haberet omnem causalitatem formaliter simul, licet non possent causabilia simul poni in esse, esset infinitum, quia simul quantum est ex se posset infinita producere; et posse plura simul concludit maiorem potentiam intensive: ergo si habet perfectius quam si haberet omnem causalitatem formaliter, magis sequitur infinitas intensiva. Sed habet omnem causalitatem cuiuslibet rei secundum totum quod est in re ipsa eminentius quam si esset formaliter.

Licet igitur omnipotentiam proprie dictam secundum intentionem theologorum tantum creditam esse et non naturali ratione credam posse probari, sicut dicetur distinctione 42, tamen probatur naturaliter infinita potentia, quae simul quantum est ex se habet omnem causalitatem, quae simul posset in infinita si essent simul factibilia.

Si obicis, primum non potest ex se simul in infinita, quia non est probatum quod sit totalis causa infinitorum, hoc nihil obstat, quia si haberet simul unde esset totalis causa, nihil perfectius esset quam nunc sit quando habet unde sit prima causa. Tum quia illae secundae causae non requiruntur propter perfectionem in causando, quia tunc remotius a prima esset perfectius, quia perfectiorem requireret causam. Sed si requiruntur causae secune cum prima secundum philosophos, hoc est propter imperfectionem effectus, ut primum cum aliqua causa imperfecta posset causare imperfectum, quod secundum ipsos non posset immediate causare . - Tum quia perfectiones totae secundum Aristotelem eminentius sunt in primo quam si ipsae formalitates earum sibi inessent si possent inesse; quod probatur, quia causa secunda proxima primae totam perfectionem suam causativam habet a sola prima; ergo totam perfectionem illam eminentius habet causa prima quam secunda causa habens ipsam formaliter. Consequentia patet, quia prima respectu illius causae secundae est causa totalis et aequivoca. Consimiliter quaeratur de tertia causa respectu secundae vel respectu primae: si respectu primae, habetur propositum; si respectu secundae, sequitur secundam eminenter continere perfectionem totalem quae est formaliter in tertia. Sed secunda habet a prima quod sic continet perfectionem tertiae, ex praeostensa; ergo prima eminentius habet continere perfectionem tertiae quam secunda, et sic de omnibus aliis, usque ad ultimam. Quare primam causam habere eminenter totalem perfectionem causativam omnium et perfectius quam si haberet causalitatem omnium formaliter si esset possibile, videtur iudicio meo posse concludere ratio Aristotelis de substantia infinita quae accipitur ex VIII Physicorum et XII Metaphysicae, superius posita.

Iuxta istam viam efficientiae arguitur quod habeat potentiam infinitam, quia creat, nam inter extrema creationis est infinita distantia. Sed hoc antecedens ponitur tantum creditum, et verum est ut non esse quasi duratione praecederet esse, non tamen quasi natura secundum viam Avicennae. - Antecedens ostenditur, quia saltem prima natura post Deum est ab ipso et non a se, nec accipit esse aliquo praesupposito; ergo illud creatur. Sed sic accipiendo prius natura tam non esse quam esse, non sunt ibi extrema mutationis quam causet ista virtus, nec illud effici requirit mutari. Sed quidquid sit de antecedente, consequentia non probatur, quia quando inter extrema nulla est distantia media sed ipsa dicuntur praecise distare ratione extremorum inter se, tanta est distantia quantum est maius extremum. Exemplum: Deus distat in infinitum a creatura, etiam suprema possibili, non propter aliquam distantiam mediam inter extrema sed propter infinitatem unius extremi.

Sic ergo contradictoria non distant per aliqua media, quia contradictoria sunt immediata - ita quod quantumcumque parum recedit aliquid ab uno extremo, statim est sub altero - sed distant propter extrema in se. Tanta ergo est distantia ista quantum est illud extremum quod est perfectius; illud est finitum; ergo etc.

Confirmatur, quia posse totaliter super terminum positivum huiusmodi distantiae, est posse super distantiam sive super transitum ab extremo in extremum; ergo ex posse super istum transitum non sequitur infinitas nisi sequatur ex posse totaliter super terminum eius positivum. Terminus ille est finitus.

Quod autem dicitur communiter contradictoria distare in infinitum, potest sic intelligi, id est indeterminate, quia sicut nulla est ita parva distantia quae non sufficiat ad contradictoria, sic nulla est ita magna, etiam si esset maior maxima possibili, quin ad illa contradictoria se extenderet. Est ergo eorum distantia infinita, id est indeterminata ad quamcumque, magnam vel parvam; et ideo ex tali infinitate distantiae non sequitur consequens de infinita potentia intensive, sicut nec sequitur ad minimam distantiam, in qua salvatur sic infinita distantia: et quod non sequitur ad antecedens, nec ad consequens.

Ostenso proposito per viam primae efficientiae quia illa prima efficientia infert infinitatem, sequitur secunda via, ex hoc quod est intelligens distincte omnia factibilia. Ubi arguo sic: intelligibilia sunt infinita, et hoc actu, in intellectu omnia intelligente; ergo intellectus ista simul actu intelligens est infinitus. Talis est intellectus primi.

Huiusmodi enthymematis probo antecedens et consequentiam. Quaecumque sunt infinita in potentia, ita quod in accipiendo alterum post alterum nullum possunt habere finem, illa omnia si simul actu sunt, sunt actu infinita; intelligibilia sunt huiusmodi respectu intellectus creati, satis patet, et in intellectu divino sunt simul omnia actu intellecta quae ab intellectu creato successive sunt intellecta; ergo ibi sunt infinita actu intellecta. Huiusmodi syllogismi probo maiorem (licet satis evidens videatur), quia omnia talia acceptabilia quando sunt simul exsistentia, aut sunt actu finita, aut sunt actu infinita; si actu finita, ergo accipiendo alterum post alterum tandem omnia possunt esse actu accepta; ergo si non possunt esse omnia actu accepta, si talia actu simul sunt, sunt actu infinita.

Consequentiam primi enthymematis sic probo, quia ubi pluralitas requirit vel concludit maiorem perfectionem quam paucitas, ibi infinitas numeralis concludit infinitam perfectionem. Exemplum: posse ferre decem maiorem perfectionem requirit virtutis motivae quam posse ferre quinque; ideo posse ferre infinita concludit infinitam virtutem motivam. Ergo, in proposito, cum intelligere a sit aliqua perfectio et intelligere b sit similiter aliqua perfectio, numquam intelligere idem est ipsius a et b et aeque distincte, ut duo intelligere essent, nisi perfectiones duorum intelligere includuntur in illo uno eminenter; et sic de tribus, et ultra de infinitis. Consimiliter etiam de ipsa ratione intelligendi argueretur sicut de intellectu et actu argutum est, quia maior perfectio concluditur in actu intelligendi ex pluralitate illorum quorum est ratio intelligendi distincte, quia oportet quod includat eminenter perfectiones omnium propriarum operationum intelligendi, quarum quaelibet secundum propriam rationem aliquam perfectionem ponit; ergo infinitae concludunt infinitam.

Secundo iuxta istam viam de intelligere primi propositum sic ostendo: causa prima cui secundum ultimum suae causalitatis causa secunda aliquid perfectionis addit in causando, non videtur sola posse ita perfectum effectum causare sicut ipsa cum secunda, quia causalitas sola primae diminuta est respectu causalitatis ambarum; ergo si illud quod natum est esse a causa secunda et prima simul sit multo perfectius a sola prima, secunda nihil perfectionis addit primae: sed omne finitum omni finito addit aliquam perfectionem; ergo talis causa prima est infinita.

Ad propositum: notitia cuiuscumque nata est gigni ab ipso sicut a causa proxima, et maxime illa quae est visio sive intuitiva intellectio; ergo si illa alicui intellectui inest sine actione quacumque talis obiecti tantummodo ex virtute alterius obiecti prioris quod natum est esse causa superior respectu talis cognitionis, sequitur quod illud obiectum superius est infinitum in cognoscibilitate, quia inferius nihil sibi addit in cognoscibilitate; tale obiectum superius est natura prima, quia ex sola praesentia eius apud intellectum primi, nullo alio obiecto concomitante, est notitia cuiuscumque obiecti in intellectu eius. Ergo nullum aliud intelligibile aliquid sibi addit in cognoscibilitate; ergo est infinitum in cognoscibilitate. Sic ergo est in entitate quia unumquodque sicut se habet ad esse sic ad cognoscibilitatem, ex II Metaphysicae.

Item tertia via, scilicet ex parte finis, arguitur sic: voluntas nostra omni finito aliquid aliud maius potest appetere et amare, sicut intellectus intelligere; et videtur quod plus inclinatio est naturalis ad summe amandum bonum infinitum, nam inde arguitur inclinatio naturalis ad aliquid in voluntate, quia ex se, sine habitu, prompte et delectabiliter vult illud voluntas libera; ita videtur quod experimur actu amandi bonum infinitum, immo non videtur voluntas in alio perfecte quietari. Et quomodo non illud naturaliter odiret si esset oppositum sui obiecti, sicut naturaliter odit non esse (secundum Augustinum De libero arbitrio libro III cap. 8)? Videtur etiam si infinitum repugnaret bono quod nullo modo quietaretur in bono sub ratione infiniti, nec in illud faciliter tenderet, sicut nec in repugnans suo obiecto. Confirmabitur ista ratio in sequenti via, de intellectu.

Item quarto propositum ostenditur per viam eminentiae, et arguo sic: eminentissimo incompossibile est aliquid esse perfectius, sicut prius patet; finito autem non est incompossibile esse aliquid perfectius; quare etc.

Minor probatur, quia infinitum non repugnat enti; sed omni finito maius est infinitum. Ad istud aliter arguitur, et est idem: cui non repugnat infinitum esse intensive, illud non est summe perfectum nisi sit infinitum, quia si est finitum potest excedi vel excelli, quia infinitum esse sibi non repugnat; enti non repugnat infinitas; ergo perfectissimum ens est infinitum. Minor huius, quae in praecedenti argumento accipitur, non videtur posse a priori ostendi, quia sicut contradictoria ex rationibus propriis contradicunt, nec potest per aliquid manifestius hoc probari, ita non repugnantia ex rationibus propriis non repugnant, nec videtur posse ostendi nisi explicando rationes ipsorum. Ens per nihil notius explicatur, infinitum intelligimus per finitum (hoc vulgariter sic expono: infinitum est quod aliquod finitum datum secundum nullam habitudinem finitam praecise excedit, sed ultra omnem talem habitudinem assignabilem adhuc excedit).

Sic tamen propositum suadetur: sicut quidlibet ponendum est possibile cuius non apparet impossibilitas, ita et compossibile cuius non apparet incompossibilitas; hic incompossibilitas nulla apparet, quia de ratione entis non est finitas, nec apparet ex ratione entis quod sit passio convertibilis cum ente. Alterum istorum requiritur ad repugnantiam praedictam; passiones enim primae entis et convertibiles satis videntur notae sibi inesse.

Item sic suadetur: infinitum suo modo non repugnat quantitati, id est in accipiendo partem post partem; ergo nec infinitum suo modo repugnat entitati, id est in perfectione simul essendo.

Item, si quantitas virtutis est simpliciter perfectior quam quantitas molis, quare erit infinitum possibile in mole et non in virtute? Quod si est possibile, est in actu, sicut ex tertia conclusione patet, supra, de primitate effectival, et etiam inferius probabitur.

Item, quia intellectus, cuius obiectum est ens, nullam invenit repugnantiam intelligendo aliquod infinitum, immo videtur perfectissimum intelligibile. Mirum est autem si nulli intellectui talis contradictio patens fiat circa primum eius obiectum, cum discordia in sono ita faciliter offendat auditum: si enim disconveniens statim ut percipitur offendit, cur nullus intellectus ab intelligibili infinito naturaliter refugit sicut a non conveniente, suum ita primum obiectum destruente?

Per illud potest colorari illa ratio Anselmi de summo bono cogitabili, Proslogion, et intelligenda est eius descriptio sic: Deus est quo cognito sine contradictione maius cogitari non potest sine contradictione. Et quod addendum sit 'sine contradictione' patet, nam in cuius cognitione vel cogitatione includitur contradictio, illud dicitur non cogitabile, quia sunt tunc duo cogitabilia opposita nullo modo faciendo unum cogitabile, quia neutrum determinat alterum.

Summum cogitabile praedictum, sine contradictione, potest esse in re. Hoc probatur primo de esse quiditativo, quia in tali cogitabili summe quiescit intellectus; ergo in ipso est ratio primi obiecti intellectus, scilicet entis, et hoc in summo. - Et tunc arguitur ultra quod illud sit, loquendo de esse exsistentiae: summe cogitabile non est tantum in intellectu cogitante, quia tunc posset esse, quia cogitabile possibile, et non posset esse, quia repugnat rationi eius esse ab aliqua causa, sicut patet prius in secunda conclusione de via efficientiae, maius ergo cogitabile est quod est in re quam quod est tantum in intellectu. Non est autem hoc sic intelligendum quod idem si cogitetur, per hoc sit maius cogitabile si exsistat, sed, omni quod est in intellectu tantum, est maius aliquod quod exsistit.

Vel aliter coloratur sic: maius cogitabile est quod exsistit; id est perfectius cognoscibile, quia visibile sive intelligibile intellectione intuitiva; cum non exsistit, nec in se nec in nobiliori cui nihil addit, non est visibile. Visibile autem est perfectius cognoscibile non visibili sed tantummodo intelligibili abstractive; ergo perfectissimum cognoscibile exsistit. - De differentia intellectionis intuitivae et abstractivae, et quomodo intuitiva est perfectior, tangetur distinctione 3, et alias quando locum habebit.

Ultimo ostenditur propositum ex negatione causae extrinsecae, quia forma finitur per materiam; ergo quae non est nata esse in materia, est infinita.

Haec ratio non valet, quia secundum ipsos angelus est immaterialis; ergo in natura est infinitus. - Nec possunt dicere quod esse angeli finitet essentiam eius, quia secundum eos est accidens essentiae, et posterius naturaliter; et sic in primo signo naturae essentia secundum se, ut prior esse, videtur infinita intensive, et per consequens in secundo signo naturae non erit finitabilis per esse.

Breviter respondeo ad argumentum, nam quaelibet entitas habet intrinsecum sibi gradum suae perfectionis, in quo est finitum si est finitum et in quo infinitum si potest esse infinitum, et non per aliquid accidens sibi.

Arguitur etiam 'si forma finitur ad materiam, ergo si non ad illam, non finitur'; fallacia consequentis, sicut 'corpus finitur ad corpus, igitur si non ad corpus, erit infinitum'; 'ultimum ergo caelum erit actu infinitum'. Sophisma est istud III Physicorum, quia sicut corpus in se prius finitura, ita forma finita prius est in se finita quam finiatur ad materiam, quia est talis natura in entibus, quod finitur, id est antequam uniatur materiae, nam secunda finitas praesupponit primam, et non causat eam. Ergo in aliquo signo naturae erit essentia finita, ergo non finitur per esse; ergo in secundo signo non finitur per esse.

Breviter dico unam propositionem, quod quaecumque essentia absoluta finita in se, est finita ut praeintelligitur omni comparatione sui ad aliam essentiam.

Ex dictis patet solutio quaestionis. Nam ex primo articulo habetur quod aliquod ens exsistens est simpliciter primum triplici primitate, videlicet efficientiae, finis et eminentiae, et ita simpliciter quod incompossibile est aliquid esse prius. Et in hoc probatum est esse de Deo quantum ad proprietates respectivas Dei ad creaturam vel in quantum determinat dependentiam respectus creaturarum ad ipsum.

Ex secundo articulo habetur quadruplex via quod illud primum est infinitum: primo videlicet quia primum efficiens, secundo quia primum cognoscens omnia factibilia (secunda via continet quattuor conclusiones de intelligibilitate primi), tertio quia finis ultimus, quarto quia eminens. Iuxta primam exclusa est quaedam via inutilis de creatione, iuxta secundam tangitur alia via de perfectione primi obiecti et intelligibilitate, iuxta quartam exponitur ratio Anselmi, Proslogion, 'Deus est quo maius cogitari non potest'; ultimo excluditur via inutilis ex immaterialitate inferens infinitatem.

Ex praemissis conclusionibus, probatis et ostensis, arguitur sic ad quaestionem: aliquod ens tripliciter primum in entibus exsistit in actu; et illud tripliciter primum est infinitum; ergo aliquod infinitum ens exsistit in actu. Et istud est perfectissimum conceptibile et conceptus perfectissimus, absolutus, quem possumus habere de Deo naturaliter, quod sit infinitus, sicut dicetur distinctione 3. Et sic probatum est Deum esse quantum ad conceptum vel esse eius, perfectissimum conceptibilem vel possibilem haberi a nobis de Deo.

Ad argumenta huius quaestionis. Ad primum dico quod causa infinita, activa ex necessitate naturae, non compatitur aliquid sibi contrarium, sive sit ei contrarium aliquid formaliter, id est secundum quod aliquid convenit sibi essentialiter, sive virtualiter, id est secundum rationem effectus sui quem virtualiter includit. Utroque enim modo impediret quodlibet incompossibile suo effectui, sicut argutum est prius.

Contra: numquid philosophi, ponentes Deum agere ex necessitate naturae, non ponebant esse aliquod malum in universo? Respondeo: sicut patuit probando Deum esse agens per cognitionem, non potuerunt salvare aliquod malum fieri posse contingenter in universo, sed tantum unus ordo causarum produceret aliquid quod esset receptivum alicuius perfectionis, alius autem ordo de necessitate produceret oppositum illius perfectionis: ita quod ista perfectio non posset tunc induci concurrentibus omnibus causis, licet absolute productum ab aliquibus, consideratum secundum rationem suae speciei, esset receptivum illius perfectionis cuius oppositum necessario evenit. Quid autem possunt philosophi dicere de libero arbitrio nostro et malitia moris dicendum est alias.

Ad secundum dico quod consequentia non valet. Ad probationem consequentiae dico quod non est consimilis incompossibilitas dimensionum in replendo locum et essentiarum in simul essendo. Non enim una entitas ita replet totam naturam entis quin cum ea posset stare alia entitas (hoc autem non debet intelligi de repletione locali, sed quasi commensuratione essentiali), sed una dimensio replet eundem locum secundum ultimum capacitatis suae. Itaque una entitas simul potest esse cum alia, sicut posset respectu loci cum corpore replente locum esse aliud corpus non replens locum. Similiter alia consequentia non valet, quia corpus infinitum si esset cum alio, fieret totum maius utroque ratione dimensionum, quia dimensiones alterius corporis essent aliae a dimensionibus corporis infiniti et eiusdem rationis cum eis; et ideo totum esset maius propter dimensionum diversitatem, et totum non maius quia dimensio infinita non potest excedi. Hic autem tota quantitas infinitae perfectionis nullam additionem recipit in ratione talis quantitatis ex coexsistentia alicuius finiti secundum talem quantitatem.

Ad tertium dico quod consequentia non valet, nisi illud quod demonstratur in antecedente, a quo alia separantur, sit finitum. Exemplum: si esset aliquod ubi infinitum, per impossibile, et corpus infinitum repleret illud ubi, non sequeretur 'hoc corpus est hic ita quod non alibi, ergo est finitum secundum ubi', quia ly 'hic' non demonstrat nisi infinitum; ita, secundum Philosophum, si motus esset infinitus et tempus infinitum, non sequitur 'iste motus est in hoc tempore et non in alio, ergo est finitum secundum tempus'. Ita ad propositum oporteret probare illud quod demonstratur per ly 'hic' esse finitum; quod si assumatur, petitur conclusio in praemissa.

Ad ultimum dico quod Philosophus infert 'moveri in non tempore' ex hoc antecedente, quod 'potentia infinita est in magnitudine', et intelligit in consequente 'moveri' proprie, ut distinguitur contra mutationem; et hoc modo consequens includit contradictionem, et etiam antecedens, secundum eum. Qualiter autem teneat illa consequentia sic declaro: si potentia est infinita et agit ex necessitate naturae, ergo agit in non tempore, quia si agat in tempore, sit illud a. Et accipiatur alia virtus, finita, quae in tempore finito agit; sit illud b. Et augmentetur virtus finita quae est b secundum proportionem illam quae est b ad a, puta si b est centuplum vel milletuplum ad a, accipiatur virtus centupla ad illam virtutem finitam datam, vel milletupla. Igitur illa virtus sic augmentata movebit in a tempore, et ita virtus illa et infinita in aequali tempore movebunt, quod est impossibile si virtus infinita movet secundum ultimum potentiae suae et necessario.

Ex hoc ergo quod virtus est infinita, sequitur quod si agat ex necessitate, agit non in tempore; ex hoc autem quod ponitur in antecedente quod est in magnitudine, sequitur, si agit circa corpus, quod proprie moveat illud corpus, quod loquitur de virtute extensa per accidens. Talis autem virtus si ageret circa corpus, haberet partes huiusmodi corporis diversimode distantes respectu eius, puta unam partem corporis propinquiorem et aliam remotiorem; habet etiam resistentiam aliquam in corpore circa quod agit: quae duae causae, scilicet resistentia et diversa approximatio partium mobilis ad ipsum movens, faciunt successionem esse in motu et corpus proprie moveri. Ergo ex hoc quod in antecedente illo ponitur virtus in magnitudine, sequitur quod proprie movebit. Et ita iungendo illa duo simul, scilicet quod est infinitum et quod est in magnitudine, sequitur quod proprie in non tempore movebit, quod est contradictio.

Sed illud non sequitur de virtute infinita quae non est in magnitudine; ipsa enim licet in non tempore agat si necessario agit, quia hoc sequitur infinitatem, tamen non proprie movebit, quia non habebit in passo illas duas rationes successionis. Non igitur vult Philosophus quod infinita potentia proprie moveat in non tempore, sicut argumentum procedit, sed quod infinita potentia in magnitudine proprie moveat et non in tempore, quae sunt contradictoria; et ex hoc sequitur quod tale antecedens includit contradictoria, scilicet quod virtus infinita sit in magnitudine.

Sed tunc est dubitatio. Cum potentiam motivam ponat infinitam et naturaliter agentem, videtur sequi quod necessario ageret in non tempore licet non moveat in non tempore, immo tunc nihil movebit aliud, proprie loquendo; et quod hoc sequatur, patet, quia illud probatum fuit prius per rationern potentiae infinitae necessario agentis.

Respondet Averroes XII Metaphysicae quod praeter primum movens quod est infinitae potentiae, requiritur movens coniunctum potentiae finitae, ita quod ex primo movente sit infinitas motus, et ex secundo sit successio, quia aliter non posset esse successio nisi concurreret illud finitum, quia si solum infinitum ageret, ageret in non tempore. Illud improbatur distinctione 8 quaestione ultima, ubi in hoc arguitur contra philosophos, qui ponunt primum agere ex necessitate quidlibet quod immediate agit. Sed christianis non est argumentum difficile, qui dicunt Deum contingenter agere; ipsi enim possunt faciliter respondere, quia licet virtus infinita necessario agens agat secundum ultimum sui, et ita in non tempore, quidquid immediate agit, non tamen virtus infinita contingenter et libere agens: sicut enim est in potestate eius agere vel non agere, ita est in potestate eius in tempore agere vel in non tempore agere; et ita facile est salvare primum movere corpus in tempore licet sit infinitae potentiae, quia non necessario agit, nec secundum ultimum potentiae, quantum scilicet posset agere, neque in tam brevi tempore in quam brevi posset agere.