Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est. – In corpore unica est conclusio, habens tres partes: Pater est in Filio, et e converso, secundum essentiam et relationem et originem.

Quoad primam partem, probatur sic. Essentia Patris est in Filio: ergo Pater est in Filio. – Antecedens manifestatur: quia Pater communicat essentiam Filio absque aliqua transmutatione. Consequentia vero probatur: quia Pater est sua essentia. – Et similiter, e converso, essentia Filii est in Patre: ergo Filius est in Patre, quia Filius est sua essentia. – Et confirmatur auctoritate Hilarii.

II. Circa hanc partem adverte duo. Primum est, quod Patrem esse in Filio ratione essentiae, potest intelligi dupliciter. Uno modo, quod ipsa essentia secundum se sit ratio essendi in Filio; quemadmodum dicimus quod Pater intelligit ratione essentiae. Et hic sensus alienus est a mente Auctoris: sic enim optime sequeretur, ergo Filius est in Filio; sicut sequitur, ergo Filius intelligit. Alio modo, quod essentia, ut una in pluribus, sit ratio uni quod sit in alio; quemadmodum etiam dicimus quod essentia, ut in principio, est ratio generandi. Et sic verificatur in proposito. Esse enim in alio, cum duo exigat, coniunctionem et distinctionem extremorum, dupliciter contingit: vel secundum rationem, quoad distinctionem, ut deitas in Deo, et universaliter forma in supposito a quo non distinguitur realiter; vel secundum rem. In proposito intelligitur secundum rem, ita quod ad esse in invicem divinarum personarum concurrit et realis alietas et realis coniunctio: est enim Pater in Filio ut consubstantialis in alio consubstantiali, ratione unius essentiae in utroque.

Ex hoc autem scito secundo, quod esse in persona, ut modo loquimur, est de numero notionalium mixtorum, sicut potentia generandi: quoniam claudit in se distinctionem personarum et unitatem essentiae. Et propterea, sicut in aliis huiusmodi mediis inter essentialia et notionalia non valet argumentum ad essentialia pure sumpta, ita nec hic. Unde, sicut essentia non generat, et tamen in Patre est ratio generandi; ita ipsa non est in aliqua persona eo modo quo persona una est in alia, et ipsa tamen in pluribus est ratio essendi in invicem.

Et ex his patet primo efficacia rationis litterae, quae non ex identitate Patris aut Filii cum essentia, ut quidam intellexisse videntur; sed ex unitate essentiae utriusque, procedit. Et optime hoc insinuatur in ipsis Patris et Filii ac essentiae nominibus. – Patet secundo solutio rationum allatarum in XIX distinctione Primi¹, apud Capreolum. Ambae namque conditiones simul iunctae reddunt processum validum.

III. Unum tamen restat dubium: an ista ratio valeat ex unitate essentiae utriusque, ita quod par fuerit dixisse, essentia Patris est in Filio, ergo etc., et, essentia Patris est Filius, ergo etc.: idest, an ad vim processus exigatur ille modus in, ut iacet in littera, scilicet, essentia Patris est in Filio, ergo etc. – Et ratio dubii est, quia ly in non nisi relationem rationis dicit: Pater autem est in Filio secundum rem. – Et rursus, essentia alio modo est in Filio quam Pater in Filio: quia illa ut forma in supposito, hic ut suppositum substantiale in alio supposito.

IV. Ad hoc dicitur quod, quia ad veritatem propositionum modus significandi tantum spectat, quod quandoque variat veritatem, idcirco, licet processus iste, quoad rem, super unitate essentiae in pluribus fundetur (hoc enim consubstantiales personas reddit, et unam substantialiter in alia ponit secundum rem); tamen, quoad manifestandum quod proprie verificatur haec locutio, Pater est in Filio, et e converso, fundatur etiam supra ly in. Ex hoc enim quod una essentia plurium congrue admittit ly in respectu singularum personarum, optime sequitur: Ergo quaelibet persona, ratione illius essentiae, potest quoque dici esse in alia.

Nec obstat diversitas modi: imo de necessitate oportet diversum esse modum rationis essendi et entis, ut patet inductive. – Nec officit quod relationem significat rationis: quoniam rationis quoque relatio est, cum dicitur, Pater est in Filio, sicut cum dicitur, aequalis Filio; nulla siquidem in divinis est realis relatio praeter illas quatuor relationes originis. Unde, sicut de aequalitate et similitudine personarum distinctum est, quoad fundamentum et extrema, etc.²; ita de esse in invicem proportionaliter dicendum est: includit enim unitatem essentiae et distinctionem personarum, sicut illae, ut ex dictis³ patet.

V. Quoad secundam vero partem⁴, probatur. Unum correlativum est in alio secundum intellectum: ergo una persona divina est in alia secundum relationem.

VI. Contra hanc rationem arguunt Aureolus et Durandus, apud Capreolum ubi supra⁵. Primo, quia unum relativum non est in alio, sed ad aliud, et distinguitur ac opponitur. – Secundo, quia sic Spiritus Sanctus non esset in Patre et Filio, quia non refertur ad eos: sed in spiratore, ad quem refertur.

VII. Sed haec et similia facillime apparet nihil obstare, in solisque verbis differentiam esse. Neque enim vult Auctor Patrem esse in Filio secundum rem, quoad relationem (quoniam liquet Patrem, ut sic, ad Filium esse, non in Filio): sed secundum intellectum, seu definitivam rationem: frequentissimo namque usu dicimus unum correlativum in ratione alterius esse, ut Porphyrius in Praedicabilibus⁶ dicit. Et cum in littera explicite ponatur ly secundum intellectum, mirum est quomodo isti arguant contra hoc.

Rursus, cum unicuique modo sat sit propria habere infra suam rationem formalem, nullum inconveniens est concedere quod Spiritus Sanctus non est secundum intellectum, quoad relationem, in Patre et Filio, nisi ut sunt spirantes ipsum. Non enim a quolibet modo exigendum est quidquid ex omnibus simul modis habetur; ut arguens somniat fuisse de intentione Auctoris. Unde, si ex hoc inferretur, ergo Spiritus Sanctus non est in Patre et Filio, vel, ergo non est in Patre et Filio nisi ut spirantibus, sophisma est a secundum quid ad simpliciter. Est namque in eis sic; et est in eis ratione essentiae, ut consubstantialis, ut in primo modo dictum est⁷; et etiam secundum originem, ut dicetur⁸. Non valet igitur argumentum, Spiritus Sanctus secundum relationem non est in Patre et Filio nisi sic, ergo Spiritus Sanctus non est in eis nisi sic: ly enim secundum relationem se habet ut secundum quid.

VIII. Quoad tertiam autem partem⁹, probatur. Verbum non procedit extra dicentem, et quod verbo dicitur, in verbo continetur: ergo una persona divina est in alia secundum originem.

IX. Contra hanc rationem arguit Aureolus, supra¹⁰, dupliciter. Primo, quia modus essendi in alio sicut principio, est imperfectior, ut Commentator vult, IV Physic., comment. XXIII; et non est reciprocus. Modus autem quo una persona divina est in alia, est perfectissimus, et reciprocus. Ergo. – Secundo, quia secundum hanc rationem Pater esset in Verbo, sicut totus mundus est in Verbo. Probatur sequela: quia esset ut res dicta, et constat totum mundum Verbo Dei dictum esse.

X. Ad haec dicitur, quod esse in principio activo contingit dupliciter, scilicet extraneo et intraneo, idest secundum operationem transeuntem, et immanentem. Et quod, licet esse in principio activo extraneo sit imperfectionis, sicut esse causatum, esse tamen in principio intraneo, nullius imperfectionis est. Unde in littera probatio sumpta est, quia verbum non procedit extra dicentem. – Reciprocatio autem etiam in extraneis admittitur; dum causam in effectibus esse per imitationem seu repraesentationem concedimus.

Ad secundum vero dicendum, quod res dicta non est uno modo: quaedam enim est res essentialiter dicta, quaedam vero repraesentative. Pater igitur est in Filio ut res essentialiter dicta Verbo: creaturae autem omnes dicuntur repraesentative, inquantum scilicet repraesentantur in Deo, cuius essentialiter est Verbum ut dicti et dicentis.