Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo notandum est quod, cum potentia sit principium activum vel passivum operationis, duo in se claudit: scilicet relationem principii; et rem absolutam, quae est proxima ratio agendi vel patiendi. In proposito non est quaestio de relatione, sed de re absoluta. Ita quod sensus tituli est: Utrum potentia, non pro respectu, sed pro re absoluta quam significat, sit idem cum substantia angeli.

II. In corpore unica est conclusio responsiva negative, et est universalis tam de angelo quam de quacumque creatura, scilicet: Nulla virtus operativa sive angeli sive cuiuscumque creaturae, est eius substantia. – Et probatur sic. Nullius creaturae esse est sua operatio: ergo nullius creaturae substantia est sua potentia operativa.

Antecedens patet ex praecedente articulo. – Consequentia vero deducitur, quia secundum diversitatem actuum, oportet esse diversitatem potentiarum propriarum: quia unusquisque actus proprius respondet propriae potentiae. Sed operatio et esse sunt actus diversi, quorum propriae potentiae sunt substantia et vis operativa. Ergo substantia et potentia operativa sunt diversae.

III. Circa rationem praedictam ex multis capitibus occurrit dubium. Et primo, in illa propositione: Diversitas actuum exigit diversitatem potentiarum¹. Aut enim est sermo de diversitate absolute, aut tali. Si absolute, nil concludit: quia distinctio in principiatis non infert distinctionem in principiis, nisi forte distinctionem formalem potentiarum; quae non sufficit proposito. – Si de tali, aut de formali: et sic etiam non infert propositum. Aut de reali: et sic est falsa manifeste, quia cum diversitate realium actuum stat unitas potentiae, ut patet in potentia visiva et aliis; immo cum contrarietate reali actuum, ut patet ex II Caeli, comm. XVIII.

IV. Rursus, aut est sermo de omni actu, aut de tali. Si de omni, manifeste sequitur processus in infinitum: quoniam ipsa potentia operativa actus quidam est, apud te, cum accidens ponatur, et subiective in anima; et sic, si unusquisque actus exigit propriam potentiam, praeerit alia potentia prior; et cum illa quoque esset actus quidam, praeexigeret aliam priorem, et sic in infinitum. – Si vero de actu tali, non facile erit assignare qualis sit. Si enim dicitur quod est sermo de actibus ultimatis, deprehenditur quod haec est fuga quaedam, ex eo quia sic actus ultimatus, inquantum actus ultimatus est, haberet hanc proprietatem, scilicet exigere potentiam propriam. Sed hoc est falsum: quoniam, ut patet in XI Metaphys.², et II de Anima³, et III Physic.⁴, quilibet actus qui per se fit, fit in propria potentia; constat autem quod non omnis actus qui est per se terminus actionis alicuius, est actus ultimatus; quoniam omnis forma accidentalis absoluta ad aliquam operationem ordinatur.

– Si vero dicitur quod est sermo de actu tali, idest de actu per se expectato ab eo cuius est actus, deprehenditur falsum hoc esse, ex dicto s. Thomae, hic subsumentis sub istis propositionibus quod esse est talis actus respectu essentiae. Constat enim quod essentia non expectat esse, nec aliquod mediat fieri ad coniungendum talem actum tali potentiae; sed eadem generatione generantur et corrumpuntur.

V. Est et tertia ratio dubitandi ex propositionibus subsumptis, scilicet: Essentia est propria potentia respectu esse, et potentia operativa respectu operari⁵. Si enim hae propositiones verae sunt, cum ante dictis, manifeste sequitur quod, quemadmodum operari et esse distinguuntur semper formaliter et realiter, ita etiam semper omnis essentia distinguetur realiter ab omni operativa potentia. Quod implicat contradictionem. Tum quia nulla essentia alicuius formae accidentalis esset potentia operativa: et sic calor non esset potentia calefactiva. Tum quia nulla potentia operativa haberet esse: quia non esset essentia.

VI. Circa conclusionem ipsam multae sunt dubitationes et obiectiones, pro quanto ponit quod nulla substantia creata est immediatum principium alicuius operationis⁶. Quoniam aut universaliter intelligit de principio tam activo quam passivo; aut de activo tantum. Si de utroque, sequitur quod substantia nullius transmutationis subiectum proximum esse potest. Hoc autem est inconveniens. Tum quia oppositum apparet in materia prima. – Tum quia hoc salvari non potest, nisi ponendo in omni substantia quaedam accidentia potentialia congenita ipsi substantiae, quibus mediantibus esset transmutabilis diversis transmutationibus. Hoc autem est voluntarium et irrationabile: quia pluralitas non est ponenda sine necessitate; natura enim facit ex paucioribus quantum potest, ut patet I Physic.⁷

Si autem est sermo de principio activo tantum, sequitur quod supponatur hic omnes potentias partis sensitivae et intellectivae esse activas, eo quod sunt potentiae operativae. Et tamen in II de Anima⁸ manifeste dicitur sensus esse potentias passivas; et similiter intellectum possibilem, in Tertio eiusdem⁹.

VII. Deinde contra hoc sunt obiectiones Scoti¹⁰, in Secundo, dist. XVI, et in Quarto, dist. XII¹¹. Et primo arguit sic. Ordinatum ad finem, quanto immediatius ordinatur ad illum, tanto nobilius ordinatur: substantia creata nobilissimo modo ordinatur ad finem per operationem attingendum: ergo immediate operabitur.

– Et confirmatur. Quia operari immediate convenit formae ignobiliori, scilicet accidentali, et formae nobiliori, scilicet deitati: ergo convenit etiam formae mediae, scilicet substantiali creatae. – Et confirmatur secundo. Quia alioquin substantia intellectualis esset beata per accidens: quod est inconveniens. Probatur consequentia: quia esset subiectum beatitudinis per receptivum medium, in quo reciperetur beatitudo, si esset separatum a substantia.

VIII. Secundo, sic. Substantiam oportet produci a substantia etiam tanquam a principio quo agens agit: ergo substantia est principium activum ut quo: quod nihil aliud est quam potentia activa.

– Et confirmatur hoc. Quia apud te, forma in qua genitum assimilatur generanti, est ratio et principium generandi: ergo potentia generativa in quacumque substantia, est substantia.

Et si dicatur, concedendo quod substantia est principium activum quo operationis et generationis, non proximum, sed primum, ut dicitur in definitione naturae¹²; et quod potentia operativa nominat principium proximum: contra hoc multipliciter obiicitur. Tum quia negari non potest quin substantia sit immediatum principium talis potentiae operativae, quam ponis esse accidens.

Tum quia negari etiam non potest quin substantia sit immediatum principium substantialis productionis. Quoniam aut substantialis productio elicitur immediate a forma substantiali, vel a forma accidentali. Si a substantiali, habetur intentum. Si ab accidentali, aut virtute propria: et hoc non, ut de se patet. Aut virtute substantiae, quia est eius instrumentum: et hoc esse etiam falsum declaratur quadrupliciter. Primo, quia instrumentum, apud te, non movet nisi motum a principali agente: ergo aliqua est operatio substantiae, qua movet accidens ad agendum: quod est principale intentum.

– Secundo, quia causa principalis et instrumentalis sunt ordinatae essentialiter sicut superior et inferior. Constat autem quod causa superior prius natura attingit effectum quam inferior: et si est naturalis, quidquid vel quantum potest, prius naturaliter agit quam inferior. In illo ergo priori producta est substantia immediate a substantia. Et consequenter in secundo signo naturae, in quo terminatur actio causae secundariae, non producitur substantia, nisi idem bis producatur.

– Tertio, quia quo instrumentum non se extendit, illuc oportet principalis agentis actionem pertingere: sed actio accidentis non attingit nudae materiae primae essentiam: ergo generationem substantialem, quae in ea fit, a substantia immediate elici oportet. – Quarto, quia cum dicitur accidens causare substantiam in virtute substantiae, ly in virtute aut addit aliquid absolutum, aut respectivum. Si absolutum, cum illud sit accidens, eadem quaestio erit. Si respectivum, manifeste patet quod ex respectu superaddito accidens non potest facere substantiam: quoniam relatio non largitur virtutem activam. Et etiam illa relatio esset accidens.

Tum quia non potest negari quin substantia in suo ordine sit immediatum principium alicuius propriae operationis, ut patet ex ratione causae superioris principalis, ut diximus. – Et confirmatur. Quia quamvis Deus, apud philosophos, non causet nisi mediantibus causis secundis, tamen ipse est immediata causa propriae operationis in suo ordine. Ergo similiter se habebunt substantia creata et forma accidentalis, dato quod non causet nisi mediante accidente.

IX. Tertio arguitur, ducendo ad impossibile. Quia sequeretur quod posset fieri per divinam potentiam substantia intellectualis sine intellectu, et e converso: quia omne absolutum prius potest fieri sine alio absoluto distincto realiter a se.

Et si dicatur quod hoc non potest fieri propter necessariam connexionem inter ea, ex hoc magis habetur intentum, propter duo. Primo, quoniam ista connexio attenditur non secundum connexionem potentiae ad actum (quia omnis potentia est potentia contradictionis, ut dicitur IX Metaphys., text. XVII¹³), sed secundum connexionem causae activae naturaliter ad suum effectum (unde et apud te, potentiae fluunt ab essentia). Ergo substantia est immediate activa: quod est principale intentum. – Secundo quia, cum Deus possit supplere vicem omnis causae extrinsecae, quantumcumque talis connexio videatur necessaria, poterit tamen Deus facere unum sine alio.

X. Quarto arguitur ex confessis et experientia. Fatemur in primis quod angelus intelligit substantiam propriam per seipsam: igitur essentia angeli est proximum principium intellectionis. – Experimur quoque quod aqua calefacta frigefit a seipsa: ergo propria substantia est principium proximum frigefactionis.

XI. Ad evidentiam praesentis materiae, notandae sunt aliquae distinctiones. Prima est de actu. Quidam est adaequatus potentiae, ut intelligere respectu intellectus, et videre respectu visus: quidam vero inadaequatus, ut tale intelligere, puta intelligere bovem, et tale videre, puta album. – In proposito est sermo de actibus adaequatis tantum: quoniam de talibus tantum verificatur quod potentiae distinguuntur per actus.

Secunda est de graduatione rerum. Quaedam enim res sunt, quae primaria intentione intenduntur a natura ut actus, quaedam vero ut potentiae: quamvis contingat res intentas ut actus, habere aliquid potentiae admixtum; et similiter res intentas ut potentias, habere aliquid actualitatis admixtum. Et illae quidem sunt per se primo et essentialiter actus: et per hoc simpliciter locantur in coordinatione actuum. Istae vero sunt per se primo et essentialiter potentiae: et consequenter simpliciter locantur in ordine potentiarum. Ita quod imaginandum est quod, quemadmodum in genere substantiae est invenire quasdam res a natura intentas per se primo ut principia aliorum sint, ita in quolibet genere sint quaedam res per se primo intentae a natura ut principia proxima aliorum.

Et si ita est, ex hoc habetur tertia distinctio, actus et potentiae. Quia uterque est duplex. Actuum enim quidam est per se primo actus, et secundario potentia; quidam vero e converso. Et similiter potentiarum quaedam est per se primo potentia, et secundario actus; quaedam vero e contra. Quamvis in his sit latitudo quaedam. Quoniam potentiae passivae sunt actus tantum modaliter, pro quanto subiectis inhaerent aliquae earum: habent enim ex hoc quendam actus modum. Potentiae vero activae actus quidem sunt, sed tales quod sunt essentialiter intenti, et ad hoc producti in natura, ut principia operationum sint. Et propter hoc in genere principiorum essentialiter locantur.

In proposito ergo sermo est de actu per se primo intento in ratione actus, et de potentia per se primo intenta in ratione potentiae. – Quod autem dentur in natura tales res, specialem quaestionem exigeret. In promptu tamen apparet rationabiliter eas poni posse. Quandoquidem habitus omnes practici, ut docuit Aristoteles in Ethicis¹⁴, res tales sunt: quoniam ad nihil aliud sunt nisi ad operari. Similiter formalia significata potentiarum animae ad nihil aliud sunt nisi ad operari.

XII. His praesuppositis, ad obiectiones contra rationem s. Thomae factas¹⁵ respondetur, quod praesens sermo est de diversitate reali, non quacumque, sed formali; non quorumcumque actuum, sed adaequatorum, et per se primo intentorum in ratione actus. Talis enim diversitas totalis potentiarum diversitatem exigit, non a posteriori, sed a priori inferens eam: quoniam actus adaequatus est finis potentiae, et ex II Physic.¹⁶ expresse patet quod ex fine assignare rationem et conditionem eius quod est ad finem, est reddere causam a priori; immo potissimam causam in rebus naturalibus, quia naturalia sunt propter finem. Et propterea argumentum illud, distinctio in principiatis non arguit distinctionem in principiis, sophisma est Accidentis: quoniam actus potentiarum, non in eo quod effectus, sed in eo quod fines, potentias distinguunt.

XIII. Ad id vero quod obiicitur contra propositiones subsumptas¹⁷, dicitur quod, ut patet ex verbis s. Thomae in responsione ad ultimum argumentum, esse hic non sumitur universaliter, prout est commune quid ad actum primum substantialem et accidentalem; sed pro esse substantiali tantum. Et ratio est, quia hic sumitur ut totaliter distinguitur contra esse quod datur per operari: tale autem non est esse accidentale, quia operari est quoddam accidentale esse habere. Et ideo non est mirum, si forma accidentalis proximum principium essendi et operandi est: quia et esse eius, et operari eiusdem, est quoddam esse accidentale. Non sic autem se habent operari et esse substantiale, ut de se patet: quia illud est substantia, et hoc accidens.

XIV. Ad obiectiones contra conclusionem¹⁸, ordinate dicendo, respondetur quod sermo praesens, proprie loquendo, est tantum de potentia operativa, sive active sive passive operari dicatur, modo ibi vera operatio sit. Et per hoc excluduntur omnes potentiae pure receptivae, idest quae non media aliqua operatione aliquid habent ut actum; qualis est potentia subiecti respectu propriae passionis, et universaliter respectu eorum quae per se congenita sunt rei. Unde non videtur inconveniens ponere potentialitates tales congenitas substantiis rerum. Nec multiplicantur entia sine necessitate. Quoniam, ut patet XII Metaphys., in text. XXVI et XXVII¹⁹, in quolibet genere est dare propriam potentiam et proprium actum, quae sunt ut principia illius generis²⁰. Ex hoc enim sequitur manifeste quod oportet alterum duorum dicere: aut quod substantia sit reductive in aliis generibus, ut potentia reducitur ad genus actus; aut quod dentur istae potentiae congenitae. Et cum primum sit inconveniens, ut etiam ipse Scotus fatetur²¹, oportet dicere secundum. – Neque potest ad illum textum Aristotelis responderi, quod loquitur de potentia obiectiva. Quoniam expresse loquitur de potentia et actu, ut principia sunt eius quod est in genere: constat autem quod potentia obiectiva principium non est rei; immo est res ipsa, ut possibilis est esse. – Ad id vero quod de potentia materiae obiicitur, patet responsio a s. Thoma²², intendente quod potentia materiae est ad esse substantiale, nulla mediante operatione quae sit vere operatio, ac per hoc accidens inter ipsam materiam et formam substantialem: quoniam in instanti generationis nulla res est in materia nisi forma substantialis, cum consequentibus ad ipsam.

XV. Ad primam autem rationem Scoti²³ dicitur, quod esse principium operationis contingit tripliciter: scilicet vel proximum tantum, vel principale tantum, vel proximum et principale simul. Et quod elicere operationem ut principium proximum tantum, est imperfectionis: quia oportet esse de genere accidentis. Elicere vero operationem ut proximum et principale simul, est summae perfectionis: quia ponit in re perfectionem substantiae et accidentis. Elicere vero ut principale tantum, medium est: et propterea rationabiliter convenit substantiae creatae, quae media est inter Deum et accidentia.

Unde ad primum dicitur, quod substantia debet ordinari ad finem nobilissimo modo, possibili tamen. Immediatio autem per exclusionem potentiae mediae, est modus impossibilis substantiae creatae. – Et per hoc patet ad primam confirmationem: quia scilicet ratione nimiae perfectionis quam haberet, repugnat substantiae creatae esse proximum principium operationis; quoniam esset proximum et principale simul.

Ad alteram vero confirmationem, si non velimus abuti vocabulis, negatur consequentia: quoniam operari mediante virtute propria ut quo, non est operari per accidens.

– Et ad probationem, negatur quod beatitudo comparetur ad potentiam substantiae intellectualis, et ad ipsam substantiam intellectualem, ut color ad superficiem et substantiam corpoream; ita quod, quemadmodum color informaret superficiem, si esset separata a corpore, ita beatitudo potentiam, si esset separata a substantia. Dico enim quod ista conditionalis est falsa: quoniam beatitudo est essentialiter operatio vitalis, quam non est intelligibile esse nisi viventis. Tum etiam quia beatitudo non potest esse nisi in beato: non potest autem fingi quod potentia separata esset beata, quemadmodum superficies esset colorata. Unde non solum antecedens et consequens illius conditionalis sunt impossibilia, sed etiam conditionalis ipsa.

XVI. Ad secundam rationem Scoti²⁴, conceditur substantiam oportere fieri a substantia tanquam a causa principali, non autem proxima. – Et ad primam instantiam, de causatione accidentis a substantia, dicitur quod nullum accidens causatur a substantia immediate per operationem mediam. Cum hoc tamen stat quod multa accidentia consequuntur substantiam et in genere causae effectivae, et materialis, per modum naturalis sequelae. Et hoc modo substantia est causa suarum passionum et potentiarum.

Ad instantiam vero de propria causalitate causae principalis et superioris, dupliciter dici potest. Primo, negando quod substantia et sua potentia operativa sint, proprie loquendo, causa principalis et instrumentalis, superior et inferior: et propterea obiectiones non habent locum. Et potest esse ratio negationis, quod substantia et potentia operativa concurrunt, non ut duae causae, sed ut causa et quasi conditio causae. – Secundo potest dici (admittendo quod se habeant, non ut causa superior et inferior, sed quodammodo ut principalis et instrumentalis) et quod instrumentum est duplex, coniunctum et separatum: et rursus inter instrumenta coniuncta datur latitudo, quoniam calor et potentia augmentativa coniuncta instrumenta animae dici possunt, potentia tamen magis coniunctum instrumentum est. Nec opus est omne coniunctum instrumentum moveri a principali: sed operari principaliter, concurrente ad illud operari principali agente. Quoniam, sic large accipiendo instrumentum, hanc sufficit habere instrumenti conditionem. – Unde non oportet obiectis aliter respondere, supponentibus substantiam et potentiam operativam se habere ut duas causas.

XVII. Ad id tamen quod tangitur de proximo principio elicitivo generationis substantialis²⁵, dicitur quod, secundum rem, generatio substantialis instantanea non est operatio aliqua, sed est terminus generationis transmutantis materiam usque ad hoc. Unde non oportet quaerere aliud illius principium: sed illud idem quod in toto tempore praecedente generabat, in instanti ultimo illius temporis generat, terminando actionem suam.

Et cum quaeritur quomodo alteratio, aut quodcumque accidens, virtute substantiae substantiam faciat: – quid est illa virtus? Breviter dico dupliciter dici posse. Primo, a quibusdam dicitur quod est res quaedam intentionalis, eo modo quo intentio coloris dicitur esse in aere. Et quod licet sit accidens secundum esse, est tamen causaliter substantia, non ut principalis causa, sed ut vis quodammodo instrumentalis; quam constat posse esse imperfectiorem effectu, ut patet de formis seminum, et approbatur XII Metaphys., text. XL²⁶. – Secundo dicitur, quod accidens ipsum, ex hoc ipso quod est coniunctum substantiae tali, est eius organum coniunctum, et est ipsius virtus; nec oportet aliam superaddere virtutem. Et hoc puto verum in his quae non sunt vera instrumenta, sed ipsum et substantia sunt una causa.

XVIII. Ad tertiam autem rationem²⁷ dicitur primo, quod illa propositio absoluta, realiter distincta sunt separabilia ab invicem, est falsa; etiam in doctrina sua. Quoniam partes essentiales simul sumptae, apud ipsum²⁸, distinguuntur realiter a toto; et tamen non posset alterum sine altero fieri.

Deinde dicitur, quod connexio necessaria inter substantiam et eius potentiam, dato quod esset ex causalitate activa, non tamen inferret substantiam esse immediatum principium alicuius operationis, ut patet ex dictis²⁹. – Non infert etiam quod Deus possit eas separare, quia potest supplere vicem causae efficientis. Quoniam hoc intelligitur de efficiente proprie, scilicet per operationem mediam: tale autem non est substantia respectu suae passionis, ut ex dictis³⁰ iam patet.

XIX. Ad illud quod obiicit de essentia angeli³¹, dicitur quod substantia angeli non est elicitivum principium intellectionis, sed potentia. Et quamvis substantia absque media specie intelligibili ad intellectionem concurrat, non tamen concurrit ut eliciens, sed ut fons³² intellectus in actu respectu sui, ut infra³³ patebit.

XX. Ad ultimum vero, de frigefactione aquae calidae³⁴, dupliciter dicitur. Primo, quod principium illius frigefactionis est forma mediante frigiditate, quae in aliquo gradu in ea remansit: quoniam non potest totaliter ab ipsa exspoliari. – Nec obstat quod frigiditas illa sit minor caliditate introducta. Quamvis enim sit minor formaliter, est tamen maior radicaliter seu virtualiter, propter formam substantialem propriam eius radicem, cuius est virtus et proprietas. Contingere autem potest totum quodammodo pati a toto, propter contrarietatem qualitatum activarum in toto existentium in continua pugna.

Secundo dicitur, et melius, quod frigefit per se a generante; et a forma propria per modum tantum sequelae, eo modo quo grave gravitando frangit prohibens ipsum descendere, et deorsum movetur. Imaginandum est enim, et ita est, quod quemadmodum ad formam gravis geniti extra locum suum, naturaliter sequeretur motus deorsum, nisi aliquid prohiberet; ita ad formam aquae sequitur esse frigidum in tanta perfectione; et si impediatur a tanta perfectione, sequitur, remoto prohibente, frigefactionis motus. Et quemadmodum grave gravitando vincit prohibens quandoque, ita frigidum frigendo vincit calidum prohibens, quando calidum illud ab agente illud fovente destituitur. Et rursus, quemadmodum grave sequitur motus deorsum mediante gravitate, ita aquam frigefactio, mediante frigiditate illa a qua non est denudabilis.

Quod autem altero istorum modorum, qui valde propinqui sunt, fiat, ex hoc patet, quia nisi sic dicatur, oportebit recurrere ad causas extrinsecas, puta ad continens. Sed hoc non potest rationabiliter dici. Tum quia aqua efficitur frigidior continente. Tum quia si circumscriberetur continens, aut poneretur neutrale, nihil minus aqua calida frigefieret: cuius signum evidens est, quia aqua calida posita in continente non calido, tepescit. Unde continens, et quaecumque alia causa extrinseca, non potest poni nisi causa per accidens, ut removens prohibens. Oportet enim naturalis accidentis alicuius naturam causam ponere, quae intrinsecum principium est, ut patet II Physic.³⁵