Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus. – Adverte quod hic articulus est magni momenti: quoniam inchoat quaestio de modo quo Deus producit res extra se. Quaerere enim an scientia Dei sit causa rerum, nihil aliud est quam quaerere, utrum Deus causet per intellectum. Verum, quia causalitas rerum potest dupliciter considerari: primo, secundum se: et sic de ea inferius¹ erit specialis tractatus, ubi omnia plene examinentur. Alio modo, ut est qualitas scientiae divinae: et sic hoc in loco quaeritur, ut complete ostendatur qualis sit scientia Dei, an scientia Dei habeat hanc conditionem, scilicet esse causam rerum.

II. In corpore una conclusio, responsiva quaesito affirmative: Scientia Dei est causa rerum. – Circa quam conclusionem in littera tria fiunt: primo, probatur; secundo, ostenditur in communi modus quo scientia Dei est causa in actu secundo²; tertio, probatur efficaciter conclusio cum modo illum expresso³.

III. Quoad primum: Scientia Dei se habet ad res, ut scientia artificis ad artificiata: sed scientia artificis est causa artificialium: ergo scientia Dei est causa rerum. – Maior non probatur usque ad tertiam partem corporis⁴. Minor autem probatur. Artifex operatur per suum intellectum: ergo forma intellectus est principium operationis, sicut calor calefactionis. Et tunc subaudi: sed scientia est ipsa forma intellectus eius; ergo. Omnia sunt clara.

IV. Quoad secundum⁵, determinatur in communi: Scientia est causa non nisi adiuncta voluntate. – Probatur. Scientia non significat rationem causae ex hoc tantum quod est in sciente, sed ex inclinatione ad effectum: ergo non nisi ex adiuncta voluntate. – Antecedens probatur ex simili in forma naturali, puta calore. Consequentia vero probatur: scientia ex se se habet ad opposita; ergo determinatio ad alteram partem est ex appetitu adiuncto. Assumptum et consequentia habentur IX Metaphys.

Adverte hic, quod littera satis caute loquitur de forma naturali. Non enim dicit quod forma naturaliter activa, puta calor, eget aliqua inclinatione superaddita, ad hoc ut sit principium actionis; cum hoc sit falsum. Sed dicit quod ipsa forma, scilicet calor, inquantum habet hoc, scilicet esse seu manere in subiecto, ex hoc, sive ut sic, non habet quod sit, seu significetur ut principium actionis. Et hoc verum est: quoniam aliter sequeretur quod omnis forma quae est in aliquo, esset principium actionis; quod est falsum. Sed quamvis ex hoc non habeat rationem activi, requiritur tamen hoc ad rationem activi. Inclinatio autem ad opus est quae dat formae rationem activi. – Nec refert quoad propositum, an talis determinatio sit ab intrinseco ex ipsa natura formae, ut patet de calore; an ab extrinseco, ut contingit in scientia, quae, ut probatum est, causae in actu secundo rationem non habet, nisi ut habet voluntatem adiunctam. Sola enim sumpta nihil unquam causabit, nisi causaret opposita simul; quod est impossibile.

V. Quoad tertium⁶, repetitur conclusio, adiuncto modo, scilicet: Scientia Dei est causa rerum, secundum quod habet voluntatem adiunctam. – Probatur ratione: quae est etiam probatio maioris in principio assumptae⁷. Esse Dei est suum intelligere: ergo Deus est causa rerum per intellectum: ergo scientia Dei est causa rerum, secundum quod habet voluntatem adiunctam.

Antecedens patet. Et prima consequentia relinquitur ut nota. Secunda autem ex assignato modo quo intellectus est causa rerum, patet. Et nihilominus confirmatur in littera ex singularitate nominis: quia scientia Dei ut causa, consuevit dici scientia approbationis.

VI. Circa primam consequentiam huius rationis, dubium occurrit: quae scilicet sit radix huius consequentiae, esse Dei est suum intelligere, ergo Deus est agens per intellectum. Habet enim instantiam dupliciter. Primo, secundum veritatem. Non enim valet, esse Dei est suum intelligere, ergo Deus producit Filium, vel Spiritum Sanctum, per intellectum; cum uterque producatur a Deo per naturam, ut infra⁸ patebit. – Secundo, secundum opinionem tenentium Deum agere ex necessitate naturae. Concederent enim illi philosophi quod esse Dei est eius intelligere: sed negarent sequelam, dicendo quod Deus producit res per intellectum concomitanter tantum, quia scilicet intelligit se facere eas; sed per naturam solam causaliter.

VII. Ad hoc breviter dicitur, quod radix huius consequentiae est ista propositio, agere per intellectum est perfectius, superius et universalius, quam agere per naturam; quae propositio probatur in II Contra Gentiles, cap. XXIII. Super hac enim supposita optime sequitur, si esse Dei est eius intelligere, ergo omnes effectus Dei sunt in Deo intelligibiliter, ut ex supradictis⁹ patet: quia oportet effectus praexistere in ipsa essentia causae, secundum modum essentiae ipsius causae. Si autem omnia sunt et in esse Dei, et in intelligere eius ut sic; et perfectius, superius, universaliusque est esse causam rerum per intelligere, quam per esse tantum; cum constet Deo tribui debere quod perfectissimum, quod supremum, quod universalissimum est in causando et causandi modo, absque ulla calumnia sequitur, ergo Deus est causa rerum per intellectum.

VIII. Ad obiectionem ergo in oppositum pro philosophorum aliquorum opinione¹⁰, iam patet quod male negarent consequentiam. – Ad eam vero quae tangit materiam de Trinitate, dicitur quod obiectio non est ad propositum. Quia sermo est de vere causa effectivea, quae non potest intelligi absque essentiali diversitate causae et causati: productiones autem ad intra non sunt causalitates vere et proprie, nec Pater est vere et proprie causa Filii, cum eadem numero sit utriusque substantia. Et ideo non est mirum, si non tenet ibi. - Posset quoque nihilominus aliter dici, quod haec consequentia tenet, supposito quod ex parte producibilis non repugnet produci per intellectum. Si enim repugnaret ex parte producibilis, quamvis haberet esse intelligibiliter in causa etc., nunquam tamen sequetur quod posset per intellectum produci, ut patet. Constaut autem quod sic est in proposito. Nam Personis divinis repugnat produci per modum artificiati: non autem aliis rebus. Et ideo respectu aliarum rerum infertur, ergo Deus est agens per intellectum, et non respectu Personarum divinarum: earum enim est Auctor per naturam, ut infra ¹¹ patebit. IX. In responsione ad secundum, expecta discussionem eius: quoniam, cum per se de causalitate rerum tractabitur, discutietur ¹².