Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo, nota terminos. Ratio boni: non universaliter, sed causati, ut patet in articulo sequenti¹; in Deo enim non habent haec locum. Et rursus ratio boni, non quomodolibet, sed boni ut quod. – Modus, species et ordo. Trifariam invenitur s. Thomas usum fuisse his terminis. Hic siquidem, in corpore, per modum intendit commensurationem principiorum efficientium, seu materialium; per speciem, formam; per ordinem, inclinationem ad aliquid. In Ia vero IIae, qu. LXXXV, art. 4, per speciem intendit formam absolute; per modum, mensuram ipsius formae (species enim rerum sunt mensuratae sicut numeri); per ordinem vero, respectum ad aliud. In quaestione autem de Veritate, qu. XXI², intendit per speciem formam; per modum, commensurationem ipsius esse ad essentiam cuius est; ordinem vero, penes respectum perfectivi finaliter, in ratione boni clausum. – Quae tres expositiones, quamvis valde differre videantur quoad unum terminum, scilicet ly modum; si tamen subtilius perscrutemur, in unum coeunt. Commensuratio namque principiorum, mensura formae, et commensuratio esse ad essentiam, mutuo se inferunt. Ex tali enim principiorum harmonia, tantae perfectionis forma est; et ex tanta forma tantum esse, secundum ordinem generationis. Secundum vero perfectionis seu finis ordinem, si tantae perfectionis esse est producendum, ergo tantae perfectionis formam ac essentiam oportet supponi: et si hanc, ergo talem praecedentium principiorum dispositionem.

Rationem boni consistere in modo, specie et ordine, dupliciter potest intelligi. Uno modo, ut in partibus essentialibus; sicut ratio hominis consistit in animali et rationali. Alio modo, ut in partibus integralibus, non rationis, sed propriae eius materiae; sicut ratio hominis consistit in carnibus, ossibus et nervis. Et hoc modo intelligo in proposito rationem boni consistere in modo, specie et ordine. – Est ergo sensus tituli: An ratio boni ut quod, causati, consistat in forma, antecedentibus, et consequentibus, tanquam in partibus suae propriae materiae.

II. In corpore una conclusio, responsiva quaesito affirmative: Ratio boni consistit in modo, specie et ordine. – Probatur. Unumquodque est id quod est, per suam formam, exigentem quaedam antecedentia et consequentia. Ergo, cui nihil deest secundum modum suae naturae, habet speciem, modum et ordinem. Ergo perfectum habet haec. Ergo bonum exigit haec. – Antecedens, quoad utramque partem, patet. Prima vero consequentia patet ex quid nominis speciei, modi et ordinis. Secunda vero tenet per locum a definitione ad definitum. Tertia autem probatur: quia perfectio est ratio appetibilis.

III. Circa hanc conclusionem occurrit dubium: quomodo potest salvari modus in bono substantiali angelorum, exponendo modum, idest commensurationem principiorum efficientium, seu materialium, ut hic dicitur; cum in angelis non sint principia materialia, et efficiens eorum sit solus Deus, cuius actio est sua substantia.

Ad hoc breviter dicitur quod, iuxta expositionem in hoc loco positam, salvatur modus boni angelici secundum substantiam, quoad principium efficiens, sic. Deus enim agens potest dupliciter sumi. Uno modo, absolute: et sic tam ipse quam sua actio est supra omnem modum. Alio modo, ut agit secundum hanc vel illam ideam: et sic actio Dei est commensurata ita huic, quod non alii; sicut et idea est ita propria idea huius, quod non alterius. Et hoc modo actio productiva Gabrielis est modificata, et modificans esse et bonum substantiale Gabrielis: et hoc sufficit. – Potest quoque secundum materiale principium salvari modus in angelis: quoniam essentia est ut materia ipsius esse, et est commensurata illi. Sed hoc magis ad alias expositiones³ spectat: quoniam modus hic antecedit formam, ut patet in littera.