Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus. – In corpore articuli quatuor facit. Primo, proponit conclusionem responsivam: scilicet quod neque actio angeli, neque actio alicuius creaturae, est eius esse. – Secundo, distinguit duplex genus actionis: scilicet immanentis, et transeuntis. – Tertio, probat conclusionem propositam, quoad actionem transeuntem. – Quarto, quoad actionem immanentem.

II. Et medium quidem assumptum ad probandum de actione transeunte, est quia est effluxus ab agente in actum: esse autem significatur, idest est res significata, intra ipsum agens, ut etiam significatio ostendit: ly enim significatur ex parte rei se tenet, et non tantum ex parte modi significandi.

De actione autem immanente medium est, quia actio immanens est infinita simpliciter, vel secundum quid, idest in aliquo genere: esse autem cuiusque rei est finitum, et determinatum ad certum genus et ad certam speciem, rei scilicet cuius est: ergo non sunt idem. – Maior declaratur distinguendo duplex genus actionis immanentis, alterum pertinens ad partem intellectivam, alterum ad partem sensitivam: primum enim est infinitum simpliciter, quia obiectum eius ad omnia se extendit; secundum vero est infinitum secundum quid, quia obiectum eius ad quasdam tantum species se extendit. Et omnia clara sunt in littera.

III. Circa hanc rationem, adverte quod operatio immanens dupliciter sumi potest: scilicet in communi, puta intelligere, videre, etc.; et in speciali, seu contracte ad tale vel tale subiectum, puta intelligere humanum, videre bovinum, etc. In proposito non est sermo de istis in communi, quia sic non esset differentia inter eas et esse in communi: sed est de eis sermo ut contractae sunt ad subiecta. Ita quod intendit quod, quia esse humanum est certae speciei, intelligere vero humanum non, sed est infinitum, ideo non sunt idem.

Adverte secundo, quod determinari, seu esse in aliqua specie, contingit dupliciter: uno modo per accidens, seu extrinsece; alio modo per se, et intrinsece. In proposito non est sermo de specificatione extrinseca, seu per accidens, quia sic ratio nihil valeret, ut patet discurrenti facillime: sed de specificatione intrinseca et essentiali.

Ita quod intendit quod, quia esse humanum est essentialiter determinatum ad speciem hominis; intelligere vero humanum non est essentialiter in specie hominis, sed essentialiter potest specificari ab omnibus speciebus entis seu veri, ac per hoc est infinitum et indeterminatum simpliciter; ideo non sunt idem. Et simile est in aliis. – Et ex hoc patet quam conformiter s. Thomae dixerimus in praecedenti articulo¹, non admittendo intelligere esse speciem atomam. Si enim esset perfectio indivisibilis formaliter, iam esset determinatum ad certam speciem essentialiter: super cuius opposito fundatur haec ratio.

IV. Circa fundamentum huius rationis dubium est. Quia duplex credi potest: scilicet vel hoc, Quorumcumque sunt diversae essentiales differentiae specificae, illa diversae sunt res; vel hoc, Ea quorum alterum est certae speciei, alterum vero ad plures species essentialiter determinari potest, sunt diversae res. – Et si quidem prima propositio fundamentum huius rationis est, concedere oportet omnem distinctionem formalem et specificam esse realem: quod nec a Thomistis tenentibus relationem esse idem fundamento, acceptatur; nec videtur consonum doctrinae s. Thomae². Quoniam sicut bonum distinguitur formaliter ab ente, ita species boni et differentiae per se boni a speciebus et differentiis entis distinguuntur formaliter: et tamen sunt idem realiter.

Si vero propositio haec falsa dicatur, et super secunda propositione fundetur processus iste, redit rursus ambiguitas similis, et forte maior. Tum quia secunda propositio non differt a prima nisi penes unum. Quoniam in prima alietas tantum specificarum differentiarum enuntiatur causa distinctionis realis: in secunda vero alietas et pluralitas, quia scilicet ex una parte est una differentia constituens, ex alia vero parte sunt plures differentiae specificae; sic enim se habent esse humanum et intelligere.

Difficile autem valde videtur unde habeat pluralitas differentiarum aliarum quod faciat distinctionem realem a re unius alius differentiae, si unitas alius differentiae ad hoc non sufficit. Quoniam pluralitas ista nihil aliud operatur, nisi quod id cui convenit se habeat ut natura generica, quemadmodum unitas differentiae facit quod res cui convenit se habet ut natura specifica: nec apparet ratio aliqua quare res unius speciei non possit esse idem cum re naturae genericae alterius ordinis, si potest esse idem cum re naturae specificae alterius ordinis.

– Tum quia nec propositio potest acceptari a praedictis Thomistis. Quoniam albedo est unius certae speciei: relatio autem quae ponitur identificata illi, ad multas indifferens est species, quoniam dividitur in relationem similitudinis et dissimilitudinis, etc. – Et confirmatur. Quia cuicumque non repugnat pluralitas differentiarum specificarum, illi nec repugnant magis tres quam quatuor aut decem differentiae. Et propterea, si una res esse potest, et tamen esse in duabus speciebus, non minus una res esse poterit, et esse in omnibus speciebus unius generis.

V. Ad hanc dubitationem dicitur, quod processus s. Thomae directe et proxime super secunda propositione fundatur, absque primae tamen negatione: ita quod proximum fundamentum est haec propositio, Determinatum essentialiter secundum esse specificum, non est res determinabilis essentialiter per plura esse specifica. Quae propositio videtur esse per se nota: alioquin unamet res esset essentia completa formaliter ultimo complemento formali, et non esset completa ultimo complemento formali; quod implicat contradictoria simul.

Et licet in hoc non referat utrum res ponatur determinabilis per unum esse specificum aut per plura, quemadmodum natura generica per plura specificatur; sequuntur tamen plura impossibilia ex secundo quam ex primo. Quoniam si ponitur quod res specifica unius ordinis est identice res specifica alterius ordinis, non sequitur nisi hoc, quod determinatum essentialiter ultima determinatione formali, est determinabile essentialiter alia determinatione formali: et sic esset determinatum ultimate, et non determinatum ultimate.

Si vero ponitur quod res specifica unius ordinis est identice res generica alterius ordinis, praeter praedictum inconveniens sequuntur duo alia: scilicet quod determinatum formaliter ultima determinatione, esset natura formabilis essentialiter multis differentiis; et quod esset duae naturae oppositae, quia esset idem cum duabus differentiis extremis dividentibus rem illam genericam. Sicut si superficies esset natura coloris, sequeretur quod una et eadem superficies esset albedo et nigredo: quia omnis superficies esset identice color, ac per hoc, haec superficies esset non solum talis color, puta albedo, sed esset identice omnis color; quod implicat contradictionem. Sicut si quis poneret colorem significare unum numero, et tamen esse genus.

Ex hoc patere potest quod, quamvis ambae propositiones verae forte sint, ad propositum tamen non spectant de necessitate nisi illae quae de identitate et distinctione inter rem specificam et rem genericam alterius ordinis loquuntur; quae habent maiorem evidentiam.

VI. Unde ad obiectiones in oppositum³ nihil aliud puto esse dicendum, nisi quod sermo praesens limitandus est duabus vel tribus conditionibus. Prima est, quod hic loquimur de differentiis realibus, idest addentibus aliquam rationem realem. Et per hoc excluduntur obiectiones de bono, et sibi similes: quoniam non addunt rem realem, sed relationem rationis tantum.

– Secunda est, quod loquimur de identitate per se: quoniam per accidens excluditur ab arte. Et per hoc excluduntur imaginationes eorum qui loquuntur in aere, fingentes aliqua esse eadem realiter, et eandem rem esse essentialiter determinatam ultima differentia, et determinabilem alia ultima differentia alterius ordinis. Hoc enim, per se loquendo, non est intelligibile. Per accidens autem, dato quod non implicaret contradictionem, nulla tamen ratione tale per accidens poni videtur: quoniam natura, quantum possibile est, horret per accidens, et ad per se semper intendit.

– Tertia conditio est ab illis apponenda, qui relationem tenent idem cum fundamento: scilicet quod sermo praesens est de absolutis. Sed advertant qui hanc apponunt tertiam conditionem, quomodo praedicta inconvenientia⁴, et maxime tertium, possint evadere: cum praedicta non gratia materiae absolutae vel respectivae, sed ex rationibus ultimae differentiae generis et speciei, quae communia sunt absolutis et respectivis, deducta sint.