Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est. – In corpore articuli duo principaliter facit. Primo, proponit conclusionem responsivam habentem duas partes, scilicet: Angelus potest moveri localiter, aequivoce tamen respectu corporis. Secundo, declarat et probat simul eam, quoad tria: primum est, quod non eadem ratione motus competit corpori et angelo; secundum est, quid sit ipse motus angeli¹; tertium, qualis sit².

II. Quoad primum, talem rationem inducit. Corpus est in loco ut contentum et commensuratum: igitur motus eius necessario est secundum exigentiam loci: ac per hoc, ex continuitate eius est continuitas motus, et ex priori et ex posteriori eiusdem est prius et posterius in motu. Angelus vero est in loco ut continens locum, non commensuratum eidem: igitur eius motus non est necessario secundum exigentiam loci, nec continuus. – Assumpta patent ex dictis in praecedente quaestione³, et ex VI Physic.⁴

III. Remanent tamen hic duo dubia. Primum est, quia s. Thomas in processu isto arguit a destructione antecedentis ad destructionem consequentis; ac per hoc sophistice procedere videtur. – Secundum est, an vera sit propositio illa causalis, quod continuitas ex magnitudine seu spatio redundet in motum per hoc, quod mobile commensuratur illi magnitudini. Ex hoc enim pendet quaestionis multiplicis solutio: an scilicet indivisibile possit moveri ut subiectum veri motus localis continui; et an divisibilitas spatii sola sit sufficiens ratio continuitatis motus, etc. Et quoniam haec dubitatio VI Physic. est propria, ideo ibidem discutienda est, Domino concedente; ubi opinio et rationes Scoti circa hoc, in II Sent., dist. II, qu. IX, examinabuntur.

Ad primam tamen dubitationem, pro nunc dicendum est quod processus s. Thomae fundatur super illa regula tradita in I Poster.⁵: si affirmatio est causa affirmationis, negatio est causa negationis; quae tenet in propriis causis, qualem se assumere supponit hic.

IV. Quoad secundum⁶, intendit hoc: Motus angeli est diversorum locorum virtualis contactus successive. – Et declaratur quoad duo. Et quod sit contactus: quia esse in loco nihil aliud est quam virtualiter tangere locum. Et quod sit diversorum locorum: quia non potest esse simul in pluribus locis, ac per hoc diversa loca tangi successive oportet. Sed quoniam diversa loca contingit non simul tangere, intercedente quiete media, et tunc tales contactus non dicerentur angeli motus; ideo additur ly successive, idest immediate et consequenter se habendo.

V. Quoad tertium⁷, intendit hoc: Motus angeli potest esse continuus, et non continuus. – Et declaratur utraque pars: quia potest, totum locum simul deserendo, ad alium se transferre; et potest, paulatim unum deserendo, partem alterius continue occupando acquirere.

VI. Circa praedicta, adverte diligenter quod mens s. Thomae expresse, et absque dubitatione, sentit motum localem, proprie loquendo, non convenire substantiis spiritualibus: sed quemadmodum abusive et aequivoce, nominibus utendo ut plures, dicitur substantias spirituales esse in loco, ita et moveri localiter. Unde moveri eas non est esse subiectum motus, sicut nec locari est eas esse subiectum ubi; sed virtualiter tangere, in genere causae efficientis, diversa loca.

Et ex hoc patet primo, quod inanis fuerit labor Scoti, in loco allegato⁸, ad probandum angelum posse vere moveri localiter, quia susceptivum alicuius generis, et non indeterminatum nec illimitatum, etc. Supponit enim quod nunquam probavit, angelum scilicet esse susceptivum ipsius ubi definitivi secundum substantiam, ut in quaestione praecedente dictum est⁹. – Patet secundo, quod non consona eorum videtur sententia, qui vel s. Thomae attribuunt substantias spirituales motu locali localiter vere moveri; vel hoc de mente eius suspicantes, ut verum asserunt; et, quod amplius est, gloriantur se intelligere s. Thomam.

VII. Circa continuitatem motus angeli dubium occurrit, an ibi sit una tantum operatio, an multae. Si enim una est, in uno tantum loco per illam erit: et sic moveretur et non moveretur simul; quia esset in diversis locis propter motum, et esset in uno tantum loco propter unitatem operationis. – Sequitur etiam quod motus angelicus male definitus esset per diversitatem contactuum: quoniam unitas operationis infert unitatem contactus.

Si vero necessario multae ibi sunt operationes, sequitur quod non sit motus continuus. – Et sequeretur etiam quod angelus non posset manutenere seu continuare eandem operationem de loco ad locum: quod tamen homo potest.

VIII. Ad hoc dicitur quod, cum dicitur angelus moveri motu continuo, contingit et unam tantum, et multas intervenire operationes. Ad cuius evidentiam, duae distinctiones notandae sunt. Prima est. Dupliciter potest intelligi angelum continue applicari diversis locis: primo modo, ita quod locus et patiens sese comitentur, quoad unitatem et diversitatem; alio modo, ut cum diversitate locorum sit unitas patientis. Tertius siquidem modus, scilicet cum diversitate patientium sit unitas loci, non est ad propositum: quia localis mutatio ibi non intervenit, de qua modo loquimur. – Secunda distinctio est, quod operationem esse unam aut multas, contingit dupliciter: uno modo, secundum quod exit ab operante; alio modo, secundum quod terminatur in patiens. Et hoc dupliciter: scilicet vel in ordine ad aliquid extrinsecum ipsi patienti; vel secundum seipsum.

Ex his enim patet primo quod, sive angelus dicatur moveri ex eo quod eundem lapidem defert de loco ad locum, sive ex eo quod unam magnam aquam paulatim per partem post partem continue movet, semper intervenit diversitas contactus et operationis ex parte patientis; vel in ordine ad extrinsecum tantum, scilicet magnitudinem seu spatium, ut quando defert lapidem; vel in ordine ad extrinsecum et secundum seipsum patiens, ut quando modo praedicto movet aquam. Concurrere autem in hac continuitate diversitatem operationis ex parte operantis, nec video esse necessarium, nec impossibile: sat enim est ad salvandam descriptionem motus angelici, talis diversitas contactuum ex parte patientis. – Neque sequitur ex unitate operationis quod per eam non attingat diversa loca continue: sicut ex unitate corporis locati non sequitur semper in eodem loco esse. Sed quemadmodum cum corpus movetur, in qualibet parte temporis, et in quibuscumque instantibus, est in diversis locis (alioquin quiesceret); in singulis tamen instantibus in uno sibi adaequato est loco: ita angelus operans operatione una ex parte sui, multiplici vero ex parte passi, simpliciter vel secundum quid, in quocumque instanti unum respicit locum; in singulis tamen partibus temporis, et in quibuscumque duobus instantibus, diversa attingit loca.

IX. In responsione ad primum, dubium occurrit, eo quod s. Thomas et sibi ipsi et veritati contrarius videtur, dum dicit quod angelus potest dici moveri, dum est in termino a quo vel ad quem. Nam in I Sent., dist. XXXVII, qu. IV, art. 1, ad 3, dicit quod angelus in neutro termino movetur, sed in successione unius ad alium. Et ratio est, quia motus angeli non componitur ex motibus, sed ex mutatis esse potius; ac per hoc, partes motus eius non sunt motus, et consequenter in neutro termino movetur. – Et confirmatur. Quia motus angeli comparatur ad esse in terminis, sicut numerus ad unitates, apud s. Thomam¹⁰: et consequenter, sicut numerus non potest dici esse, altera tantum unitate existente, ita nec angelus moveri, altero tantum termino existente. Et sic, quemadmodum motus continuus non est suo termino adveniente, ita nec motus angeli: cuius oppositum hic dicitur.

X. Ad huius difficultatis solutionem, duo attendenda sunt. Primum est, quod termini motus angelici sunt de natura instantanearum mutationum quoad hoc, quod in eis invenitur simul fieri et factum esse, ut dicitur VI Physic.¹¹. Ita quod terminus quicumque angelici motus potest distingui in fieri et factum esse: et inquantum continet in se factum esse, verificatur negativa, scilicet quod in eo angelus non movetur; inquantum vero continet in se fieri, verificatur affirmativa, scilicet quod in eo angelus movetur. Et merito, quia terminus a quo motus angelici non habet rationem partis motus, nec rationem termini a quo, nisi in respectu ad succedentem terminum; et e contra de termino ad quem: secundum tales tamen respectus successio attenditur terminorum, et consequenter motus angelicus.

– Secundo attendendum est quod, cum motus sit de genere successivorum, et non permanentium, motus angelicus se habet non ut numerus permanens, sed ut numerus successivus. Numerum autem successivum constat sufficienter esse, si in successione suarum unitatum est. Unde non requirit unitates ex quibus componitur, simul esse, sed esse in actu successivo. – Et ex his patet responsio ad obiecta.

Nec mihi imponas quod in loco termini a quo dixerim respectum esse ad terminum ad quem, cum angelus, relinquendo lapidem in quo fuit, caelo empyreo se applicaverit.

Sed ex verbis meis accipito potius quod in ipso angelo operante circa unum terminum, est actus permixtus potentiae, pro quanto, operando circa illud, operabitur immediate circa aliud. Et similiter operatio circa terminum ad quem, habet necessario duo: scilicet succedere praecedenti, terminando praedictam potentiam; et id quod est absolute: et quandoque tertium, scilicet permixtam potentiam ad succedentem operationem.