Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est. – In corpore articuli duo principaliter facit. Primo, proponit conclusionem responsivam habentem duas partes, scilicet: Angelus potest moveri localiter, aequivoce tamen respectu corporis. Secundo, declarat et probat simul eam, quoad tria: primum est, quod non eadem ratione motus competit corpori et angelo; secundum est, quid sit ipse motus angeli¹; tertium, qualis sit².

II. Quoad primum, talem rationem inducit. Corpus est in loco ut contentum et commensuratum: igitur motus eius necessario est secundum exigentiam loci: ac per hoc, ex continuitate eius est continuitas motus, et ex priori et ex posteriori eiusdem est prius et posterius in motu. Angelus vero est in loco ut continens locum, non commensuratum eidem: igitur eius motus non est necessario secundum exigentiam loci, nec continuus. – Assumpta patent ex dictis in praecedente quaestione³, et ex VI Physic.⁴

III. Remanent tamen hic duo dubia. Primum est, quia s. Thomas in processu isto arguit a destructione antecedentis ad destructionem consequentis; ac per hoc sophistice procedere videtur. – Secundum est, an vera sit propositio illa causalis, quod continuitas ex magnitudine seu spatio redundet in motum per hoc, quod mobile commensuratur illi magnitudini. Ex hoc enim pendet quaestionis multiplicis solutio: an scilicet indivisibile possit moveri ut subiectum veri motus localis continui; et an divisibilitas spatii sola sit sufficiens ratio continuitatis motus, etc. Et quoniam haec dubitatio VI Physic. est propria, ideo ibidem discutienda est, Domino concedente; ubi opinio et rationes Scoti circa hoc, in II Sent., dist. II, qu. IX, examinabuntur.

Ad primam tamen dubitationem, pro nunc dicendum est quod processus s. Thomae fundatur super illa regula tradita in I Poster.⁵: si affirmatio est causa affirmationis, negatio est causa negationis; quae tenet in propriis causis, qualem se assumere supponit hic.

IV. Quoad secundum⁶, intendit hoc: Motus angeli est diversorum locorum virtualis contactus successive. – Et declaratur quoad duo. Et quod sit contactus: quia esse in loco nihil aliud est quam virtualiter tangere locum. Et quod sit diversorum locorum: quia non potest esse simul in pluribus locis, ac per hoc diversa loca tangi successive oportet. Sed quoniam diversa loca contingit non simul tangere, intercedente quiete media, et tunc tales contactus non dicerentur angeli motus; ideo additur ly successive, idest immediate et consequenter se habendo.

V. Quoad tertium⁷, intendit hoc: Motus angeli potest esse continuus, et non continuus. – Et declaratur utraque pars: quia potest, totum locum simul deserendo, ad alium se transferre; et potest, paulatim unum deserendo, partem alterius continue occupando acquirere.

VI. Circa praedicta, adverte diligenter quod mens s. Thomae expresse, et absque dubitatione, sentit motum localem, proprie loquendo, non convenire substantiis spiritualibus: sed quemadmodum abusive et aequivoce, nominibus utendo ut plures, dicitur substantias spirituales esse in loco, ita et moveri localiter. Unde moveri eas non est esse subiectum motus, sicut nec locari est eas esse subiectum ubi; sed virtualiter tangere, in genere causae efficientis, diversa loca.

Et ex hoc patet primo, quod inanis fuerit labor Scoti, in loco allegato⁸, ad probandum angelum posse vere moveri localiter, quia susceptivum alicuius generis, et non indeterminatum nec illimitatum, etc. Supponit enim quod nunquam probavit, angelum scilicet esse susceptivum ipsius ubi definitivi secundum substantiam, ut in quaestione praecedente dictum est⁹. – Patet secundo, quod non consona eorum videtur sententia, qui vel s. Thomae attribuunt substantias spirituales motu locali localiter vere moveri; vel hoc de mente eius suspicantes, ut verum asserunt; et, quod amplius est, gloriantur se intelligere s. Thomam.

VII. Circa continuitatem motus angeli dubium occurrit, an ibi sit una tantum operatio, an multae. Si enim una est, in uno tantum loco per illam erit: et sic moveretur et non moveretur simul; quia esset in diversis locis propter motum, et esset in uno tantum loco propter unitatem operationis. – Sequitur etiam quod motus angelicus male definitus esset per diversitatem contactuum: quoniam unitas operationis infert unitatem contactus.

Si vero necessario multae ibi sunt operationes, sequitur quod non sit motus continuus. – Et sequeretur etiam quod angelus non posset manutenere seu continuare eandem operationem de loco ad locum: quod tamen homo potest.

VIII. Ad hoc dicitur quod, cum dicitur angelus moveri motu continuo, contingit et unam tantum, et multas intervenire operationes. Ad cuius evidentiam, duae distinctiones notandae sunt. Prima est. Dupliciter potest intelligi angelum continue applicari diversis locis: primo modo, ita quod locus et patiens sese comitentur, quoad unitatem et diversitatem; alio modo, ut cum diversitate locorum sit unitas patientis. Tertius siquidem modus, scilicet cum diversitate patientium sit unitas loci, non est ad propositum: quia localis mutatio ibi non intervenit, de qua modo loquimur. – Secunda distinctio est, quod operationem esse unam aut multas, contingit dupliciter: uno modo, secundum quod exit ab operante; alio modo, secundum quod terminatur in patiens. Et hoc dupliciter: scilicet vel in ordine ad aliquid extrinsecum ipsi patienti; vel secundum seipsum.

Ex his enim patet primo quod, sive angelus dicatur moveri ex eo quod eundem lapidem defert de loco ad locum, sive ex eo quod unam magnam aquam paulatim per partem post partem continue movet, semper intervenit diversitas contactus et operationis ex parte patientis; vel in ordine ad extrinsecum tantum, scilicet magnitudinem seu spatium, ut quando defert lapidem; vel in ordine ad extrinsecum et secundum seipsum patiens, ut quando modo praedicto movet aquam. Concurrere autem in hac continuitate diversitatem operationis ex parte operantis, nec video esse necessarium, nec impossibile: sat enim est ad salvandam descriptionem motus angelici, talis diversitas contactuum ex parte patientis. – Neque sequitur ex unitate operationis quod per eam non attingat diversa loca continue: sicut ex unitate corporis locati non sequitur semper in eodem loco esse. Sed quemadmodum cum corpus movetur, in qualibet parte temporis, et in quibuscumque instantibus, est in diversis locis (alioquin quiesceret); in singulis tamen instantibus in uno sibi adaequato est loco: ita angelus operans operatione una ex parte sui, multiplici vero ex parte passi, simpliciter vel secundum quid, in quocumque instanti unum respicit locum; in singulis tamen partibus temporis, et in quibuscumque duobus instantibus, diversa attingit loca.

IX. In responsione ad primum, dubium occurrit, eo quod s. Thomas et sibi ipsi et veritati contrarius videtur, dum dicit quod angelus potest dici moveri, dum est in termino a quo vel ad quem. Nam in I Sent., dist. XXXVII, qu. IV, art. 1, ad 3, dicit quod angelus in neutro termino movetur, sed in successione unius ad alium. Et ratio est, quia motus angeli non componitur ex motibus, sed ex mutatis esse potius; ac per hoc, partes motus eius non sunt motus, et consequenter in neutro termino movetur. – Et confirmatur. Quia motus angeli comparatur ad esse in terminis, sicut numerus ad unitates, apud s. Thomam¹⁰: et consequenter, sicut numerus non potest dici esse, altera tantum unitate existente, ita nec angelus moveri, altero tantum termino existente. Et sic, quemadmodum motus continuus non est suo termino adveniente, ita nec motus angeli: cuius oppositum hic dicitur.

X. Ad huius difficultatis solutionem, duo attendenda sunt. Primum est, quod termini motus angelici sunt de natura instantanearum mutationum quoad hoc, quod in eis invenitur simul fieri et factum esse, ut dicitur VI Physic.¹¹. Ita quod terminus quicumque angelici motus potest distingui in fieri et factum esse: et inquantum continet in se factum esse, verificatur negativa, scilicet quod in eo angelus non movetur; inquantum vero continet in se fieri, verificatur affirmativa, scilicet quod in eo angelus movetur. Et merito, quia terminus a quo motus angelici non habet rationem partis motus, nec rationem termini a quo, nisi in respectu ad succedentem terminum; et e contra de termino ad quem: secundum tales tamen respectus successio attenditur terminorum, et consequenter motus angelicus.

– Secundo attendendum est quod, cum motus sit de genere successivorum, et non permanentium, motus angelicus se habet non ut numerus permanens, sed ut numerus successivus. Numerum autem successivum constat sufficienter esse, si in successione suarum unitatum est. Unde non requirit unitates ex quibus componitur, simul esse, sed esse in actu successivo. – Et ex his patet responsio ad obiecta.

Nec mihi imponas quod in loco termini a quo dixerim respectum esse ad terminum ad quem, cum angelus, relinquendo lapidem in quo fuit, caelo empyreo se applicaverit.

Sed ex verbis meis accipito potius quod in ipso angelo operante circa unum terminum, est actus permixtus potentiae, pro quanto, operando circa illud, operabitur immediate circa aliud. Et similiter operatio circa terminum ad quem, habet necessario duo: scilicet succedere praecedenti, terminando praedictam potentiam; et id quod est absolute: et quandoque tertium, scilicet permixtam potentiam ad succedentem operationem.

Titulus clarus est. – In corpore quatuor facit: primo, distinguit motum angeli in continuum et non continuum; secundo, respondet quaesito conclusione affirmativa de motu continuo¹; tertio, respondet quaesito quoad motum non continuum, conclusione negativa²; quarto, reddit causam emergentis differentiae inter motum angeli et inter motum corporis, respectu medii³. Quoad primum, nihil oportet addere: quia ex praecedente articulo manifesta est distinctio hic repetita.

II. Quoad secundum, conclusio est ista: Angelus motu continuo necessario pertransit omnia media. – Et probatur ex ratione medii, ex V Physic. Et eius ratio adducitur ex IV Physic., ut patet in littera. III. Quoad tertium⁴, conclusio est ista: Angelus motu non continuo non potest pertransire omnia media. – Et probatur sic. Media inter quaecumque extrema loca sunt infinita: ergo motu discontinuo aut pertransiri omnia non possunt, aut infinita actu numerabuntur. Sed infinita actualiter numerando consumi, est impossibile. Ergo impossibile est quod omnia media discontinuo motu pertranseantur. Antecedens probatur tum quoad loca indivisibilia, tum quoad loca divisibilia, ratione et exemplo: quae satis patent in littera. – Consequentia vero deducitur ex eo quod infinitas locorum non consumitur a mobili quocumque, nisi propter continuitatem motus. Et merito: quoniam infinitas potentialis ab infinitate potentiali aequari potest, sibique invicem possunt respondere; ut quemadmodum in locis sunt infinitae partes et infiniti termini in potentia, ita in correspondente sibi sit potentialis infinitas partium et terminorum, ut partes partibus et termini terminis aequentur. Stat ergo vis probationis in hoc. Infinita loca sola continuitate motus a mobili quocumque consumi possunt: ergo motu discontinuo aut non pertranseuntur; aut, si transiri dicantur, actu dinumerabuntur, quoniam singula loca actualiter terminabunt partiales mutationes integrantes motum discontinuum. IV. Quoad quartum⁵, quia ex dictis sequitur quod angelus potest pertransire de extremo ad extremum, nullo medio pertransito, quando movetur motu discontinuo; immo necessario oportet ipsum in tali motu aliquod medium omittere; et ex alia parte constat corpus non posse transire de extremo ad extremum, nisi per omnia media: differentiae huius ratio redditur, quia corpus continetur sub loco, actu vel potentia, secundum totum vel partes; angelus vero continet locum. etc. V. Circa antecedens assumptum ad secundam conclusionem⁶, quaestiuncula occurrit, quomodo sit verum inter quaelibet duo loca divisibilia esse infinita loca media: cum manifeste pateat inter duas medietates alicuius continui unum tantum medium inveniri, scilicet indivisibile quod est terminus communis ad quem copulantur; et nullum inter eas inveniri medium divisibile.

Ad hoc est dicendum breviter, quod aliud est loqui de duabus partibus continui, et aliud de duobus locis; quoniam, formaliter loquendo, duo loca non sunt, quae, ut sic, situaliter non distant. Et propterea duae partes continuae magnitudinis dupliciter sumi possunt. Uno modo, ex ea parte qua continuantur vel contiguantur: et sic, cum in eodem sint loco, duorum locorum rationem habere non possunt, nec inter eas localis motus esse potest. Si vero sumantur ex ea parte qua aliqualiter ab invicem distant, sic de una in aliam potest esse motus localis, et inter eas sunt infinita media tam divisibilia quam indivisibilia, ut patet ex ratione continui. Et quia s. Thomas de pluralitate locorum ut plura sunt, formaliter loquebatur, et non de partibus continui absolute; ideo optime dixit quod inter quaelibet duo loca sunt infinita loca media; et non dixit quod inter quaslibet duas partes sunt infinitae partes.

VI. Circa secundam conclusionem, adverte quod Scotus, in II distinctione Secundi, qu. ult., tenens quod angelus non possit instantanea mutatione acquirere terminum distantem a termino a quo, nisi pertransito medio, arguit tali ratione. Ordo praefixus a superiore agente, videtur esse necessarius cuicumque agenti inferiori, quando habet actionem circa talia ordinata: sed ordo partium universi, penes quem attenditur distantia situalis, est praefixus a Deo cuilibet virtuti creatae: igitur quando angelus movet se per talia corpora, non potest absque tali ordine de uno in aliud se transferre. – Et confirmatur: quia alioquin nulla quantacumque distantia aut distinctio impediret actionem eius.

Ad hoc breviter dicitur, quod minor est falsa simpliciter: quoniam talis ordo non est praefixus virtuti immateriali, inquantum motiva est in motu discontinuo. Quoniam ex parte sui absoluta est a legibus distantiae situalis, utpote superioris ordinis: nec ex parte effectus alligatur ad ordinem istum, quoniam discontinui ponuntur. – Ad confirmationem vero dicitur, quod nec distantia locorum inter se, nec distinctio eorum impedit quin succedens operatio possit ad alterum terminari: quoniam, absoluta ab uno loco operatione, indifferenter et indistanter se habet ad quemcumque locum.

Titulus eget diligentissima annotatione. Advertendum est enim quod, cum motus nomen commune sit motui et mutationi, tripliciter intelligi potest quaestio ista. Primo, de simplici acquisitione loci: utrum scilicet angelus in instanti acquirat locum. – Et talis sensus non est ad propositum. Patetque solutio eius: quoniam potest angelus in instanti applicare se ad locum, si prius nusquam fuisset. Secundo modo potest intelligi de acquisitione loci succedente mansioni angeli in altero loco. Et hoc dupliciter. Primo, ut quaestio sit de mensura transitus de uno in alium: seu, quod idem est, de mensura desitionis prioris loci et acquisitionis posterioris. – Et haec quaestio evidentem etiam habet solutionem: quoniam constat talem mensuram esse instantis. Nec in isto sensu quaeritur a s. Thoma: et propterea multa argumenta Gregorii, recitata a Capreolo, in VI distinctione Secundi¹, quia ad hunc sensum spectant, contra s. Thomam non sunt. Nihil enim aliud inferunt, nisi quod in instanti acquiritur terminus ad quem, in quo etiam deseritur terminus a quo: cuius oppositum creditur nos opinari. Alio igitur modo potest intelligi de comparatione mensurae propriae acquisitionis termini ad quem, ad mensuram propriam termini a quo: utrum scilicet se habeant hae duae mensurae ut instans et instans; aut ut tempus et tempus; aut ut instans et tempus. Et haec est quaestio praesens, quam discutere intendit s. Thomas. Unde quaerere utrum motus angeli sit in instanti, in proposito, est quaerere: Utrum mensura transitus angeli de loco ad locum sic se habeat, quod mensura acquisitionis termini ad quem, se habeat ad terminum a quo, ut instans ad tempus. Et hoc est valde notandum.

II. In corpore articuli facit quinque: primo, refert quandam opinionem; secundo, impugnat illam; tertio, respondet iuxta propriam opinionem, ibi: Sed oportet assignare; quarto, ostendit quale sit tempus in quo movetur angelus, ibi: In continuo quidem; quinto, ostendit quomodo differat tale tempus a tempore communi, ibi: Sed istud tempus. III. Quoad primum, quatuor propositiones opinionis refert. Prima est quod, cum angelus movetur, in toto tempore praecedenti est in termino a quo, in ultimo autem instanti est in termino ad quem: ac per hoc, movetur instantanee. – Secunda est, quod inter duos terminos non est aliquod medium; sicut nec inter tempus et terminum temporis. – Tertia est, quod non est dare ultimum nunc in quo fuit in termino a quo; sicut nec in generatione, etc. – Quarta est, quod est dare ultimum tempus in quo fuit in termino a quo. – Et haec est opinio quam sequitur Scotus².

Quoad secundum, impugnatur prima propositio tali ratione. Omnis mutatio instantanea est terminus alicuius motus: sed motus angeli non est terminus alicuius motus: ergo non est mutatio instantanea. – Minor est per se nota. – Maior vero probatur ex convenientia inter motum et quietem, quoad mensuram, in hoc quod quidquid movetur in aliquo toto tempore, in quolibet illius temporis aliter et aliter se habet: et similiter quidquid quiescit in aliquo toto tempore, in quolibet illius eodem modo se habet. Ex hac enim convenientia sequuntur duae modales. Altera est: Impossibile est aliquid toto aliquo tempore quiescere, et in ultimo illius aliter se habere. Altera est: Possibile est aliquid toto aliquo tempore moveri, et in ultimo illius aliter se habere. Ex his autem manifeste patet maior. Quoad tertium, conclusio responsiva est ista: Motus angeli necessario est in tempore. Et probatur sic. In motu angeli sunt duo nunc: ergo ibi est tempus. – Antecedens patet, quia in eius motu, sicut et in quolibet alio, oportet assignare prius et posterius: sed in motu angeli illud prius non potest esse tempus, sed est ultimum nunc in quo fuit in termino a quo, et posterius est alterum nunc, ut patet ex improbatione praecedentis opinionis. – Consequentia vero probatur ex eo quod, ubicumque sunt plura nunc, ibi necessario est tempus. Quoad quartum, dicitur quod motus angeli continuus est in tempore continuo: motus vero discontinuus est in tempore discreto. – Et probatur: quia tempus habet continuitatem a motu.

Quoad quintum, dicitur quod utrumque tempus mensurans motum angeli, aliud est a tempore mensurante motum caeli: quia motus angeli non dependet ex eo. IV. Circa improbationem primae opinionis, dubium occurrit de propositione illa super qua fundatur ratio sancti Thomae, scilicet: Impossibile est aliquid in aliquo toto tempore quiescere, et in ultimo instanti illius temporis aliter se habere. Et similiter de illa: Omne quiescens in aliquo toto tempore, in quolibet instanti illius eodem modo se habet. Dubium, inquam, est, an sint verae de forma, an gratia materiae. Si enim dicuntur veritatem habere gratia formae, oportet eas in omni materia verificari. Et tamen habet multas instantias. Quoniam ista non est vera necessario: Omne quod movetur in aliquo toto tempore, in quolibet instanti illius movetur. Tum quia in nullo instanti movetur. Tum quia in primo instanti non aliter se habet nunc et prius: alioquin sequeretur quod daretur primum mutatum esse in motu. – Nec etiam quidquid est album, aut homo, in aliquo toto tempore, in quolibet instanti illius est homo aut album: sed stat quod in ultimo instanti illius non sit, ut patet in corruptione omnium permanentium; de his enim vere enuntiatur quod in toto tempore praecedente sint, et quod in ultimo instanti non sunt. Si autem est vera gratia materiae, ita quod in istis terminis, scilicet in quiete et eodem modo se habere, verificentur tantum; oportet primo, reddere rationem quare tenet in ista materia, et in aliis non. – Deinde oportet excludere instantias quas contra hoc affert Scotus, in II distinctione Secundi, qu. XI, quas etiam habes recitatas in Capreolo, in VI distinctione Secundi³. V. Et prima instantia est de instantanea transsubstantiatione panis in corpus Christi, cum tamen in toto tempore praecedente panis quieverit.

Secunda vero est de aere tenebroso et subito illuminato: quoniam in toto tempore praecedente quievit sub tenebra. – Et si dicatur, inquit ipse, quod illuminatio est terminus motus localis, hoc nihil facit. Tum quia hoc est per accidens. Tum quia Deus posset instantanee producere corpus luminosum praesens aeri quiescenti in tenebra toto tempore praecedente. Tum quia ex hoc non evaditur quin, ex parte subiecti, aer quieverit toto tempore in rei veritate, et tamen in ultimo instanti aliter se habet.

Tertia instantia est de ipso angelo: quoniam ex ista propositione sequeretur quod angelus aliquo tempore quiescens, nunquam moveretur postmodum. – Probatur sequela. Quoniam posito quod in una hora quiescat, aut incipiet moveri in ultimo instanti illius horae; et hoc non, per te: aut in aliquo instanti mediato vel immediato illi. Non mediato: quia tunc in tempore intermedio quievisset. Nec immediato: quia instans non est immediatum instanti. – Et si dicatur incipere in instanti temporis discreti, quaeratur quid de tempore nostro respondet illi instanti: an scilicet ultimum instans horae; an tempus immediate sequens; an aliquod instans mediatum. Et cum non possit assignari nisi tempus immediate sequens, sequitur quod angelus quiescens non potest incipere moveri instantanee: quod est inconveniens.

VI. Ad evidentiam huius difficultatis, primo videndus est sensus propositionis; deinde respondendum quaesito⁴.

Quoad primum, sciendum est quod quidam duas distinctiones subintelligi putant in praedictis propositionibus. Una est de ly in toto aliquo tempore: scilicet primo, vel non primo. Altera est de ly in quolibet instanti: scilicet intrinseco, vel extrinseco. Et dicunt quod propositio sic moderanda est: Omne quiescens in aliquo toto tempore primo, idest adaequate, in quolibet instanti intrinseco illius eodem modo se habet. Et hoc modo dicunt quod propositio est per se nota; sicque eam assumptam fuisse a s. Thoma. Sed, salva pace eorum dixerim, vocem propriam ignorare videntur. Quoniam apud s. Thomam, eorum iudicio, ex ista propositione non habetur quod, si aliquid est tale, puta homo vel album, in aliquo toto tempore, oportet quod sit etiam tale in ultimo instanti illius. Et tamen si ista propositio esset sic intelligenda, evidenter constat quod quidquid est homo in aliquo tempore adaequate, in quolibet instanti illius est homo. – Nec distinctio de instanti intrinseco et extrinseco posset evasionem praebere. Quoniam prima opinio, quam improbat s. Thomas, non dicebat aliquid quiescere in toto aliquo tempore, et in ultimo instanti intrinseco aliter se habere, ut patet in littera. – Quia ergo intentio Doctoris ex proposito in quo loquitur, colligenda est; et manifeste patet primam opinionem iudicasse motum angeli ad eius quietem praecedentem se habere, ut instans generationis ad tempus praeviae alterationis; et constat quod nec alteratio illa mensuratur toto illo tempore primo, nec instans illud generationis est intrinsecum tempori ut mensuranti alterationem: consequens est quod, si s. Thomas efficaciter improbare intendit positionem praedictam, quod assumat propositionem univoce cum adversario; alioquin in solis verbis esset quaestio. VII. Sciendum est igitur quod in toto tempore dupliciter distribui potest. Primo, in partes tantum: ut idem sit dicere, in toto aliquo tempore, et, in qualibet parte illius temporis. Secundo, in partes et in quaecumque illius sunt: et sic idem est dicere, in toto aliquo tempore, et, in qualibet parte et in quolibet instanti illius. Et quamvis utroque modo propositio sit in usu, in proposito tamen in primo sensu a philosophis et theologis intelligitur: alioquin esset implicatio in adiecto dicere, cum ex aqua fit ignis, in toto illo tempore est aqua, et in ultimo instanti est ignis. Et in hoc sensu constat primam opinionem dixisse quod angelus in toto aliquo tempore quiescit, et in ultimo illius instanti novum locum acquirit. Et quoniam realiter, et non apparenter, s. Thomas intendit sibi contradicere, idcirco oportet dicere in eodem sensu distribui ly in toto tempore. Ita quod controversia est, an ista propositio, A quiescit in aliquo toto tempore, idest in qualibet parte alicuius temporis, et in ultimo instanti illius aliter se habeat, sit possibilis. Prima enim opinio reputavit eam possibilem, et super ipsam fundavit positionem suam: s. Thomas vero reputat eam esse impossibilem. – Et haec de primo.

VIII. Quoad secundum⁵, dicitur quod haec propositio est vera gratia materiae, non autem gratia formae: idest, non verificatur in omnibus terminis, sed in istis. Et declaratur utrumque. Primo, pars negativa: quia ex esse tali in aliquo toto tempore, non formaliter infertur esse etiam tale in ultimo instanti illius temporis. Ista enim conditionalis non est necessaria, si est homo in aliqua hora, ergo in termino illius horae est homo: immo de facto apparet illius falsitas de hora mensurante eius corruptionem. – Evidens est autem ratio quare non teneat formaliter: quia scilicet totum tempus praecedens suum terminum, comparatur ad illud ut prius ad posterius; nec est necessarium quod, si est tale in priori mensura, perseveret tale in posteriori.

Pars vero affirmativa declaratur, advertendo quod, cum intentio s. Thomae sit tractare de naturis et naturaliter competentibus ipsis angelis, tam secundum statum naturae quam gratiae, non est hic sermo de possibili aut impossibili logico, et respectu potentiae divinae; sed de possibili physico, in quo attenditur quid rei ordini congruat, seclusis miraculis, non quid Deus possit. Et hoc semper est attendendum in scrutandis rerum naturis, sectantibus s. Thomae doctrinam. Dicitur ergo quod impossibile est, secundum ordinem rerum naturalium, aliquid habere esse quietum in toto aliquo tempore, et in fine illius aliter se habere. Quoniam omne factum esse in ratione termini ad quem, seu omnis terminus, praeceditur, secundum naturae cursum, ab aliquo fieri: habet enim hoc rerum ordo, experientia teste, ut nihil novum tam repente fiat per se, quin aliqua praecesserit via ducens ad illum terminum. Et propterea, cum habere aliquid esse sub quiete, non sit via ad alteritatem sive acquisitivam sive deperditivam, sed habere illud esse in motu, quia hoc est acquirere vel perdere; consequens est ut quiescens in aliquo toto tempore, in termino illius eodem modo se habeat, alioquin venisset ad terminum ad quem non processisset; quod autem in termino aliter se habet quam prius, praecedente motu ad terminum pervenit. IX. Ad instantias autem adductas⁶ contra propositionem sic intellectam, facile patet ex dictis responsio. Quod enim adducitur de transsubstantiatione, dupliciter deficit. Primo, quia illud non est naturale, sed miraculosum valde; ac per hoc, ad potentiam Dei spectat. – Secundo in hoc, quod transsubstantiatio nullam habet quietem oppositam, nisi abuti velimus vocabulis: cum nec motus ipsa sit. X. Ad secundam instantiam, de illuminatione, dicitur quod illuminatio est terminus motus localis. Et ad obiectiones contra hoc respondendo, ad primam dico quod, quamvis illuminatio, absolute, per accidens terminet motum localem (quoniam scimus partes propinquas corpori solari perpetui esse luminis, nullo accessu vel recessu solis ab eis concurrente); tamen illuminatio nova, de qua tantum praesens potest esse sermo ad propositum, per se est terminus motus localis, non per se primo, sed per se secundo, secundum naturae cursum. – Et ex hoc patet responsio ad secundam: quia scilicet non est ad propositum, quia de Dei potentia, non de naturae cursu loquitur. – Ad tertiam vero dicitur quod, quamvis aer quiescat secundum esse absolutum in toto tempore praecedente praesentiam solis, non tamen quiescit secundum esse relativum: quia continue aliter et aliter se habet ad solem, secundum esse propinquum vel distans. Sed quia ad relationem non est per se motus, ut dicitur V Physic.⁷; sed aliquid potest aliter se continue habere secundum esse relativum, propter motum non in se, sed in alio ad ipsum habentem ordinem aliquem: ideo stat quod aer non quiescat sub tenebra nec moveatur, sed habens eam continue, aliter se habeat, propter motum alterius, secundum esse respectivum ducens ad exclusionem tenebrae et acquisitionem luminis. Et utrumque horum ponitur satis rationabiliter. Nam quia ad relationem non est motus, ergo nec quies, quoniam circa idem habent fieri: sed loco motus est aliter se habere, et loco quietis eodem modo se habere. Et quia privatio luminis, scilicet tenebra, non radicatur in aliqua forma contraria lumini, sed in relatione distantiae seu absentiae inter diaphanum et lucens; consequens est quod aer, absque motu in se, aliter se habet continue secundum esse tenebrosum, consecutive ex hoc, quod aliter se habet continue secundum esse propinquum ad solem, per motum ipsius solis.

XI. Tertia deinde instantia multipliciter deficit, non intelligens mentem s. Thomae, loquentis de propria mensura motus angelici; et de aliter vel eodem modo se habere in ultimo instanti in ratione termini ad quem, et non qualitercumque; et de motu, non per acquisitionem simplicem ipsius termini, sed ut exposuimus in titulo⁸. Unde instantia illa aequivocat, primo, de motu angeli, intendens motus nomine termini acquisitionem. – Secundo, conveniendo etiam secum in vocabulo, dico quod angelus potest in ultimo instanti temporis alicuius esse in aliquo loco et ut in termino ad quem, et ut in principio motus. Ut in principio quidem motus, quia potest, postquam nusquam fuit, in uno instanti sui temporis, coexistenti ultimo instanti alicuius horae, applicare se loco: tunc enim in tota hora nusquam fuit, et in ultimo illius est hic; quod, apud s. Thomam⁹, non est moveri, sed mutatum esse. Ut in termino vero ad quem, quia potest angelus in duobus instantibus sui temporis immediatis, diversis locis successive se applicare; ita quod illa duo instantia coexistant uni horae, sic quod secundum coexistat ultimo instanti horae, et primum toti tempori praecedenti.

Et si dicatur quod hoc est quod dicebat prima opinio, et quod impugnatur hic a s. Thoma; respondetur quod non est verum, sed ex malo intellectu s. Thomae hoc creditur. Ut enim in titulo dictum est, quaestio praesens est de comparatione propriae mensurae termini ad quem, ad mensuram propriam termini a quo. Et prima opinio dicebat quod se habent ut instans et tempus immediate praecedens: et ideo non datur ultimum instans in termino a quo, etc. Sanctus Thomas vero vult quod se habent ut instans et instans immediata; et quod detur ultimum in termino a quo. – Et si contingat illa instantia coexistere tempori nostro, modo praedicto, hoc est per accidens, et coexistenter; et non tanquam in propria mensura. Et rursus quod etiam in tali contingentia (coexistenter loquendo, et non mensurative) non diceretur angelus in toto tempore praecedente quievisse, sed inchoasse motum, et sic in ultimo esse in termino ad quem: vel, in toto tempore praecedente non motum fuisse, in ultimo autem inchoare motum. Et quia haec non adverterunt Scotus et alii, ideo ipsum non intellexerunt, impugnantes ignotum.

XII. Circa quartam partem et quintam¹⁰, ubi s. Thomas ponit motum angeli non mensurari tempore quod est mensura primi motus, sed alio, sive continuo sive discreto, dubitatio multiplex est: scilicet de natura talis temporis discreti, et necessitate ponendi illud; et similiter de diversitate talis temporis continui a tempore communi. Et quoniam haec partim spectant, et tractata sunt in qu. X¹¹, partim seorsum tractanda essent speciali quaestione; ideo hic tantum afferendas censui eas obiectiones, quae ex parte motus angelici se tenent. Scotus igitur, in II distinctione Secundi, qu. XI¹², contra tempus discretum tripliciter arguit, primo. Quia pluralitas non est ponenda sine necessitate: nulla autem ratio cogit ponere tale tempus. Quod declaratur tripliciter. Primo, quia angelus est in loco, apud te, per operationem. Aut ergo transeuntem, aut immanentem. Si immanentem, illa mensuratur aevo: si transeuntem, illa mensuratur tempore communi, vel instanti. – Secundo, quia quidquid salvatur per tempus discretum, potest salvari per tempus continuum. – Tertio, quia quemadmodum non inconvenit angelos convenire cum corporibus in aliqua corporali conditione eiusdem rationis aliquo modo, scilicet esse in loco; ita non inconvenit, secundum tale esse, mensurari eadem mensura qua mensurantur similes conditiones in corporibus.

XIII. Secundo, specialiter arguit contra alietatem talis temporis continui. Quia si poneretur, propter hoc maxime deberet poni, quia motus angeli non dependet a motu caeli. Sed hoc nihil facit ad propositum. Tum quia mensuratio qualis a quali, vel quanti a quanto, non exigit dependentiam essentialem; sed sufficit quod quantitas huius certa cognitione certificari possit ex illo. – Tum quia ambulatio Petri post resurrectionem, non potest fingi quod mensuraretur alio tempore quam communi: et tamen non dependet a motu caeli, qui tunc non erit. – Tum etiam quia quies caeli tempore communi mensurabitur: et tamen motus caeli non erit. – Tum etiam quia, tempore Iosue stante caelo¹³, motus qui facti sunt interim, tempore communi mensurabantur.

XIV. Ad haec breviter dicitur, quod necessitas ponendi tempus discretum ex natura operationum angelicarum consequenter se habentium, in qu. X¹⁴ est ostensa. – Necessitas vero ponendi aliud tempus continuum a tempore communi, assignatur a s. Thoma hic ex hoc, quod mutabilitas alicuius non dependet a motu caeli.

Ad obiectiones autem in oppositum respondendo, dicitur quod prima instantia¹⁵ falsum utrinque assumit. Nam neque operationes immanentes naturales angeli mensurantur aevo, sed tempore discreto: neque operationes transeuntes quas secundum communem cursum habent (quod dico propter motores orbium), ut sic, mensurantur tempore communi aut eius instanti, ut in littera dicitur. – Secunda quoque instantia falsum assumit. Nam sine tempore discreto non potest salvari quod detur ultimum esse operationis angelicae. Nec potest salvari quod habeant mensuras sibi proportionales: inconveniens siquidem est quod operationes angelicae, quae immediate se consequuntur ita quod ambae totae simul, successive tamen existunt, ad temporis nostri mensurationem aptentur; quoniam, ut patet, neque tempus nostrum secundum quamcumque partem est totum simul, neque instans nostrum est stabile. – Tertia similiter instantia falsum supponit, angelum scilicet esse subiectum ipsius ubi et motus localis, ut ex dictis¹⁶ patet.

XV. Ad primam vero obiectionem specialiter contra motum continuum¹⁷, dicitur quod verum est independentiam et motus et mutabilitatis alicuius mobilis, esse rationem quod non mensuretur a motu caeli. Et ad rationem in oppositum dicitur, quod quantum mensurari a quanto contingit dupliciter: scilicet per se, et per accidens. Et quamvis ad mensurari per accidens sufficiat certitudo cognitionis, ad mensurari tamen per se ab aliquo, requiritur dependere per se ab illo; non in genere causae efficientis, ut qu. X, art. ult., ad ult., docuit Auctor; sed in genere causae formalis, eo modo quo simpliciora in entibus exemplaria per se sunt ceterorum, ita quod alia non possunt eorum simplicitati perfectionique aequari, nedum excedere. Intelligi enim non potest ut ex natura alicuius insit illi mensurabilitas ab A, et tamen ab A non dependeat. Unde et in X Metaphys., text. XXI¹⁸, Aristoteles dicit quod mensurabile refertur quidem ad mensuram, sed mensura non refertur ad ipsum. – Unde nullum inconveniens est dicere ambulationem Petri post resurrectionem non mensurari per se tempore communi, sicut et motum angeli, de quo loquimur: quia potest esse velocior motu caeli, etc. – Mansio autem caeli tunc, si quietis rationem haberet, tempore communi potentiali rationaliter mensurari diceretur. Sed quoniam non quietis, sed fixionis miraculosae rationem habebit, ideo caelum stans aevo potius mensuratur, utpote nulla in ipso existente potentia ad fixionis status remotionem. – Tempore autem Iosue primum mobile stetisse non constat, sed tantum corpus solare: unde instantia non est ad propositum. Quamvis posset etiam, concessa cessatione primi motus, dici quod miraculum non aufert quin motus inferiores ex natura sua non dependeant a primo: quamvis, quia ista dependentia est respectu extrinseci, divina virtus suspendere aut supplere eam possit.