Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo quaeritur non de quocumque, sed de primo distinctivo: an scilicet relationes distinguant primo personas.

In corpore quatuor facit: primo, praemittit quaedam necessaria; secundo, refert quandam opinionem¹; tertio, improbat eam²; et quarto, respondet quaesito³.

II. Quoad primum, tria praemittit, scilicet: necessitatem quaesiti, quia sunt ibi plura communicantia in uno. – Et limites quaestionis: quia non est vagandum in quaerendo distinctiva, sed standum infra haec duo, scilicet relationem et originem, quia secundum haec duo personae differunt. – Et differentiam inter haec duo atque convenientiam: quoniam sunt una res, et differunt in modo significandi; nam relatio significatur per modum formae, origo vero per modum actus.

III. Circa limites quaesiti, adverte primo quod Scotus, in XXVI distinctione Primi⁴, nisi timeret Ecclesiae contradicere, ostendit se velle libenter tenere quod in persona divina, praeter essentiam communem tribus, et relationem ac originem cuique personae propriam, sit quaedam entitas absoluta incommunicabilis, quae est constitutiva divinae personae. Inchoatque positionem hanc a dicto quodam Bonaventurae, in XXV distinctione Primi. – Fundatque se super auctoritate Scripturae, Proverb. XXX⁵: Quod nomen eius, et quod nomen Filii eius, si nosti? arguens sic. Quaestio quaerit dubium, et supponit aliquid certum: ista supponit Filii nomen, et quaerit nomen proprium eius: ergo filiatio non est eius nomen proprium et constitutivum. – Affert quoque multas rationes et auctoritates: quibus, quia ipsemet respondet, dimissis, praedicta duo declaranda sunt.

IV. S. Bonaventura in primis non est talis opinionis, quod personae divinae sint absolutae: ut expresse patet in XXVI distinctione Primi sui⁶, ubi ponit proprietates ut origines distinguere personas, ita quod, eis abstractis, non remanent hypostases. Ponitque omnes proprietates esse relationes seu origines, excepta innascibilitate, quae est negativa.

Illa vero verba quae Scotus adducit, sunt quidem Bonaventurae, sed ad aliud propositum. Ipse enim in XXV distinctione Primi, art. I⁷, quaerens de significatione huius nominis persona, tenet quod persona, de generali et primo significato, importat substantiam: de speciali vero et ultimo significato, importat relationem, quia in divinis proprietas personalis est relatio. Et arguit contra se: quia dici secundum substantiam et secundum relationem, distinguuntur in divinis ex opposito; ergo non potest persona simul dici secundum substantiam ex generali et primo, et secundum relationem ex speciali et ultimo. Et respondet quod dici secundum substantiam invenitur dupliciter: primo, secundum substantialem essentiam; secundo, secundum hypostasim. Et quod dici secundum substantiam primo modo, distinguitur contra dici secundum relationem: non autem secundo modo, quia substantia, idest hypostasis, ad divina contrahitur per relationem.

Ex hoc autem dicto liquet etiam caecis quod non ponitur a Bonaventura duplex res absoluta, altera essentialis et altera hypostatica, ut Scotus fingere vellet: sed habetur tantum quod substantia dupliciter sumitur, et pro essentia, et pro hypostasi (quod etiam habetur V Metaphys.⁸); et quod substantia secundo modo, idest hypostasis, dicitur formaliter de persona divina; et quod simul et semel persona divina est hypostasis, et tamen relatio, etc. Haec enim omnia communia sunt omnibus theologis. – Valde autem mirum est hoc imponi Bonaventurae, cum in calce illius articuli⁹ expresse dicat quod persona Patris non potest abstrahi a paternitate, salva sua personalitate. Quid clarius? etc.

V. Ad id vero Salomonis¹⁰, quod Scotus tanti facit, facillime respondetur quod est aequivocatio de nomine Filii Dei. Dupliciter enim potest nominari, sicut et concipi: uno modo, secundum suum, ut ita dicam, quod quid est; alio modo, secundum conceptus et nomina ex creaturis abstrahibilia. Et primo quidem modo, nullum nomen, non solum Filii, sed nec Dei habemus: scriptum est enim, Isa. LIII¹¹, generationem eius quis enarrabit? Et sic Filius est nomen proprium secundae Personae divinae, inter nomina parientia nobis cognitionem quia est. Et cum hoc, nomen proprium pertinens ad cognitionem quid est, est ineffabile. Sicut etiam Deus est nomen proprium ipsius Dei: et tamen nomen significans quid est Deus, ineffabile est.

VI. Circa eosdem limites quaesiti¹², adverte secundo, quod relationis nomine Auctor intelligit ipsam relationem indistincte; idest non curando ipsam distinguere in seipsam ut habet actum relationis, et in seipsam ut habet actum proprietatis. Et propterea pluries in hac littera simul dicit proprietatem vel relationem. Dico autem hoc, quoniam, ut inferius¹³ patebit, in persona divina est una res respectiva, significata ut origo, et ut relatio inquantum relatio, et ut proprietas individualis seu personalis. Littera tamen ultimos modos sub uno hic comprehendit, triplici, ut reor, ratione. Primo, quia non habemus nomina primarum intentionum pertinentia ad proprietates, nisi relationis vel originis, ut patet discurrendo. Secundo, quia alterum membrum, scilicet relatio, salva sua ratione, poterat subdistingui; ut de facto subdistinctum est in littera quarti articuli huius quaestionis. Tertio quia, cum personalitas secundum veritatem sit relatio, personamque reponat in genere ad aliquid (generis nomine large accepto), consequens est ut relationi daretur hic actus.

VII. Circa differentiam assignatam inter relationem et originem¹⁴, dubium occurrit: quoniam falsum videtur quod differant in modo significandi. Ambae enim significantur et in abstracto et in concreto, et adiective et substantive, et ceteris modis significandi: ergo in hoc non differunt.

Est et aliud maius dubium circa subiunctam differentiam, scilicet quod relatio significatur per modum formae, origo vero per modum actus. Aut enim per significari per modum formae intendit significari per modum principii formalis in denominando, idest ut quo aliquid est tale: et sic differentia nulla est: quoniam, sicut paternitas est qua aliquis est et dicitur pater, ita generatio est qua aliquis est et dicitur generans. – Aut intendit significari ut rem inhaerentem. Et sic falsum est quod relatio significetur per modum formae: quoniam, ut ipsemet s. Thomas in Qq. de Potentia, qu. VIII, art. 2, docuit, relatio, licet insit, non tamen significatur ut inhaerens. Imo differentia nulla esset: quoniam, ut ibidem dicitur, eadem est de actione et relatione, quoad hoc, ratio.

VIII. Ad haec simul dicitur, quod non est hic sermo de modis significandi grammatice, seu ex parte nominis significantis; sed potius metaphysice, seu ex parte rei significatae, plures unius rei rationes appellando plures illius modos. Itaque intentio litterae est quod illa una res alio modo, idest alia ratione, significatur nomine originis et nomine relationis; sive in abstracto, sive in concreto, sive quovis alio modo grammaticali.

Et ex hoc consequenter respondetur ad secundam ambiguitatem, quod, quia forma est quae dat esse rei formaliter, significari per modum formae est, in proposito, significari per modum dantis esse formaliter. Et quoniam hoc contingit dupliciter, scilicet ex parte nominis, et ex parte rationis significatae; et iam dictum est quod hic non est sermo de modo significandi ex parte nominis: ideo conceditur secundum membrum. — Et ad obiectionem in oppositum dicitur, ut iam¹⁵ tactum est, quod aliud est loqui de relatione ut relatio; et aliud est loqui de reali relatione simpliciter. Relatio enim ut relatio, non est aliquid inhaerens: de ratione tamen relationis realis est ut insit. Itaque inter realem actionem et realem relationem hoc interest, quod actio, tam ut actio quam ut realis actio, habet rationem egredientis, quamvis forte insit. Relatio autem realis, etsi, ut relatio, non habeat rationem nisi assistentis; tamen, ut relatio realis, habet rationem assistentis et inhaerentis; et propterea, ex parte rationis significatae, significatur per modum formae. Et in hoc differt ab origine: et haec est ratio quare inferius¹⁶ relationi attribuitur distinguere ac constituere personam, et non origini; ut plenius patebit in quarto articulo¹⁷.

IX. Quoad secundum¹⁸, recitatur opinio quam sequitur Bonaventura¹⁹, tria dicens. Primo, quod relatio non distinguit hypostases, quia consequitur actum. Secundo, quod origo distinguit, eadem ratione: quia scilicet est prior relatione. Tertio, quod relationes manifestant distinctionem; sicut in creaturis proprietates individuales.

X. Quoad tertium²⁰, duae rationes contra praefatam opinionem adducuntur. Prima est. Distinctivum oportet esse intrinsecum et proprium: ergo nec origo nec essentia distinguit: ergo relatio. — Antecedens probatur in creaturis, in quibus distinctio aut est per materiam aut per formam. — Prima vero consequentia, quoad primam partem, probatur: quia origo, ut sic, habet rationem viae a re vel ad rem, et sic non est intrinseca. Quoad secundam vero: quia essentia est communis, et sic non est propria. — Secunda vero consequentia probatur per locum a divisione: quoniam in persona, praeter essentiam et originem, sola relatio restat.

Secunda autem ratio est. Distinctivum personale in divinis est constitutivum personae: sed origini repugnat esse constitutivum personae, non autem relationi: ergo non origo, sed relatio distinguit. — Antecedens declaratur innuendo duplicem modum distinguendi: scilicet constituendo distinctum, vel distinguendo tantum, iuxta duplicem modum se habendi ad distinctum. Contingit enim rem praeexistentem distinguere, ut patet in divisione aquae: et tunc sola distinctione opus est. Contingit etiam rem non praeexistentem distinguere: et tunc constitutione et distinctione simul opus est. Essentia igitur divina, quamvis praeexistere intelligatur relationibus distinctivis, non tamen partitur seu distinguitur per relationes: quoniam semper indivisa restat. Et propterea distinctiva oportet et distinguere et constituere personas, utpote non praeexistentes; ut in antecedente assumptum est. — Minor autem, quoad primam partem, probatur: quia origo, active, praesupponit personam; passive autem, est via in eam. Quoad secundam autem: quia relationes sunt ipsae personae subsistentes, eo quod non differunt ibi abstractum et concretum.

XI. Circa hanc rationem, dubium est de hac ultima probatione, quoad duo. Primo, quid sibi velint illa verba: relationes constituunt personas inquantum sunt ipsae personae. Secundo, quam vim habeant, cum illa adiuncta propositione: abstractum et concretum ibi non differunt. — Est autem ratio dubitandi, quoniam, si est verum, omni ei quod est ipsa persona, convenit constituere personam, ut patet ex illatione reduplicativa: et sic origo, inquantum est ipsa persona, constituit eam; et similiter essentia, etc. — Nihil etiam videtur dictu quod hoc constituit illud inquantum est ipsum, nisi quod idem constituat se: quod non est ad propositum. — Extra propositum quoque subiuncta videntur verba illa de abstracto et concreto. — De efficacia autem nulla apparentia est, dato quod sint vera: quoniam et esse personas, et abstractum non differre a concreto, verificatur de originibus.

XII. Ad haec dicitur, quod per esse personas non intelligit Auctor tantummodo identitatem; sed identitatem ex ratione ipsius proprietatis seu relationis. In hoc enim, ut supra dictum est²¹, differt ab origine, quod ipsa ex sua ratione inest: loco cuius in divinis est idem illi cuius est. Origo autem, secundum propriam rationem, non inest: et consequenter non identificatur ei cui attribuitur. — Ly autem inquantum non tenetur reduplicative, sed specificative. Determinat enim conditionem secundum quam convenit relationi constituere, et non origini; sicut cum dicitur, homo est crispus inquantum capillatus. Convenit enim relationi secundum quod esse aliquod significat in divina persona, constituere ipsam. Et quia non constituit ipsam ut pars, nec distinguit ut adventitium; ideo dixit quod constituit ipsam inquantum est ipsa. Itaque sensus est quod, quia relatio est, ex propria ratione, non pars, nec adveniens aliquid, sed ipsa persona, ideo et constituit et distinguit; subintelligendo semper sermonem de propriis personarum. — Et ad manifestandum quod relatio sit ipsa persona, et non pars vel aliquid²², adductum est quod ibi abstractum est idem quod concretum: hoc enim non est verum in his quae se habent ut totum et pars. — Unde patet responsio ad obiecta omnia: latens enim sententia occasio fuit obiectionum.

Haec autem intelligas de his, inquantum huic rationi deserviunt. Sed quomodo absolute vera sit, apud Auctorem, haec propositio, relatio constituit inquantum est persona ipsa, in articulo sequenti²³ dicetur.

XIII. Circa dicta in his rationibus²⁴, adverte duo. Primum²⁵ est in prima ratione, quod omnis distinctio oportet quod sit per aliquod intrinsecum, formam scilicet vel materiam. Hoc enim oportet habere pro fundamento in materia de principio individuationis, ut non ponatur quantitas intrinsecum distinctivum Socratis a Platone²⁶. — Secundum est in secunda ratione, quod distinguere etiam personam contingit constituendo et non constituendo. Et hoc oportet habere prae oculis in quaestione de distinctione Filii a Spiritu Sancto; ut in qu. XXXVI²⁷ diffuse diximus.

XIV. Quoad quartum²⁸, conclusio responsiva est: Hypostases divinae melius dicitur quod distinguantur relationibus, quam per originem. — Et quoniam melius supponit utrumque bonum, declarando conclusionem, primo dicit quod utrumque est verum. — Secundo, quod hoc est melius, quia, secundum modum intelligendi, prius et principalius distinguuntur per relationes. — Et demum deducit corollarium, consistens in differentia inter Patris et Genitoris nomen: quia Pater est non solum proprietatis, sed personae nomen, Genitor autem proprietatis tantum. Et patet sequela: quia relatio constituit, origo autem non.

Ad fundamentum autem alterius opinionis²⁹, scilicet, origo est prior relatione, utpote consequente ipsam, respondetur in quarto articulo, ubi distinguitur relatio.

XV. In responsione ad primum, adverte quod de personis divinis possumus loqui dupliciter. Scilicet secundum se: et sic verum est quod distinguuntur seipsis; ut Praepositivus et Gregorius de Arimino³⁰ tenent. Et hoc expresse concedit s. Thomas in I Sent., dist. XXVI, qu. II, art. 1, ad 5. — Si autem considerentur ut notae et significatae nobis, sic, cum non distinguantur a relationibus nisi in modo significandi, constituuntur et distinguuntur relationibus; sicut Deus constituitur et distinguitur deitate a reliquis.

XVI. In responsione ad tertium, adverte quod distinctio relativa ponitur prima inter distinctiones reales. Tum quia, secundum veritatem, ipsa sola est simpliciter et omnino necessaria: reliquas enim non implicat contradictionem non esse, quoniam extra Deum sunt. — Tum quia nihil imperfectionis ponit aut praesupponit: et propterea ordine perfectionis est prima. Et hoc intellige ordinando distinctiones in ordine entium simpliciter: secus enim esset in ordine distinctionum ut sic, ut in Postpraedicamentis³¹ diffuse diximus.

XVII. In responsione ad quartum, habes tria. Primo, quod relatio subsistens facit distinctionem suppositalem: et de hoc inferius³² erit sermo. — Secundo, quod ly aliud positum in definitione ad aliquid seu relativi, stat pro correlativo. Et ex hoc habes quam conformiter dixerimus in qu. XIII³³ de termino relativi. — Tertio, quod ly aliud non praesupponitur a relativo, sed est simul cum eo. Et hinc habes quam bene quoque dictum sit³⁴ quod unum relativum definit reliquum, non ut prius, sed ut simul natura et intellectu.