Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est. Hoc tamen in eo notandum est, quod ly possint dicit potentiam naturalem ipsorum angelorum, et ordinariam ipsius Dei: quoniam hic non examinamus quid Dei potentia de hac re possit absolute, sed quid rerum ordo habeat.

In corpore articuli quinque facit: primo, respondet quaesito; secundo, ex hoc excludit quendam errorem; tertio, removet quandam obiectionem; quarto, infert quam differenter corpus, angelus, et Deus sint in loco; ultimo, ex dictis solvit argumenta.

II. Quoad primum, conclusio responsiva habet tres partes, et est haec: Angelus non est ubique, sed in uno particulari loco. – Et probantur singulae particulae. Primo, quod non sit ubique, ex differentia inter virtutem angeli et virtutem divinam: quia altera est finita, altera infinita; altera est causa particularis, altera est universalis omnium.

Deinde probantur secunda et tertia particula simul, scilicet quod sit in uno loco, et quod sit in particulari loco, sic. Angelus non potest habere nisi unum effectum particularem: ergo non potest esse nisi in uno loco particulari. – Antecedens probatur quoad primam partem: quia quodcumque comparatur ad aliquam unam virtutem, comparatur ut unum. Quoad tertiam vero, sic: sicut se habet universum ens ad Dei universalem virtutem, sic aliquod particulare ens ad virtutem angeli; ergo, etc. – Consequentia autem probatur: quia angelus non est in loco nisi per applicationem virtutis suae ad locum.

III. Circa hanc partem multiplex dubitatio occurrit. Et primo, in probatione secundae particulae conclusionis: quoniam aut ibi assumitur falsum, aut non probatur intentum, tum ex parte praedicati assumptae propositionis, tum ex parte subiecti. Cum enim dicitur: quodcumque comparatur ad unam aliquam virtutem, comparatur ut unum, aut est sermo de omni virtute universaliter; aut de aliqua, puta creata. Si de aliqua, tria inconvenientia sequuntur. Primo, quod assumitur probandum. – Secundo, quod male intulisset s. Thomas ex hac propositione proportionalitatem universi entis ad virtutem Dei, et particularis entis ad virtutem angeli. – Tertio, quod esset irrationabilis restrictio, aut saltem ambigua. Quoniam ex duobus capitibus posset forte restringi propositio haec: scilicet ex differentia inter virtutem naturalem et voluntariam; aut inter virtutem finitam et infinitam. Sed neutra ratione potest restringi. Quoniam angelus etiam est agens a proposito: ac per hoc, si propositio non tenet nisi de virtute naturali, non erit ad propositum. Finiti autem et infiniti ratio nihil facit ad unitatem et pluralitatem effectus: quoniam virtus naturalis, sive finita sive infinita, ad unum est determinata; voluntaria vero, sive finita sive infinita, ad opposita se habet, ut patet IX Metaphys.¹. Ergo.

Si autem universaliter de omni virtute intelligitur, quaestio emergit. Tum quia ex hoc sequitur quod divina virtus est determinata ad unum. Tum quia ex hoc etiam sequitur quod virtus agens a proposito sit determinata ad unum.

IV. Secundo dubium est, de quali unitate virtutis sit hic sermo: reali scilicet, an formali, an utraque simul. Si reali tantum, instantia est manifesta de virtute generativa, spirativa et creativa Dei, quae sunt una res, et tamen non est determinata ad unum.

Si vero de formali est sermo, tunc propositio, quamvis sit vera, non tamen est ad propositum. Quoniam ponere multas virtutes formaliter tantum distinctas in angelis, non inconvenit: puta virtutem motivam, virtutem custoditivam, et sic de aliis, iuxta diversas rationes formales effectus. Et sic ex hac ratione non probaretur intentum: quoniam dici posset quod angelus, quamvis secundum unam virtutem sit in uno tantum loco, secundum plures tamen est in pluribus locis. Non enim inconvenit unum et idem agens uti pluribus virtutibus simul: ut patet de anima, quae simul audit et videt et operationes partis vegetativae et intellectivae agit, unica existens, apud s. Thomam².

Et per idem habetur quod non intelligit de reali et formali simul: hoc enim membrum infertur a praemisso, ut patet.

V. Tertio dubium est, de quali unitate effectus sit sermo: scilicet de formali, an numerali. Si de formali, non sequitur intentum: quoniam ex unitate formali non sequitur unitas numeralis effectus.

Si de numerali, aut intelligitur de uno numero simpliciter seu omnino. Et tunc hoc est falsum: quia sic sequeretur quod angelus non posset movere simul duos lapillos discontinuos; quoniam motus illorum essent distincti numero, a distinctione subiectorum, nec possent dici unus numero nisi forte secundum quid.

Aut intelligitur unum numero quocumque modo; quo etiam modo acervus lapidum est unus. Et sic etiam videtur esse falsum.

Tum quia sequeretur quod Deus non posset producere plura numero, ut plura. – Tum quia inter angelum et Deum non esset differentia in producendo simul unum aut plura; sed maius aut minus tantum. Et similiter non esset differentia inter eos in existendo in uno aut pluribus locis; sed in maiore aut minore tantum. Omnis enim virtus determinatur ad unum numero secundum hoc: sed divina ad unum, idest totum universum; ceterae vero ad particularia quaeque. Hoc autem est manifeste inconveniens: quoniam Deus potest simul plura, ut plura, producere, et in pluribus simul esse.

– Tum quia sequeretur oppositum principalis intenti: angelum scilicet posse simul esse in pluribus locis. Nam si talis unitas numeralis possibilis est in effectu ipsius angeli, cum haec unitas non requirat continuitatem, qua ratione potest movere simul duos lapides distantes ab invicem per cubitum, pari ratione potest movere distantes per decem cubitos; cum non sit opus, agendo in eos, agere simul in distantiam mediam. Et sic posset simul movere duos lapillos, alterum Romae et alterum in Francia: et consequenter esset in multis locis.

VI. Ad evidentiam harum difficultatum, sciendum est quod effectus dupliciter potest comparari ad suam causam: primo, ut obiectum ad potentiam; secundo, ut effectus ad causam. Verbi gratia, calefactum comparatur ad virtutem calefactivam ut obiectum possibile; et ut effectus executioni mandatus. Primo modo attenditur comparatio inter rationem formalem effectus, et rationem operandi ipsius causae; secundo vero modo attenditur suppositum seu individuum ipsum effectus, et operatio causae in actu exercito.

VII. His ergo duobus modis cum interpretari posset propositio assumpta³, dicitur quod, si primo modo interpretetur haec propositio, aequivalet illi: ab uno, inquantum unum, non procedit nisi unum; quae de unitate formali tam causae quam effectus intelligitur. Et est universaliter vera: quoniam omnis virtus respicit unam rationem formalem in suo adaequato obiecto; alioquin una non esset formaliter. – Nec ex hoc sequitur⁴ quod potentia rationalis non sit ad opposita; aut quod virtus divina non possit plura formaliter producere, nisi multiplicata formaliter: quoniam tam potentia rationalis, quam virtus divina, per se primo respicit unum. Et de potentia quidem rationali ex IX Metaphys.⁵ patet, ubi dicitur quod potentia rationalis per se primo agit alterum oppositorum, reliquum vero per se secundo. De potentia vero divina patet, quia per se primo respicit esse, reliqua vero inquantum sunt essendi modi et participationes; et propterea potest plura producere formaliter sub ente; quemadmodum et visus potest plures colorum species videre, sub uno tamen genere.

Et per hoc excluditur instantia de multiplicatione formali virtutis angelicae⁶. Dicitur enim quod in angelo est una virtus operativa: sed eius unitas formalis non attenditur penes istas rationes formales specificas, sed penes genericam seu analogam aliquam rationem, sub qua comprehenduntur multae specificae rationes formales. Unde non solum realiter, sed etiam formaliter, eadem est virtus qua angelus custodit, praesidet, movet, et facit quidquid facit.

Et sic propositio ista in hoc sensu vera est: non tamen sic principaliter intenta, quoniam unitatem numeralem loci concludere intendimus. Dixi autem principaliter, quia secundario est sic intenta: quoniam, ut dicitur V Metaphys.⁷, quod est unum numero per se, est etiam unum ratione.

VIII. Quia ergo in secundo sensu⁸ propositio haec est principaliter intenta, ad eius evidentiam sciendum est quod, quemadmodum ex parte causae invenitur usitata distinctio in causam totalem et in causas partiales, idest in causam quae in suo ordine sola sufficit, et causas quae plurium concursum requirunt eiusdem ordinis, ut patet de pluribus trahentibus navem, et de uno solo trahente naviculam; ita proportionaliter ex parte effectus distingui potest, ita quod quidam est effectus totalis, et quidam effectus partialis. Ita quod, quemadmodum partiales causae alicuius effectus dicuntur, non quaecumque duae causae etiam eiusdem generis, sed illae tantum quae et in eodem genere causae, et in eodem ordine concurrunt ad integrandam unam illius ordinis causam (non enim sol et homo partiales causae Socratis sunt: sed plures trahentes navem partiales causae tractus dicuntur, quia ad integrandum unum perfecte trahentem conveniunt, ac per hoc vim unius causae totalis obtinent, concurrentibus tamen superioribus causis in ordinibus suis); similiter effectus partiales alicuius virtutis dicuntur, non quicumque duo effectus illius, sed illi tantum qui ad integrandum unum totalem effectum producuntur. Ac per hoc, ratio effectus partialis distinguitur a ratione effectus totalis in hoc, quod ille necessario fit ut pars alterius, iste vero absolute. – Secundo sciendum est quod effectus totalis ad aliquam virtutem tripliciter comparari potest: scilicet ut defectivus, ut excessivus, et ut adaequatus. Verbi gratia, respectu virtutis motivae hominis, triplex est mobile: aliquod adaequatum, aliquod excedens, et aliquod minus, ita quod maius illo potest movere. – Tertia distinctio est de fieri simul, vel successive.

IX. Ex his enim tribus distinctionibus habetur interpretatio illius propositionis. Est enim sic interpretanda: Quodcumque comparatur ut effectus totalis et adaequatus (vel quasi), et simul, ad virtutem unam realiter et formaliter, comparatur ut unum numero. Et sic est universaliter vera de omni virtute, sive finita sive infinita, sive naturali sive libera. Unde et s. Thomas in hoc articulo, post hanc propositionem statim subintulit virtuti divinae respondere universum ens, quasi adaequatum effectum. – Sed advertito quod, licet istae tres conditiones sint intelligendae in propositione illa absolute, secunda tamen non est opus, si contrahitur ad virtutem angelicam: quia etiam duos effectus defectivos non potest simul producere. Tertia quoque opus non est, si contrahitur ad virtutem infinitam: quoniam illa quidquid potest producere successive, potest etiam producere simul, nisi sit repugnantia ex parte effectus.

X. Nec ex hoc sequitur aliquod illorum trium inconvenientium, quae obiiciendo adducta sunt⁹. Non sequitur primo, quod Deus non possit producere plura numero ut plura: quoniam illud unum numero quod respondet suae virtuti ut adaequatus effectus, compatitur secum totam latitudinem tam numeralem quam formalem possibilem. Est enim illud universum ens: unde, quemadmodum cum determinatione virtutis creativae ad unum formaliter, idest ad esse, stat quod possit plura formaliter, iuxta plures modos essendi; ita cum determinatione virtutis eiusdem in actu exercito ad unum numero, idest universum, stat multitudo ista rerum ex quibus consurgit universum.

Nec huic determinationi obstat, quod Deus possit simul extra hoc universum aliud universum, vel aliam creaturam produxisse. Tum quia universum hoc, et quidquid, et quotcumque, qualitercumque separatim et seorsum produci ponantur, necessario partes erunt universi entis; quamvis non essent partes huius vel illius universi. Propter quod notanter s. Thomas in littera non assignavit virtuti divinae velut adaequatum effectum, universum, sed universum ens: nec dixit, quodcumque fit ab aliqua una virtute etc., sed quodcumque comparatur; ut insinuaret quod de adaequato vel quasi adaequato effectu loquebatur, qualem constat non esse, respectu virtutis divinae, quodcumque ens factum aut factibile, sed universum ens tantum. – Tum quia, ut in titulo quaestionis dictum est¹⁰, de potentia ordinaria hic est sermo, a qua non nisi unum universum emanare potest, ut effectus adaequatus concludens in se multos defectivos et partiales effectus.

XI. Non sequitur etiam secundum inconveniens. Quoniam attingere aliquos effectus partiales, contingit dupliciter: primo, secundum id in quo conveniunt tantum; secundo, secundum ea etiam in quibus distinguuntur. Et in hoc differunt virtus divina et angelica: quoniam angelica attingit multos effectus partiales secundum id tantum in quo uniuntur; virtus vero divina attingit in omnibus universi partibus etiam ea in quibus distinguuntur. Et ideo angelus unum tantum numero potest simul facere, divina vero plura: quia illa non attingit plura nisi ut unum, haec vero attingit plura ut unum et ut plura. Propter quod s. Thomas in littera, utrumque insinuans, duo dixit: et convenientiam virtutis angelicae et divinae, in hoc quod sunt determinatae ad unum numero; et differentiam, in hoc quod divina est determinata ad tale unum numero, ex quo sequitur necessario ipsam attingere plura sub illo uno. Ex hoc namque quod universum ens attingitur, consequens est quod multitudo, ut multitudo est, attingatur: quoniam de ratione universi est habere non solum multa ut unum, sed multa ut multa; idest non solum id in quo multa conveniunt, puta ordinem, sed ea in quibus distinguuntur. Angelica vero virtus est determinata ad unum tale, ex quo non sequitur multitudo: quia ad particulare ens.

XII. Ad tertium demum inconveniens dicitur quod, quamvis angelus possit movere duos lapides discontinuos ut partialia mobilia unius totalis motus, consurgentis ex duabus passivis partialibus motionibus; non tamen posset movere eosdem ut duo mobilia totalia, idest quod neutrum moveretur ut compars alterius. Sicut patet in trahente parvum lignum, potenteque trahere simul unum aliud aequale: is enim posset trahere ambo simul, ut duo partialia mobilia eadem actione tracta; non tamen posset, dum trahit unum, alia actione seorsum trahere aliud.

Quanta autem distantia intercipi possit inter duos partiales effectus, certum non habemus. Necessarium tamen videtur quod, quemadmodum ceterae virtutes finitae naturales habent certam sphaeram activitatis suae, ultra quam non possunt immediate operari (contingit enim aliquid simul coagulari, ut dicitur de Sensu et Sensato¹¹); sic virtus angelica habet certam sphaeram suae activitatis, infra quam quaecumque simul moveat, tanquam in loco uno existentia respicit. Nec posset illamet simul movere, si alterum eorum extra sphaeram activitatis suae poneretur. Et propterea negatur quod sit eadem ratio de parva et magna distantia partialium effectuum inter se. Unde non sequitur quod angelus possit esse simul in diversis locis.

XIII. Circa illam propositionem, scilicet: angelo potest attribui locus indivisibilis vel divisibilis, maior vel minor, secundum quod voluntarie applicat virtutem suam¹², dubium occurrit, an angelus possit in loco divisibili quantumcumque parvo, aut quantumcumque magno, esse. Scotus enim, in II Sent., dist. II, qu. VI, tenet partem negativam: et dupliciter probat angelum non posse esse in loco quantumcumque parvo, quamvis concedat in loco punctali. Primo, ex trigesima quinta Primi Euclidis, ubi dicitur quod quidquid potest esse in uno aequalium, potest etiam esse et in alio, si sibi figuratio non repugnat. Ex hoc, inquit Scotus, sequitur quod angelus potest esse in loco quantumcumque longo: quia semper est invenire quadrangulum strictius aequale cuicumque quadrato dato.

– Secundo, ratione naturali: quia sequeretur angelum esse infinitae virtutis. Probatur consequentia: quia determinata virtute angeli ad maximum locum, posse illam applicare ad minorem, est aliquantae virtutis activae; et posse applicare adhuc ad minorem, est magis et perfectius posse, et sic in infinitum; ergo, si potest ad locum quantumcumque parviorem se semper transferre, erit virtutis infinitae.

S. Thomas autem tenet in re hac tria. Primo, quod potest esse in loco indivisibili.

– Secundo, quod non potest esse in loco quantumcumque magno. Quia virtus eius est finita; nec potest arbitrium voluntatis suae efficax esse nisi iuxta vires naturae. – Tertio (et in hoc Scotus discordavit ab eo), quod angelus potest esse in loco quantumcumque parvo. Quoniam procul dubio potest operari in loco quantumcumque parvo, cum nulla repugnantia sit ex parte effectus aut virtutis etc., ut de se patet: motus enim, localis saltem, non determinat sibi minimum locum, ut patet VI Physic.¹³; unde in quantumcumque parvo potest causari ab angelo.

XIV. Ad rationes autem Scoti faciliter responderi potest. Ad primam quidem, quod non est ad propositum propositio Euclidis: quoniam manifeste loquitur de esse in loco commensurative, volens quod omne commensurabile alteri aequalium, sit commensurabile reliquo, nisi figuratio obstet; quod ridiculum est ad propositum reducere. – Quamvis etiam posset secundo dici, quod aliud est posse esse in quantumcumque longo simpliciter; et aliud est posse esse in quantumcumque longo respectu datae magnitudinis: sicut aliud est posse in infinitum crescere simpliciter; et aliud, posse in infinitum crescere secundum partes auferibiles ex data linea, ut patet III Physic.¹⁴. Quamvis enim longum in infinitum simpliciter non posset respondere angelo, quod tamen esset infinite longum per restrictiones assignati quadrati, posset respondere angelo ut locus unus: tale enim esset simpliciter finitum secundum longitudinem, et nunquam, quacumque excrescentia facta, excederet certam quantitatem. Ac per hoc, nisi longitudo intantum protraheretur quod exiret sphaeram activitatis angeli, qua ratione posset operari in quadratum, posset etiam in quadrangulum. Si autem sphaeram activitatis exiret, iam habetur ratio quare in illo esse non posset: obstaret enim exitus extra sphaeram, quemadmodum Euclides dicit quod corporali alicui obstaret figuratio.

Ad secundam rationem dicitur, quod falsum est maioris virtutis esse ad minorem et ad minorem locum se posse applicare: hoc enim non est ex quantitate virtutis, sed ex libertate pendet, ut s. Thomas dicit. Unde quamvis applicare se ad totum locum sit aliquantae virtutis, quia nullus effectus potest esse quin ab aliquanta virtute sit; applicare tamen se ad maiorem vel minorem infra propriam sphaeram, non maiorem aut minorem, per se loquendo, exigit virtutem, sed libertatem usus illius.

XV. Et per hoc patet quid, secundum s. Thomam, de alia ambiguitate, quam in fine movet Scotus, tenendum sit: an scilicet, si angelus est in loco, de necessitate sit in tanto loco determinate, puta unius palmi. Ipse enim reputat utramque quaestionis partem nullum parere inconveniens. Ex dictis autem s. Thomae manifesta sequitur negativa, ita quod affirmativa opposita inconveniens induceret: quia sequeretur quod latitudo usus virtutis angelicae non esset libera, sed naturalis, quemadmodum applicatio animae ad corpus, in altero tamen genere causae.