Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est. Tantummodo requirit ut notetur quod substantia pro essentia, et non pro esse substantiali angeli supponit. Et quod ista quaestio est cum philosophis tenentibus in substantiis immaterialibus omnino, quales sunt Intelligentiae, nullum esse accidens; ut Averroes tenet, in XII Metaphys., comm. xxv.

II. In corpore una conclusione responsiva, tripliciter probata, respondetur. Est autem conclusio talis: Nec intelligere, nec actio cuiuscumque creaturae, est eius substantia.

• Haec conclusio habet duas partes: altera est de intelligere respectu angeli; altera est de quacumque actione, respectu cuiuscumque substantiae creatae. Et prima quidem ratione utramque partem intendit s. Thomas probare: duabus vero reliquis¹, circa intelligere persistere.

Est ergo prima ratio talis. Solus actus purus est sua actualitas: solus Deus est actus purus: ergo solus Deus est sua actualitas. Sed agere est propria actualitas virtutis, quemadmodum esse est propria actualitas essentiae: igitur solus Deus est suum esse et suum agere.

– Maior propositio habet duas exponentes: scilicet, Actus purus est sua actualitas; et, Nihil aliud ab actu puro est sua actualitas. Et quoad hanc secundam, probatur in littera sic. Omne aliud ab actu puro habet aliquid potentialitatis admixtum: ergo non est sua actualitas, quia actualitas potentialitati repugnat.

III. Circa hanc rationem, dubium occurrit de veritate assumptarum propositionum, efficaciaque earundem ad propositum inferendum. Et ratio dubitandi est, quia aut propositiones assumptae intelligendae sunt formaliter, aut materialiter.

Si formaliter, duo inconvenientia sequuntur. Primum est, quod prima exponens maioris implicat in adiecto, dicens, actus purus est sua actualitas. Quoniam si est sua actualitas formaliter loquendo, ergo aliquid puri actus habet rationem actuantis, et aliquid habet rationem eius quod actuatur. – Tenet sequela: quia ratio formalis actus est respectiva; et si ad intrinseca rei terminatur, ut hic dicitur per illud pronomen sua, necesse est quod terminus eius, scilicet potentia vel potentiale, sit in eodem. Et sic non est actus purus.

Secundum inconveniens est, quod actio et virtus, esse et essentia, formaliter et communissime sumpta, ex propriis rationibus formalibus vindicarent sibi hoc, quod alterum scilicet, puta actio, esset actualitas alterius, scilicet virtutis; et similiter esse respectu essentiae. Patet sequela: quia super hac propositione fundatur processus s. Thomae, ut patet in littera, si formaliter intelligatur.

– Et confirmatur: quia cum dicit s. Thomas, actio est propria actualitas virtutis, sicut esse essentiae, aut intendit de eis in communi, aut in speciali. Non in speciali, quia non potuisset ex hoc arguere communiter ad Deum et creaturam, ut fecit: ergo in communi. – Quod autem concedere hanc propositionem sit inconveniens, ex eo patet, quia sequeretur quod in quocumque ista formaliter invenirentur, alterum esset actus, et alterum potentia: alioquin secundum suas rationes formales in eo non essent.

Si vero intelligendae sunt materialiter, tunc etiam duo sequuntur inconvenientia. Primo, petitio principii in maiore, dicendo, solus actus purus est sua actualitas, idest operatio: hoc est enim quod vertitur in dubium; et quod a sectatoribus oppositae opinionis negatur, ut patet de Averroe, XII Metaphys., comm. xxv. – Secundo, nullitas processus s. Thomae. Non enim facile esset fingere quomodo processus iste apparentiam aliquam, ne dicam veritatem, haberet, si ratio actus et potentiae praecidatur: cum totus super his fundetur.

IV. Circa secundam exponentem maioris², scilicet, Nihil aliud ab actu puro est sua actualitas, dubium occurrit: quoniam inefficax videtur eius probatio. Nam aut intendit hic concludere distinctionem formalem tantum; aut formalem et realem simul. Non primum, quia ex hoc non haberetur intentum, ut de se patet: ergo secundum. Sed hoc non sequitur.

Tum quia illa propositio assumpta, Actualitas potentialitati repugnat, est vera de identitate formali, non autem reali: stat enim quod eadem res sit actualis et potentialis, ut patet de ipsa essentia angeli, quae actualitas quaedam est, et potentialis ad existentiam. – Tum quia ex habere aliquid potentiae admixtum, non sequitur exclusio omnis actualitatis, sed purae tantum: non enim valet, A habet aliquid de potentia permixtum, ergo non est actus; sed, ergo non est actus purus.

Et tamen s. Thomas hoc assumpsit, dicens: quidquid habet aliquid potentiae, non est sua actualitas. – Et confirmatur ex illo verbo sua, quod idem importat quod propria, sic. Propria actualitas rei habentis aliquid potentiae admixtum, est defectiva et quodammodo potentialis, cum non sit actus purus: ergo nullam habet repugnantiam ut identificetur rei quae sic est actus, quod habet aliquid potentiae admixtum. Patet sequela, propter proportionem quam habent ad invicem.

V. Ad evidentiam huius rationis s. Thomae, sciendum est primo, quod duae rationes formales quadrupliciter se habere possunt ad identitatem realem. Aut enim ex seipsis vindicant sibi identitatem realem: et istae in quocumque inveniuntur, sunt eaedem realiter, ut ratio entis et ratio boni, et similia. – Aut ex seipsis vindicant non-identitatem seu distinctionem realem, ut ratio albedinis et dulcedinis: et tales in quocumque inveniuntur, distinguuntur realiter. – Aut ex seipsis neutrum sibi vindicant. Et hoc dupliciter contingit: quia quaedam indifferenter se habent ad identitatem et diversitatem realem; quaedam vero magis ad diversitatem quam identitatem declinant. Sunt enim quaedam rationes formales rerum, quae nec ex seipsis, nec ex conditionibus quae comitarentur eas si invenirentur sibi ipsis derelictae, aliquam per se unionem haberent; ut patet de rationibus iustitiae et sapientiae.

– Quaedam vero sunt, quae quamvis ex seipsis neutrum sibi vindicent, tamen ex seipsis aliquam inter se sibi vindicant per se coniunctionem; et ex conditionibus concomitantibus eas, quantum est ex parte ipsarum, si solae invenirentur, coniunctio illa realem distinctionem exigeret extremorum. Et tales sunt rationes virtutis et operationis. Nam nec ex seipsis identitatem realem habent: alioquin in omnibus essent idem realiter. Nec ex se ipsis diversitatem habent realem: alioquin in Deo distinguerentur realiter.

Nec ex seipsis abstrahunt ab omni coniunctione inter se: immo et ex seipsis habent coniunctionem quandam per se, quasi ut propria perfectio et id cuius est illa perfectio. Et si rationes istae solae considerentur, quantum ex earum meritis pendet, coniunctio ista non est aliter per se quam per naturam actus et potentiae: nullo enim alio modo, etiamsi fingendi daretur licentia, imaginari potest talium per se coniunctio.

Ex hoc autem quod coniungerentur per se ut actus et potentia, sequitur ulterius quod distinguerentur realiter: si enim essent realiter idem, iam essent coniuncta identice; et sic neutrum esset actus alterius. Quamvis enim posset forte intelligi ut actus sui ipsius, intelligendo unum ut duo, impossibile tamen est ut idem sit actus sui ipsius: in coniunctione autem aliquorum per se ut actus et potentiae, alterum non solum intelligitur, sed est vere actus, et alterum vere potentia illius.

VI. Sciendum est secundo, quod aliqua duo habere se ut actum et potentiam, contingit dupliciter: scilicet formaliter, et virtualiter. Formaliter quidem, quando alterum ita invenitur in re alteri coniunctum, quod actuat secundum rem reliquum. Virtualiter autem, quando aliqua duo identice quidem sunt unum, habent tamen tales rationes formales, quae si coniungerentur, abstrahendo ab eo ex quo habent quod sint unum identice, alterum reliquum secundum rem actuaret. Et hoc modo se habent virtus et operatio: nam in quibusdam actualiter operatio virtutem secundum rem actuat, et virtus operativa per illam perficitur, ut patet in nobis; in quibusdam vero virtus et operatio eadem res sunt, ac per hoc operatio virtutem secundum rem perficere nequit. Non perdit tamen operatio ex hoc, quin sit tale ens quod, si non praeveniretur ab identificante ipsam cum virtute, actuaret, secundum rem, illam. Et propterea potest dici quod se habent ad invicem tunc sicut actus et potentia virtualiter, seu conditionaliter. Quemadmodum aeternitas et immutabilitas, dicimus quod se habent sicut causatum et causa, non formaliter, quia aeternitas non causatur secundum rem ex immutabilitate, quia sunt idem; sed virtualiter, quia si causaretur, ex immutabilitate causaretur.

VII. Ex his autem patent et vis rationis s. Thomae, et responsio ad obiecta. Vis quidem rationis³ in hoc consistit. Quae se habent ut proprius actus et propria potentia, non sunt idem nisi in actu puro: virtus et operatio se habent ut proprius actus et propria potentia: ergo. – Maior fundatur super hoc, quia talia in quocumque inveniuntur cum ratione actus et potentiae, inter se distinguuntur realiter.

Ergo, a destructione consequentis, si non distinguuntur realiter, non salvantur coniuncta ut proprius actus et propria potentia. Ergo aut utrumque in illo habebit rationem potentiae, quod est impossibile: aut utrumque rationem actus. – Vel: ergo illud in quo talia identificantur absque remansione actus et potentiae, aut est actus purus, et habetur intentum; aut est potentia pura: sola enim haec duo, per se loquendo, sunt propriae rationes et causae excludentes permixtionem actus et potentiae.

Sed impossibile est quod sit pura potentia: quia talis nec formaliter nec virtualiter continet actum; immo est imperfectissimum omnium entium. Ergo est actus purus, qui eminenter continet in se et rationem actus et rationem potentiae; et ex eo quod actus, actualitatem habet; ex eo vero quod purus, imperfectionem omnem potentialitatis excludit.

VIII. Ad obiecta vero in oppositum⁴ dicitur, quod propositiones assumptae intelligendae sunt formaliter: sed cum formali intellectu propositionum stat distinctio supra⁵ dicta de actualiter et virtualiter, ut patet in exemplo adducto et similibus.

Et expresse etiam docetur ab Aristotele in II Caeli⁶, qui hanc propositionem, motus caeli incipit ab oriente, non materialiter, sed formaliter sustinens, exponit dupliciter: scilicet actualiter, et sic dicit quod est falsa, quia apud ipsum, motus caeli nunquam incoepit; vel virtualiter, idest, si inciperet, ab oriente inciperet, et sic dicit esse veram.

Similiter igitur in proposito, actus purus est sua actualitas distingui potest, formaliter intellecta, actualiter, vel virtualiter: et primo modo videtur implicare, ut obiiciendo tactum est; secundo vero modo est verissima. Et procul dubio ad hunc sensum fiunt huiusmodi propositiones a doctoribus: non enim intendunt dicere quod actus purus sit id quod ipsum actuat; sed sit id quod ipsum actuaret, si actuabilis esset.

Sicut cum dicimus quod Deus sit sua perfectio, non intendimus quod Deus sit id quod perficit ipsum; sed quod ipsum perficeret, si esset perfectibilis.

Illa vero propositio communis, operatio et virtus se habent ut actus et potentia, de virtute et operatione in communi intelligitur: sed utendum est eadem distinctione, scilicet actualiter vel virtualiter. Et sic non sequitur vel quod in Deo inveniantur cum ratione actus et potentiae; vel quod ratio sit inefficax: quoniam, ut ostendendo vim rationis declaravimus⁷, hoc sufficit.

IX. Ex his quoque patet quid ad secundam dubitationem⁸ dicendum sit. Unica siquidem distinctione omnia solvuntur: scilicet quod aliud est loqui de actu et potentia absolute; et aliud de actu proprio et potentia propria. Quamvis enim una res quae non sit actus purus, possit habere rationem actus et potentiae respectu diversorum; impossibile tamen est quod una res sit proprius actus et propria potentia, nisi sit actus purus, qui haec eminenter praehabeat: quoniam si actualiter inveniuntur, distinguerentur realiter, aut idem esset proprius actus sui ipsius, quod non est intelligibile. Dicitur ergo quod intendit s. Thomas inferre distinctionem realem: et quod illa propositio, actualitas potentialitati repugnat, est vera quoad identitatem realem, si potentialitas propriae actualitati, de qua loquimur, comparetur. – Et similiter, quamvis ista consequentia non valeat, A habet aliquid potentialitatis admixtum, ergo non est actualitas aliqua; valet tamen ista, ergo non est propria actualitas, respectu cuius est potentialis.

– Et similiter, quamvis nihil prohibeat rem habentem aliquid potentiae esse actum defectivum, impossibile tamen est esse suum actum, quamvis defectivum: quia iam, ut pluries dictum est, actus suus non esset, quamvis intelligeretur.

X. Adverte tamen diligenter quod praedictae propositiones dupliciter possunt applicari ad intentum s. Thomae. Primo, ad ostendendum quod angelus non sit sua operatio, quia est potentialis respectu illius. Et sic in hoc processu supponeretur angelum esse in potentia respectu operationis: et probatur ex hoc distinctio realis ab eadem.

– Secundo, ad ostendendum quod in angelo non est ratio identificationis inter virtutem et operationem, quae se habent ut proprius actus et propria potentia. Et secundum hoc, supponitur angelum non esse actum purum: et probatur distinctio realis angeli a sua operatione, quia ratio identitatis actus et potentiae propriae illius actus, non est nisi puritas actus. Et ad hoc, non ad primum, applicandae sunt propositiones adductae: quoniam primo modo supponeretur quodammodo probandum; secundo vero, efficax redditur processus, ut patet ex dictis.

XI. Secunda ratio⁹ est ducens ad impossibile, sic. Si intelligere angeli esset eius substantia, ergo esset subsistens: ergo unum tantum: ergo unus angelus neque distingueretur ab altero, neque a Deo. – Secunda consequentia probatur: quia intelligere subsistens non potest esse nisi unum. Quod probatur: quia nullum abstractum subsistens potest esse nisi unum.

XII. Circa hanc rationem multiplex dubitatio occurrit. Primo, dubitatur circa primam consequentiam, scilicet: Si intelligere angeli esset substantia eius, esset subsistens.

Aut enim ibi sumitur subsistere simpliciter. Et sic ista quidem consequentia est optima: quoniam de substantia completa, de qua hic est sermo, loquendo, ista categorica est necessaria, substantia est subsistens. Sed secunda consequentia tunc nihil valet, scilicet, Est subsistens, ergo unum tantum, ut in sequenti dubio patet. – Aut ibi sumitur subsistere in seipso, praecidendo omne posterius. Et sic consequentia ista nihil valet: quia ista categorica non est necessaria, sed contingens, substantia est subsistens in seipsa abstracte.

Perfectio namque simpliciter substantiae nomine importata, indifferenter se habet ad subsistendum in seipsa, ut contingit in Deo; et ad subsistendum in aliquo contrahente ipsam ad naturam permixtam potentiae, ut contingit in angelis et aliis completis substantiis; sicut intelligere contingit esse substantia, puta in Deo, et accidens, puta in nobis.

XIII. Secundo, dubitatur an illa consequentia: Intelligere angeli est subsistens, ergo unum tantum, intelligenda sit gratia materiae, vel gratia formae.

Non gratia formae, quia non tenet in omnibus. Non enim valet, A est subsistens, ergo non est nisi unum specie et numero (de tali enim unitate est hic sermo), ut patet de praedicatis quidditativis ipsarum substantiarum: tale enim est commune pluribus substantiis secundum speciem, et tamen subsistit; non enim inficiari potest quin aliquod praedicatum essentiale sit commune pluribus angelis, et tamen subsistat in eis. Et sic non valet, talis res est subsistens, ergo est una tantum specie et numero. Similiter, si essent albedo et nigredo subsistentes, non valeret, color est subsistens, ergo est unum tantum secundum speciem et numerum.

Nec etiam gratia materiae. Tum quia oporteret assignare illam conditionem in intelligere angeli, ratione cuius teneret: quod hic non fit. – Tum quia probatio assumpta in littera est universalis, ac per hoc significans quod non gratia materiae est sermo.

XIV. Tertio, circa illam categoricam assumptam ad probationem secundae consequentiae, scilicet: Intelligere subsistens non potest esse nisi unum, dubium occurrit: quoniam aut non est ad propositum, aut est falsa. Probatur hoc distinguendo primo ly intelligere; secundo, coniunctionem eius cum ly subsistens. Intelligere enim potest supponere vel pro intelligere puro; vel pro intelligere tali, idest tantae perfectionis, puta quantam ponit naturalis intellectio Gabrielis.

Si intelligatur de intelligere simpliciter, dato quod propositio sit vera, non est ad propositum: quoniam intelligere angelicum non est purum intelligere, sed tale. – Si vero intelligatur de intelligere contracto, nihil aliud infert nisi quod tale intelligere, puta Gabrielis, est unum specie et numero, quemadmodum substantia eius. Et sic ultima consequentia, scilicet quod unus angelus non distingueretur ab altero nec a Deo, nihil valeret.

Similiter intelligere, quovis modo supponat, dupliciter contingit quod subsistat, scilicet formaliter, et identice: formaliter quidem, si ex perfectione propria vindicat sibi subsistere; identice vero, si subsistere non secundum propriam rationem sibi convenit, sed ex eo cui coniungitur. Exemplum utriusque modi habetur in casu posito¹⁰, si albedo et nigredo subsisterent: tunc enim color quidem subsisteret identice, albedo et nigredo formaliter.

Aut ergo in ista propositione intenditur quod intelligere subsistens formaliter, non potest esse nisi unum: et sic non est ad propositum, quoniam intelligere angeli non concederetur sic subsistere. – Aut intenditur quod intelligere subsistens identice, non potest esse nisi unum: et sic in proposito est falsa, ut ex exemplo dato patere potest. Et hoc modo diceret Averroes quod intelligere angeli est subsistens: quia scilicet est idem substantiae angeli.

XV. Quarto, circa illam aliam universaliorem propositionem assumptam, scilicet: Quodlibet abstractum subsistens est unum tantum, dubium occurrit, de quali abstractione intelligatur: an scilicet secundum modum significandi, an secundum modum essendi. Si secundum modum significandi, ad propositum non est. Tum quia actus intelligendi non significatur abstracte per hoc nomen intelligere; sed per hoc nomen intellectio. Tum quia de rebus et realibus rerum modis quaestio est, et non de modis significandi.

Si vero de abstractione secundum esse intelligitur, aut de abstractione a receptivo; aut de abstractione a quocumque posteriore tota sua ratione formali. Si primo modo, propositio est falsa, ut patet in casu posito de colore: tunc enim color abstractum quoddam esset ab omni recipiente, et tamen multiplicaretur in albedine et nigredine subsistentibus. – Si vero intelligitur secundo modo, dato quod esset vera, nihil aliud inferret nisi et quod intellectio praecisa ab omni contrahente, si subsistit, non est nisi una; et quod intellectio talis, idest tantae perfectionis, abstrahens ab omni posteriore sua propria ratione, si subsistit, non est nisi una: quemadmodum ex ipsa sequitur quod, si color praecise subsisteret, quod esset tantum unus; et si color talis, puta albedo, subsisteret, esset tantum una albedo. Et sic non sequeretur intentum: quia cum hoc stat quod essent plures intellectiones distinctae specie, quemadmodum stat quod essent plures colores subsistentes distincti specie; quamvis non posset esse multitudo pure numeralis.

XVI. Circa ultimam consequentiam in eadem ratione, illam scilicet: Ergo non distingueretur a substantia Dei, dubium occurrit: quoniam non videtur valere. Posset namque salvari quod intelligere subsistens distingueretur a substantia Dei per hoc, quod intelligere Dei esset non solum intelligere, sed velle, et quidquid in Deo est: intelligere autem subsistens non esset nisi intelligere.

– Et confirmatur: quia ex hoc quod alicui rei tribuitur subsistere, nulla perfectio intrinseca ei accrescit; ut patet, si fingamus albedinem subsistere per divinam potentiam; eiusdem enim rationis intrinsecae esset subsistens et non subsistens, quamvis differenter se haberet ad sentiri, ad dependere a subiecto, ad agere et pati, et similia.

Ad has obiectiones dicendum est tali ordine, quod primo ad quartam, secundo ad secundam¹¹, tertio ad tertiam¹², quarto ad primam¹³, et quinto ad quintam¹⁴, dicendum est: quia sic exigit ordo doctrinae, ut a magis universalibus et formalibus ad minus universalia et materialia descendamus.

XVII. Ad quartam igitur dubitationem¹⁵ dicitur, quod in illa propositione universali, Omne abstractum subsistens non potest esse nisi unum, ex parte subiecti duo termini ponuntur, ly abstractum, et ly subsistens. Et ly quidem subsistens modum essendi significat: ly vero abstractum modum concipiendi. Ita quod sensus propositionis est: Omnis res abstracte concepta, seu conceptibilis, si sic abstracte subsistit, non potest esse nisi una.

Et est sermo de abstractione in communi a quocumque contrahente seu contractivo, sive illud sit receptivum, sive sit differentia essentialis, etc. Et sic intellecta propositio haec ambiguitate caret, nec habet aliquam instantiam: quoniam color abstracte conceptus tam a differentiis quam a subiectis, si in tali abstractione subsisteret, non esset nisi unus. Formaliter enim multiplicari non posset: quia a formalibus differentiis abstraheret. Materialiter vero minime: tum quia a distinctivis numeraliter abstraheret; tum quia non esset assignare per quid alter ab altero distingueretur, cum in utroque nihil aliud esset nisi color et subsistentia.

– Nec est extra propositum abstractio secundum modum concipiendi; sed maxime propositum clarificat. Tum quia de abstractione conceptus ex parte rei, et non ex parte nostri tantum, est sermo. Tum quia a notioribus nobis occulta haec hoc modo insinuantur: quemadmodum enim ratio aliqua formalis in abstracto non multiplicatur si sola sumatur, ita et si secundum rem in seipsa subsistere ponatur, multitudinem excludere manifestatur. – Quomodo autem propositio haec intentum s. Thomae inferat, ex sequentibus est manifestum.

XVIII. Ad secundam autem dubitationem¹⁶ dicitur, quod consequentia illa dupliciter potest accipi. Primo, ut iacet: et sic est bona gratia materiae. Alio modo, secundum id quod implicite importat: et sic est bona gratia formae. Si enim formetur sic, Si intelligere est subsistens, ergo non est nisi unum, non tenet gratia formae: quia ista est falsa, omne subsistens non est nisi unum. Sed tenet gratia materiae, non specialis, idest huius quod est intelligere, sed generalis, idest huius quod est esse abstractum: ita quod in materia abstractorum, ista est vera, omne subsistens non est nisi unum. Et quia intelligere est de numero abstracte conceptorum, quamvis significetur non per nomen, sed per verbum infinitivi modi, ideo consequentia tenet. – Si vero consequentia haec secundum id quod implicite continet, explicite sic formetur, Si intelligere in sua abstractione subsisteret, non esset nisi unum, est bona gratia formae. Et quia eius categorica, in cuius virtute tenet, non est ista, scilicet, omne subsistens non est nisi unum, sed ista, scilicet, omne abstractum subsistens non est nisi unum, quam tantum s. Thomas assumpsit; ideo formaliter intelligenda est in sensu exposito.

XIX. Ad tertiam vero dubitationem¹⁷, quae valde difficilis est, cum Dei adiutorio dicam quid occurrit. Cum enim tota difficultas consistat in hoc, an de intelligere, an de intelligere tali sit sermo, duas tantum vias, inter se incompossibiles, habemus, quarum tamen alteram oportere eligere video, ad solvendam difficultatem hanc. Prima est, negare quod obiectiones supponunt, scilicet quod detur intelligere et intelligere tale, abstrahendo actum intelligendi ab extrinsecis, et stando praecise in intrinsecis illius: quoniam intelligere non est tale nisi vel subiective, puta divinum, angelicum, vel humanum; vel obiective, quia ad tale vel tale obiectum terminatur. – Et secundum hoc, facillime ad obiecta patet responsio: nam sermo praesens est de intellectione secundum eius intrinseca tantum intelligendus. Et sic ratio staret: quoniam si intelligere angeli praecise sumptum, abstrahendo ab omni extrinseco, subiecto scilicet et obiecto, non esset, formaliter loquendo, nisi pura intellectio, consequens est quod, si in tali abstractione subsisteret, quod esset purum intelligere subsistens; ac per hoc, non esset nisi unum, ut ex dictis¹⁸ patet.

Sed quoniam haec responsio minus consonans est rationi: – tum quia omnis intellectio, immo omnis actus immanens, esset una species specialissima, intrinsece loquendo, quoniam par est ratio de omnibus; et sic velle omne esset unius speciei, et similiter omnis visio, omnis auditio, etc.: tum quia aliquid eiusdem speciei specialissimae esset connaturaliter commune intelligentiis omnibus et nobis: tum quia intellectionem esse talem obiective, non est esse tale extrinsece, ut nunc nunc¹⁹²⁰ patebit: – unde alio modo, et rationabilius potest dici, concedendo quod supponunt obiectiones, scilicet dari intellectionem et intellectionem talem intrinsece, quod sermo s. Thomae intelligendus est formaliter et per se²¹; et quod hoc sufficit ad propositum²².

XX. Ad evidentiam autem primi, sciendum est quod intellectio tripliciter contrahi potest: primo, per subiecta, cum distinguitur in angelicam et humanam; secundo, per obiecta, cum distinguitur per terminari ad tale et tale obiectum; tertio, per proprias differentias divisivas illius, quemadmodum genus dividitur, seu analogum per suos modos. – Et divisio quidem per subiecta manifeste est extrinseca et per accidens: alioquin idem esset differentia per se plurium non subalternatim positorum; puta humanum esset per se differentia intellectionis, volitionis, visionis, et reliquorum similium.

Divisio vero penes obiecta dupliciter contingit: scilicet penes obiecta secundaria; et haec manifeste est extrinseca et per accidens. – Et penes obiecta primaria; puta cum dividitur intellectio in actum intelligendi proportionatum intelligibili relucenti in phantasmate, aut proportionatum relucenti in seipso. Et de tali divisione crediderim ego quod sit per se et essentialis: non quod putem obiecta, etiam primaria, esse differentias per se actus intelligendi (quia obiecta sunt extrinseca; differentias vero oportet esse intrinsecas constitutis per ipsas; quoniam differentia eius quod est esse rei, pars est); sed arbitror differentias essentiales actus intelligendi sumi in ordine ad talia obiecta, ita quod non sunt absolubiles a tali ordine. Et hoc rationabiliter dici potest: quoniam nec ipsum intelligere absolvi potest ab ordine ad obiectum suum formale; quoniam si quaeratur, quid est intelligere? non poterit responderi nisi quod est operatio vitalis circa verum, vel aliquid simile. Didicimus autem quod per se differentiae alicuius superioris accipiendae sunt illae, quae diversificant id ex quo illud superius formaliter constat: differentiae enim animalis sunt quae diversificant illud quatenus sensitivum.

Et sic, quia intellectio constat ex re non absolubili a tali obiecto, consequens est quod per se differentiae illius erunt res essentialiter respicientes diversas per se rationes talis obiecti: et sic intellectio erit ut genus divisibile formaliter per essentiales differentias, seu modos. – Nec sequitur ex hoc quod idem esset differentia plurium. Quoniam, quamvis una res sit obiectum actus intelligendi et volendi, alia tamen ratione formali obiicitur utrique; actui quidem intelligendi ut species veri, volendi vero ut species boni. Unde non est idem obiectum formale utriusque. – Haec de primo.

XXI. Quoad secundum²³, dicendum est quod, quamvis intelligere angeli praecise sumptum, abstrahendo ab extrinsecis, claudat in se intrinsece duo, scilicet et quod sit intelligere, et quod sit tale, puta proportionatum intelligibili in seipso habenti aliquid potentialitatis; claudit tamen ultra haec perfectionis modum, quoniam secundum utramque rationem aliquid perfectionis ponit. Et quoniam subiecta sic accipienda sunt ut consona sint praedicatis; et, ad propositum, esse²⁴ substantiam est praedicatum ad perfectionem spectans: ideo hic sumitur intelligere angeli, non inquantum intelligere absolute (quia intelligere absolute abstrahit a substantia et accidente; et sic nullum intelligere, inquantum intelligere, subsistit); nec sumitur inquantum tale (quia, ut obiiciendo deductum est, non concluderetur intentum); sed sumitur inquantum intelligere habens tantum perfectionis simpliciter. Dico autem simpliciter, ut distinguitur a seipso ut habet aliquid imperfectionis admixtum. Et sic intelligere angeli sumitur medio modo inter intelligere absolute et intelligere tale: ita quod, cum assumitur, si intelligere angeli esset substantia, ly intelligere angeli supponit pro ipso actu intelligendi, et modo suae perfectionis simpliciter.

Et est sensus: Si intelligere angeli est tantae perfectionis quod est substantia, ergo etc. – Et sic salvatur sermo formalis et per se. Formalis quidem: quoniam de intelligere angelico quantum ad id quod convenit sibi ex perfectione sui intelligere, est sermo. Per se autem: quoniam esse perfectum non est praedicatum accidentale, aut trahens rem extra rationem suam; sed cuique rei infra latitudinem formalem convenit, ut in qu. IV²⁵ plenius dictum est.

XXII. Quoad tertium²⁶, dicendum est quod, ut obiiciendo tactum fuit, ex duobus tantum capitibus videri posset processus iste insufficiens: scilicet aut quia indiscussum relinquitur an intelligere angeli, inquantum tale, sit substantia; aut quia praetermissa est distinctio de subsistere formaliter, et identice. Sed quod neutrum horum obstet, declaratur.

Et de primo quidem facile patet. Tum quia, cum esse substantiam sit praedicatum dicens perfectionem simpliciter, si intelligere angeli secundum totum id quod dicit perfectionem simpliciter, non est substantia, a fortiori minus erit substantia secundum id in quo habet aliquid imperfectionis admixtum: constat autem quod inquantum tale, aliquid imperfectionis continet. – Tum etiam quia intelligere angeli inquantum tale, est subiectum extraneum respectu praedicati dicentis perfectionem simpliciter, quale est substantia: et ideo mirum non est si in doctrina ex propriis omissum fuit.

– Nec obstat quod praedicatum sit, non substantia absolute, sed substantia angeli: quia si intelligere est substantia angeli, sequitur ergo quod sit substantia, quod est praedicatum dicens perfectionem simpliciter. Quod etiam principaliter intenditur in hac quaestione: si enim substantia est, procul dubio sua, idest intelligentis, substantia est.

Quod autem secundum non obstet, sic declaratur. Subsistere, seu substantiam esse, possumus imaginari convenire alicui rationi formali, quadrupliciter: primo modo, ut superius suo inferiori, quemadmodum convenit homini; secundo, ut inferius suo superiori, quemadmodum convenit enti: tertio modo, quasi modus intrinsecus, sicut dicimus quod sapientia infinita subsistit; quarto modo, identice, sicut dicimus quod relationes in divinis sunt substantiae. Et si volumus recte considerare, primus modus omnino erat extra propositum: quoniam de se patet quod intelligere non est inferius ad substantiam. Et similiter secundus modus extraneus erat: quia substantia non est inferius ad intelligere. Constat enim quod neque differentiae substantiae sunt differentiae actus intelligendi; neque e converso differentiae actus intelligendi sunt differentiae substantiae.

Unde duo tantum modi relinquebantur. Uterque autem modus, si per se attribui crederetur ipsi intelligere angeli, sufficienter excluditur ex hac ratione: quoniam ad maximam perfectionem ipsius intelligere spectaret quodlibet horum. Si namque intelligere angeli per se convenit subsistere quasi modus essendi eius, aut identitas cum substantialitate, ex perfectione sua simpliciter hoc habet: quoniam utrumque horum ponit perfectionem simpliciter. – Excludere autem quodcumque eorum per accidens, opus non fuit.

Tum quia esse substantiam vel accidens nulli rei convenit per accidens, sed semper sunt conditiones essentiales rerum. Tum quia hoc solo modo posset dici quod intelligere subsistit per accidens, quia identitas cum substantia non convenit sibi ex parte sui, sed ex parte substantiae: sed hoc extraneum erat a proposito, quia substantia angeli, iam²⁷ declaratum est quod est res finitae perfectionis et non est actus purus, ac per hoc non habet in se unde vindicet sibi identitatem cum omni eo quod sibi convenit; propter has enim conditiones substantia Dei est quidquid habet.

XXIII. Et per haec iam patet responsio ad obiecta²⁸, et in quo consistit vis s. Thomae²⁹. Quamvis enim sit ratio ducens ad impossibile, medium tamen super quo firmatur, est causa conclusionis. Fundatur enim super quantitate perfectionis ipsius intelligere angeli: et intendit quod, si tantae perfectionis est ut sibi vindicet substantialitatem, non compatietur secum multitudinem, sed erit unum tantum. Et probat sequelam: quia sic subsisteret in sua abstractione; omnino autem abstractum subsistens unum tantum est.

Unde manifeste patet ex dictis quod nihil obstat distinctio de subsistere identice et formaliter, nec de intelligere tali. Et quod categorica illa sic accipitur: Intelligere ex sua perfectione subsistens, non est nisi unum.

XXIV. Ad primam autem dubitationem³⁰ dicitur, quod consequentia illa intendit de subsistere in se, seu abstracte. Et quod categorica eius non est ista, substantia est subsistens in se, praecise; sed ista, substantia angeli, puta Gabrielis, est subsistens in seipsa: quoniam praedicatum antecedentis est totum hoc, scilicet substantia angeli, ut patet in littera.

Sed hoc non salvat consequentiam: quia secundum hoc non sequeretur, ergo intelligere angeli esset subsistens in seipso intelligere, sed, in seipsa substantia angeli; cum tamen constet quod primum oportet inferre, et non secundum tantum, ut ex dictis patet. – Quod autem sophisma Amphibologiae hic committeretur, exemplo declaratur supra³¹ posito: albedine enim subsistente, color esset res subsistens in seipsa, quia esset albedo, quae in seipsa subsisteret; non tamen color in seipso esset subsistens, sed in albedine contractus.

Et similiter substantia, commune praedicatum Deo et creaturis, est substantia Gabrielis, quae in seipsa subsistit: non tamen sequitur, ergo est in seipsa abstracte subsistens. – Et si dicatur quod istae instantiae non habent locum in proposito, quia constat liquido quod intelligere et substantia non possunt se habere sicut superius et inferius, quia neutrius differentiae alterius esse possunt per se: facile hoc retunditur, obiiciendo quod, quamvis hoc constet, non tamen constat quin intelligere et substantia immaterialis se habeant sicut ens et bonum, quorum per se differentiae³², quamvis sint aliae formaliter, identice tamen coincidunt.

Et sic, quemadmodum non valet, bonitas est idem quod substantia angeli, quae subsistit in seipsa, ergo est subsistens in seipsa; ita nec de intelligere.

XXV. Aliter ergo dicendum est, praenotando quomodo hi duo modi subsistendi se habeant ad invicem, et in ordine ad substantiam. Subsistere igitur in alio, ut animal in homine, et subsistere in seipso, ut homo si subsisteret separatus, se habent ut imperfectum et perfectum in eodem genere (perfectius namque longe est in seipso subsistere, quam ab alio subsistentiam mendicare, ut de se patet); et ut prius et posterius, quia id quod est per se, in quolibet genere, prius est eo quod est per aliud, ut patet II Physic., text. LXVI³³. – Comparantur autem haec ad substantiam hoc pacto, quod esse substantiam sequitur subsistere sive in se sive in alio, nisi imperfectio, puta quia est pars substantiae magis quam substantia, prohibeat: esse autem substantiam perfectibilem formaliter, vel contrahibilem individualiter, sequitur subsistere in alio: esse vero substantiam sic completam ut excludat contrahens omne tam formale quam materiale, sequitur subsistere in seipso.

XXVI. His autem stantibus, dicitur quod, quemadmodum in antecedente duo continentur, alterum explicite, scilicet, si intelligere angeli esset substantia, et alterum implicite, scilicet, si intelligere angeli est tantae perfectionis quod vindicet sibi esse substantiam; ita in consequente duo intelligenda sunt, alterum explicite, scilicet, ergo esset subsistens, accipiendo ly subsistens communiter, alterum implicite, scilicet, ergo in seipso subsisteret. Et sicut explicitum sequitur ex explicito, ita implicitum ex implicito.

Et quod in antecedente illud contineatur, ex dictis³⁴ patet. Et ex eo quia per se notum est quod istae duae perfectiones simpliciter, secundum se disparatae sunt: nec habent ex propriis rationibus, nec ex eo quod sunt perfectiones simpliciter, unde iungantur: sed si iunguntur, ex magnitudine perfectionis alterius vel utriusque provenit.

Quod autem ex implicito hoc sequatur illud, ex duobus patet. Primo quia, si intelligere ponitur tantae perfectionis quod vindicet sibi perfectissimam naturam, qualis est natura substantiae, consequens est quod vindicet quoque sibi perfectissimum modum illius, qualis est subsistere in seipso. – Secundo quia, cum intelligere perfectio simpliciter sit, ac per hoc independens a materia secundum rationem et secundum esse; si cum tanta perfectione infra propriam rationem ponitur in rerum natura, ut vindicet sibi identitatem cum tam perfectissima natura et extranea ab ipso secundum se; a fortiori supponitur esse tantae perfectionis, quod excludat a se determinabilitatem formaliter et materialiter, quoniam utraque imperfectionem importat; ac per hoc, quod sit de ordine rerum non mendicantium esse ab aliquo contrahente.

Et in talibus manifeste patet consequentia: quia si est substantia, non potest esse nisi substantia sic perfecta, quod non expectet esse a contrahente; et consequenter oportet quod subsistat in seipso.

Accipiendo igitur consequentiam tam secundum id quod explicite, quam id quod implicite continetur, quoniam praedicatum consequentis non est simplex, sed duo continet, scilicet subsistere in seipso, praedicatum quoque antecedentis compositum oportet esse. Et sic categorica eius erit quasi de copulato subiecto et praedicato, et erit ista: Substantia ex tanta perfectione, est ratio subsistendi in seipso.

XXVII. Ad quintum³⁵ dubium dicitur, quod subsistere accipitur dupliciter: uno modo, ut significat tantum affirmationem essendi in rerum natura, et negationem sustentationis in alio quomodocumque; alio modo subsistere importat quendam naturalem entis modum, cui naturaliter annexae sunt talis negatio et talis affirmatio. In proposito non est sermo de subsistere primo modo, sed secundo: quoniam de subsistentia naturali ipsius intelligere loquimur, quae substantialitas est, et perfectionem simpliciter ponit, et non nisi ex perfectione summa ipsius intelligere sibi convenit.

Unde ad obiectionem in oppositum dicitur quod, si intelligere naturaliter subsisteret, esset tantae perfectionis quantam potest habere actus intelligendi: quoniam nulla limitatione propriae latitudinis modificaretur; quemadmodum humanitas subsistens, apud Platonem, totam hominis perfectionem sibi vindicaret. Et consequenter, cum intelligere sit perfectio simpliciter, ac per hoc nata sit esse infinitae perfectionis simpliciter, oporteret quod intelligere subsistens esset infinitum. Ac per hoc identificaret sibi omnem aliam perfectionem simpliciter: et sic esset Deus ipse. – Unde falsum est quod, si intelligere subsisteret, quod esset sic purum intelligere, quod non esset velle: immo esset et velle et voluntas et deitas, etc.

Ad confirmationem vero dicitur, quod aequivocat de subsistere. Quamvis enim subsistere primo modo perfectionem non augeat intrinsecam, vindicare tamen sibi subsistentiam, magnam perfectionem ponit: et in perfectionibus simpliciter arguit perfectionem infinitam. – Quod etiam ex eo patet quia, cum intelligere ex propria ratione non sit de genere substantiae, si tantae perfectionis est ut hanc perfectionem simpliciter quae est esse substantiam sibi vindicat, par ratio est ut ex eadem perfectione sua omnem aliam perfectionem simpliciter sibi identificet.

Quae enim est maior ratio de ista quam alia? Et sic intelligere esset actus purus, etc. – Et haec distinctio de subsistere, cum hac confirmatione ultima, est notanda: quoniam ex illa Scotistae³⁶, ex ista vero Averroistae³⁷ retunduntur.

XXVIII. Tertia ratio³⁸ est ista. Si intelligere angeli esset substantia, non possent esse gradus in intelligendo perfecte et minus perfecte. – Probatur consequentia: quia tales gradus attenduntur secundum diversam participationem ipsius intelligere.

Circa istam rationem, primo notandus est sensus consequentis. Nam consequens illatum potest habere duos sensus. Alter est, quod in eodem angelo non possit esse intelligere perfectius et minus perfecte. Et sic consequentia plana est, quia substantia unius et eiusdem angeli non suscipit magis et minus. Sed quomodo consequens sit impossibile, non video: cum nulla ratio appareat cogens ad diversitatem magis et minus intelligendi in eodem angelo. – Alter igitur, et intentus sensus a s. Thoma, est, quod non essent diversi gradus intelligendi simpliciter.

Et confirmatur ista consequentia super praecedente ratione³⁹: quoniam si intelligere subsisteret, non esset nisi unum, ac per hoc excluderet distinctionem in multos gradus.

XXIX. Secundo, circa hanc rationem dubitatur, quia non videtur consequentia valere formaliter. Quoniam non valet, substantialitas est substantia seu subsistit, ergo non distinguitur in diversos gradus substantialitatis; et tamen substantialitas est perfectio simpliciter, sicut et intelligere. – Quod autem non valeat de substantialitate consequentia haec, de se patet: quia substantialitas in omnibus angelis et completis substantiis, cum tanta graduum diversitate secundum magis et minus perfectum, invenitur.

XXX. Ad hoc breviter dicitur, quod consequentia est optima formaliter: et quod si substantialitas in sua abstractione subsisteret, non esset nisi una, nec compateretur graduum diversitatem. Sed argumentum fallitur, quoniam de substantialitatis subsistere aequivocat. Dupliciter enim contingit. Uno modo, quod ex sua perfectione quam dicit, praecidendo ab omni mixtione imperfectionis, sic abstracta subsistat: et hoc modo, ut dictum est, non est nisi una.

Alio modo, ut admixtum habet aliquid imperfectionis ex eius per se differentiis divisivis, quales sunt omnes differentiae in genere substantiae: et sic procedit obiectio. Et ideo non est contra propositum. – Habet autem sola ista perfectio simpliciter, scilicet substantialitas, utrumque modum subsistendi possibilem: quia omnes differentiae et modi per se illius constituunt substantiam aliquam in aliquo esse substantiali, et consequenter subsistente.