Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo nota duo: ly incorporeus, et ly omnino. Corporeum dicitur quantum, seu extensum, sive per se, ut quantitas, sive per accidens, ut albedo. Incorporeum ergo dicitur quod neutro modo est extensum. – Omnino dupliciter intelligi potest. Primo, ad differentiam animae nostrae, quae licet in se sit inextensa, est tamen forma corporis. Et sic non sumitur hic, ut patet ex 1 articulo quaestionis sequentis, ubi dubitatur an angelus sit forma corporis: non ergo hic hoc excluditur. Secundo, ad differentiam animarum animalium perfectorum, quae licet sint incorporeae, idest inextensae, apud s. Thomam, qu. LXXVI, art. 8, non tamen sunt omnino incorporeae, quia nullam habent operationem nisi corporalem. – Per omnino ergo incorporeum intendit substantiam sic elevatam supra corpus, quod nec ipsa, nec operatio sua sit corporea, idest per organum corporeum exercita.

II. In corpore tria: primo, respondet quaesito unica conclusione; secundo, antiquos et Sadducaeos arguit, ibi: Antiqui autem; tertio, conclusionem confirmat ex reprehensione eorum, ibi: Sed hoc ipsum.

Conclusio est: Necesse est ponere aliquam creaturam incorpoream. – Probatur. Necesse est universum esse perfectum: ergo perfecte simile Deo: ergo simile Deo secundum intellectivam naturam: ergo necesse est ponere aliquam creaturam incorpoream.

Antecedens patet. – Prima vero consequentia probatur: quia perfectio universi consistit in assimilatione ad Deum. Quod probatur: quia est praecipue intenta inter omnia in rebus ipsis creatis a Deo. – Secunda vero consequentia probatur: quia Deus agit secundum intellectum et voluntatem. – Tertia vero consequentia probatur: eo quod intellectus nullius corporis est actus. Quod probatur: quia omne corpus determinatur ad hic et nunc.

III. Sed sunt hic plura dubia. Dubitatur enim primo circa sensum consequentis primae consequentiae: hoc enim videtur falsum. Quia aut intendit de similitudine perfecta simpliciter, quae est similitudo univoca: et sic patet esse falsum. Aut de perfecta in tali genere, puta creaturarum. Et cum hoc contingat dupliciter, scilicet aut in genere creaturarum factibilium, aut factarum; si factibilium, est falsum, quia quacumque facta potest perfectiorem ac similiorem sibi Deus facere. Si factarum, quamvis sit verum, non tamen infert propositum suum: quoniam ex hoc quod effectus perfectissime assimilatur suae causae analogae seu aequivocae inter omnes effectus factos ab ea, non sequitur, ergo assimilatur sibi in natura qua agit; ut patet de effectibus inferioribus respectu corporum caelestium et intelligentiarum.

IV. Secundum dubium est circa medium assignatum ad probandam secundam consequentiam¹, scilicet: Deus agit secundum intellectum et voluntatem; ergo universum, quod eius est effectus perfecte similis, habet in se naturam intellectualem. Non enim videtur valere. Quia secundum ipsum, et omnes communiter, ad perfectam similitudinem inter effectum et causam requiritur et sufficit, quod effectus sit similis non naturae aut potentiae agentis, sed rationi agendi, non ut res est, sed ut ratio agendi est; ut patet de arte et artificiato. Intellectus autem et voluntas et natura intellectualis, sive in Deo sive in quocumque alio agente per artem, non se habet ut ratio agendi, ut ex se patet. Igitur male illatum est: ergo oportuit esse naturas intellectuales.

V. Tertio dubitatur circa tertiam consequentiam²: non enim videtur concludere intentum. Quia ex hoc quod ponitur aliqua creatura intellectualis, non sequitur, ergo omnino incorporea. Dicet enim quispiam quod illa est anima intellectiva, quae est pars substantiae corporeae, puta caeli, aut aereae, aut humanae creaturae.

VI. Ad primum³ horum dicitur, quod sermo est de similitudine perfecta in genere creaturarum factibilium. Ubi sciendum est quod aliud est comparare universum ad gradus rerum; et aliud, ad speciales modos habendi gradus illos. Gradus siquidem rerum finiti sunt actu et potentia (nisi forte in thesauris esse per essentiam lateat aliquis); et supremus inter eos, simillimusque Deo, apud Augustinum, XIV de Trin.⁴, est intellectualis. Modi autem essendi, quamvis et actu simpliciter sint finiti, de potentia tamen logica et Dei loquendo, sunt infiniti: quia non datur suprema creatura factibilis a Deo. Unde perfectio universi exigit quidem continentiam omnium graduum creabilium, sed non omnes creaturas creabiles. Et ideo ex perfectione universi optime infertur gradus intellectualis: ac per hoc, perfectissima similitudo universi ad Deum, utpote consequens etiam perfectissimum gradum factibilem. Universum igitur esse perfecte simile Deo in genere factibilium, dupliciter potest intelligi, scilicet graduum, aut creaturarum: primo modo est verum, secundo modo non. Et quia, ut ex dictis patet, universum perfecte simile secundo modo non est dabile, nec perfectio universi exigit talem similitudinem; consequens est quod, simpliciter et absolute loquendo, recte dicitur universum perfecte simile Deo, cum secundum omnes essendi gradus ei est simile.

VII. Ad secundum dubium⁵ dicitur, praemittendo quod aliud est comparare quemcumque singularem effectum suae causae; et aliud ipsum universum, qui effectus est primo intentus, propter quem ceteri sunt effectus. Ad hoc enim requiritur assimilatio ad causam secundum omnes gradus possibiles participari ab illa causa: ad primum vero hoc non requiritur. Dicitur ergo quod per intellectum et voluntatem s. Thomas intendit formam intelligibilem, seu artem Dei, qua egit mundum per actionem intellectus et voluntatis.

Et ad obiectionem in oppositum dicitur quod, cum ratio agendi claudat in se duo, scilicet ipsam agendi rationem, et modum essendi eiusdem; effectus qui assimilantur causis in ratione agendi tantum, minus perfecte eis assimilantur quam illi qui assimilantur etiam in modis essendi. Domus enim in materia producta ab artifice, similior esset arti domificatoris, si esset immaterialis. Et ideo, cum Deus agat per formam habentem esse intelligibile, consequens est quod universum, in quo similitudo illius formae secundum omnes modos possibiles salvanda est, assimiletur illi et in forma et in modo essendi: ac per hoc, et sit tale quale ibi descriptum est, et sit talis qualis illa est, et sic contineat in se esse intellectuale.

VIII. Ad tertium dubium⁶ dicitur tripliciter. Primo, quod instantia non est ad propositum: eo quod sermo noster est de creaturis; anima autem, quae pars est cuiusque substantiae, constat non esse creaturam, proprie loquendo, sed creaturae partem essentialem. – Secundo dicitur, iuxta calcem corporis huius articuli, quod ex ista instantia confirmatur magis propositum: eo quod, si ponitur natura intellectualis creata ut pars substantiae corporeae, rationabile est quod ponatur in genere creaturarum substantia intellectualis altior, et a corpore absoluta. – Tertio potest dici, iuxta explanationem tituli⁷, quod ly omnino incorporeum non sumitur hic adeo stricte. – Reliqua sunt plana.

Titulus clarus est. In eo tamen adverte quod, remota ab angelis corporeitate, hoc est substantia quantitati substrata, remanebat adhuc dubium, an talis substantia indivisibilis quantitative, esset divisibilis essentialiter, idest composita ex materia et forma.

II. In corpore duo principaliter facit: primo, refert opinionem Avicebron; secundo, improbat eam¹.

Quoad primum, quia ordinate refert fundamentum, positionem, et modum; scilicet quod materia quam ponebat in angelis, ponebatur tali modo quod erat una omnium; non oportet aliter laborare.

III. Quoad secundum, retrogrado ordine haec tria impugnantur. Unitas quidem materiae: quia sequeretur quod angelus esset quantus. – Positio vero materiae: quia intelligere est operatio penitus immaterialis; ergo substantia intellectualis est penitus immaterialis. Consequentia tenet: quia modus operandi attestatur modo operantis. Antecedens vero probatur ex natura obiecti: quia intellectum oportet esse immateriale; ergo et intelligere, quia ab obiecto operatio specificatur. – Fundamentum autem elidit, tum in communi: quia modus quo res intelligitur a nobis, non est modus quo res est in se; cuius signum est, quod materialia simpliciori modo sunt in intellectu quam in se. Tum in speciali proposito: quia superiora intelligimus per modum rerum compositarum, in quibus aliud est in quo conveniunt, et aliud in quo distinguuntur; et ex hoc emanavit fundamentum illud. Tum in natura divina.

IV. Circa improbationem unitatis materiae, dubitatiuncula occurrit. Nam posset dici consequentiam non valere: eo quod materia ista communis omnibus sic divisa est, quod per receptionem quantitatis facta est una pars materiae corporalium; reliquum vero materiae absque quantitate remansit, et sic est materia spiritualis, distincta a corporali per hoc quod non est affecta quantitate.

V. Ad hoc potest tripliciter responderi. Primo quod, quia s. Thomas praevidit hanc fugam, ideo adiungit reprobationem materiae simpliciter, quod erat principaliter intentum. – Secundo, et melius, potest dici quod ista responsio non evadit quin materia spiritualis sit divisibilis quantitative, quamvis sustineat quod non sit divisa actu: quoniam, cum sit una ante receptionem quantitatis, non est maior ratio cur secundum hanc portionem vel illam affecta sit quantitate. Ponere autem substantias spirituales esse actu vel potentia quantas, seu actu vel potentia divisibiles quantitative, eiusdem rationis est. – Tertio, et melius, potest dici quod ista responsio non potest dari ab aliquo qui teneat dari ad minus duos angelos: quia pari, immo eadem ratione argueretur, quomodo materia communis duobus angelis vel pluribus, cum sit eiusdem rationis, partita fuerit et distributa in plures angelos, si materia absque quantitate caret partibus, etc. Unde, quia Avicebron consentiebat pluralitati spiritualium, ratio s. Thomae efficax fuit.

VI. Circa efficaciam rationis in littera factae contra positionem Avicebron², dubium ex Durando³ occurrit. Quia non videtur valere nisi contra tenentes angelos esse substantias intellectuales secundum se totos. Stat namque quod detur substantia intellectualis secundum partem, idest formam, et tamen sit composita ex materia et forma; ut patet de homine, et caelo, si est animatum, etc. Et si sic est, ergo nihil valet ratio contra Avicebron: quoniam ipse non videtur tenere illam viam.

VII. Ad hoc breviter dicitur quod, quidquid sit de mente Avicebron, ratio litterae manifeste concludit quod substantia intellectualis, ut sic, est immaterialis, idest independens in esse a materia: hoc enim ex operatione et obiecto probatur. Ac per hoc, si est substantia in specie completa, omnino est immaterialis, ut patet. Et quoniam angeli nomine intelligimus omnes substantias completas in specie (cuius signum est, quia alia est quaestio de animabus caelorum et aliorum animatorum, et alia de angelis), ideo evidenter sequitur quod evadi non potest ab hac ratione per illam responsionem obiiciendo allatam. Negando enim quod supponamus angelos esse secundum se totos intellectuales, dicimus quod supponimus quid nominis terminorum, scilicet quod angelus significat substantiam intellectualem in specie completam. Et sic procedit formaliter ratio.

VIII. In responsione ad primum, adverte quod, quia vis argumenti consistit in illa propositione Philosophi, ideo s. Thomas tria facit. Primo, ostendit quid formaliter requiritur ad rationem differentiae, scilicet determinare ad aliquem gradum in entibus. – Secundo, ex hoc declarat in quibus habeat locum propositio Philosophi, scilicet in materialibus. – Tertio, ex eodem fundamento ostendit aliter poni in angelis differentiam et genus.

IX. In eadem responsione, diligenter notato s. Thomam a Peripateticis non discrepare, in ponendo angelos in genere. Quia, ut hic patet, etiam verba Aristotelis ex VIII Metaphys.⁴, text. ult., imitatur; et non ex parte rei, sed nostrae considerationis, genus dicit in eis distingui a differentia. Et haec intellige de intrinsecis eorum loquendo.

X. In responsione ad secundum, dubium est de differentia assignata inter receptionem materiae et intellectus, quia illa recipiendo constituitur in esse specifico et naturali receptae formae, hic autem recipit formam secundum ipsam rationem formae. Quid est recipere secundum ipsam rationem formae? Aut hoc est recipere quod quid erat esse formae: et hoc non, quia etiam materia hoc recipit. Aut est recipere solam formam: et hoc non, quia etiam materia hoc habet. Aut est recipere intentionaliter: et hoc non, quia etiam aer recipit intentionaliter. Aut recipere universaliter: et hoc non potest secundum s. Thomam dici, quia apud ipsum, quidquid recipitur in intellectu, est individualis seu singularis res, puta haec species intelligibilis.

Et augetur difficultas: quia hic distinguitur receptio formae secundum ipsam rationem formae, contra receptionem qua res constituuntur in esse. Constat enim quod receptio contra istam distincta, est receptio intentionalis. Et tamen haec est etiam receptio materialis, ut patet ex s. Thoma II Contra Gent., cap. LI, ratione tertia.

XI. Ad hoc dicitur, quod recipere secundum ipsam rationem formae, est recipere formam per modum formae: modus autem formae est, quem secundum se forma habet: hic autem est indeterminatio ad hoc vel ad illud. Et ideo, de primo ad ultimum, est recipere formam salva eius communitate et amplitudine ad quaecumque. Et hoc est recipere universaliter.

Ad obiectionem autem in oppositum dicitur, quod recipere universaliter non opponitur cuilibet singularitati, sed singularitati materiali, quae est ad hic et nunc. Quoniam unum individuum immateriale aequivalet infinitis materialis ordinis: et species lapidis in anima, est lapis universalis, quamvis sit una quaedam⁵ res numero alterius ordinis, scilicet immaterialis.

Ad secundam obiectionem dicitur, quod receptio intentionalis habet magnam latitudinem. Dividitur enim in universalem; et particularem, quae convenit sensui, et medio, etc. Unde non est intentio s. Thomae insinuare quod receptio secundum ipsam rationem formae, et receptio intentionalis, convertantur. Sed cum receptio sit triplex, scilicet pure materialis, quae constituit in esse; et pure formalis, scilicet quae abstrahit ab omnibus materialibus; et media, quae est partim materialis et partim formalis (et haec est intentionalis particulariter conveniens sensibus): contra unum extremum, scilicet receptionem simpliciter materiae, s. Thomas alterum extremum distinxit, scilicet receptionem intentionalem universalem; insinuans etiam ex hoc sapientibus distinctionem ipsius recipere intellectus a tota latitudine receptionis materiae, sive totaliter sive partialiter.

Titulus clarus est. – In corpore sunt duo. Primo, referuntur tres opiniones, Platonis, Aristotelis et Rabbi Moysis; et singillatim improbantur.

Secundo, respondetur quaesito tali conclusione: Angeli sunt in quadam maxima multitudine, omnem materialem numerum excedentes. – Et probatur dupliciter: scilicet auctoritate Dionysii; et ratione tali. Quanto aliqua sunt in entibus perfectiora, tanto in maiori excessu creata sunt: angeli sunt perfectissimi: ergo. – Maior probatur dupliciter. Primo, quia perfectio universi est principaliter intenta. Secundo, quia videmus corpora caelestia creata in maximo excessu secundum magnitudinem.

II. Circa hanc rationem, adverte quod probatio maioris satis obscure habetur in littera, quia clarius posita fuerat in II Cont. Gent., cap. XCII; ubi aperte probatur ex hoc quod perfectio universi, quae in ordine consistit, exigit ut partes eius principales, quae propter seipsas sunt, plurificentur quantum possibile est. Eo quod haec differentia est inter quaesita propter aliud et quaesita propter se, quod quaesita propter aliud exiguntur in tanto numero quantus sufficit ad illum finem; quaesita vero propter se quanto plura sunt, tanto melius est universum. Et quia perfectiora in entibus inter partes propter se sunt, et imperfectiora sunt propter ipsas, ideo ab intendente principaliter universi perfectionem, quanto aliqua sunt perfectiora, tanto in maiori excessu secundum multitudinem vel magnitudinem erant creanda.

III. Circa maiorem eiusdem rationis¹, occurrit dubium: quia non videtur verum quod quanto aliqua sunt perfectiora, excedunt alia magnitudine vel multitudine. Aurum enim neutro modo excedit ferrum; gemmae quoque incomparabiliter exceduntur a lapidibus: et tamen constat haec pretiosiora esse.

IV. Ad hoc videtur dicendum quod, ut in I de Caelo et Mundo² discutitur, partes universi sunt duplices. Quaedam velut integrantes substantiam eius: et haec pertinent ad primam integritatem universi. Quaedam vero sunt velut perficientes ipsum ad secundariam perfectionem universi; et sunt effectus primarum. Primae partes sunt tantum elementa, corpora caelestia et intellectuales creaturae: secundae vero sunt quaelibet mixta. In primis partibus intelligenda est maior s. Thomae: et in illis est verissima, et satis sufficit proposito suo. Quoniam ex hoc non solum concluditur quod numerus angelorum, idest intellectualium substantiarum, excedit numerum caelorum et elementorum; sed, quemadmodum excessum magnitudinis incomparabiliter intuemur inter superiora corpora et inferiora, a fortiori, cum longe plus distent substantiae immobiles et spirituales a corporalibus, quam quaecumque corpora inter se, consequens est eas incomparabiliter excedere et praedictorum et ceterorum materialium multitudinem.

V. Circa conclusionem principalem³ dubium occurrit, an intelligatur de omni multitudine materiali, scilicet secundum species et secundum numerum; an de multitudine specifica materialium tantum; an de multitudine primarum partium materialium universi. Si hoc tertio vel secundo modo intelligitur, non tam magnus et excessivus videtur numerus angelorum, quantus dici solet. Et tamen tertio modo intelligi oportere, solutio praecedens⁴ ostendit: alioquin aequivocatio contingeret in praemissis et conclusione. Si autem primo modo, absurditas non parva videtur, puta quod sint plures angeli quam grana milii, frumenti, etc.: numerus enim horum, et lapillorum, et arenae, et aliorum huiusmodi, non sapienter comparari videtur rebus intellectualibus.

VI. Ad hoc dicitur, quod sermo iste, per se loquendo, est de multitudine specifica. Tum quia in angelis non reperitur alia multitudo. Tum quia vis medii super quo fundatur ratio, non exit limites talis multitudinis: quia primae partes universi, elementa et corpora caelestia scilicet, singulis individuis contenta sunt. – Nec ex hoc sequitur non esse excessivum numerum angelorum. Quia multitudo incomparabiliter excedens multitudinem specificam materialem, valde magna est; quemadmodum magnitudo primi orbis, incomparabiliter excedens quantitatem elementalem, valde etiam magna est. – Et haec est absque dubio mens s. Thomae. Unde inferius, qu. CXII, art. 4, ad 2, de hoc loquens, apposuit naturae nomen, dicens quod excedunt omnes naturas corporeas. Et in Qq. de Pot. Dei, qu. VI, art. 6, in corpore, apposuit nomen speciei, dicens quod excedunt omnes species materialium.

Id autem quod in oppositum obiicitur de primis partibus universi, non obstat. Quoniam primae partes corporales universi continent ceteras species, etsi non formaliter, saltem virtualiter. Et ideo loqui de multitudine primarum partium universi, et loqui de multitudine specifica omnium materialium, non refert nisi secundum implicitum et explicitum. Ac per hoc, excedens improportionabiliter multitudinem primarum materialium partium universi, excedere etiam improportionabiliter intelligitur multitudinem implicite et virtualiter contentam in illis. – Et si obiiciatur, ergo intelligitur etiam de materiali distinctione, quia etiam virtualiter continetur in illis primis: patet responsio, quod non est similis ratio. Quoniam, cum ex habitudine partium universi, eiusque perfectione, ratio robur trahat, ut patet ex dictis⁵, et propterea de illa tantum multitudine sermo esse debet, quae ad perfectionem spectat universi; qualis non est multitudo numeralis, sed specifica primarum partium formaliter, secundarum virtualiter.

Titulus clarus. – In corpore duo. Primo, recitat tres opiniones clare: tertia est quam sequitur Scotus¹. – Secundo, impugnat simul omnes, quoad propositum, dupliciter, ut patet.

Prima ratio. Angeli non sunt compositi ex materia et forma: ergo nec plures in una specie. – Consequentia probatur: quia quaecumque conveniunt in specie et differunt numero, conveniunt in forma, et differunt materialiter.

Secundo impugnat, posito quod essent materiales, probando eandem conclusionem, sic. Distinctio causata ex materia, aut est secundum diversitatem quantitatis, aut secundum diversitatem potentiae: ibi non est prima, quia sunt incorporei: ergo esset secunda. Sed haec non solum excludit identitatem specificam, sed genericam. Ergo.

II. Circa probationem consequentiae in prima ratione, occurrit dubium: quia aut assumit falsum, aut nihil probat. Si enim ly differunt materialiter significat differre materia proprie dicta, quae sit altera pars rei differentis, falsum assumitur. Quia duae animae differunt materialiter, et tamen non differunt in materia, quia carent illa; et similiter duae lineae mathematice sumptae; et similiter duo accidentia eiusdem speciei in angelis. – Si vero ly differunt materialiter significat differentiam in materia proprie dicta, non tamen quae sit pars rei differentis, tunc et falsum assumitur, ut patet in duabus instantiis ultimo dictis: et contra hoc sunt argumenta multa Scoti, quae in quaestionibus de Ente et Essentia² habes: et intentum non probat, eo quod differre materialiter hoc modo, superius est ad differre materialiter per hoc quod est compositum ex materia et forma, et ad differre materialiter per hoc quod aliquo modo differt secundum materiam; ac per hoc, ex negatione compositionis non potest inferri negatio differentiae materialis, sed est fallacia Consequentis, ab inferiori ad superius negative. – Si autem ly differunt materialiter significat differentiam in materia communiter sumpta, idest in eo quod se habet ut materiale respectu speciei, hoc modo acceptatur ab omnibus. Sed tunc nihil omnino probatur ad propositum, propter eandem rationem: quia scilicet minor subintellecta, scilicet, angeli non differunt materialiter, non probatur ex hoc, quoniam non sunt compositi ex materia et forma; sed est sophisma Consequentis.

III. Ad hoc dicitur quod, cum propositio s. Thomae sit universalis, tertio modo intelligenda est. In cuius signum, subdit exemplum de plurificatione albedinis, quam constat individuari non ex materia, sed ex quanto.

Ad instantiam autem in oppositum, dicitur quod s. Thomae, brevitati studenti, sat fuit afferre probationem efficacem in illa materia de qua loquebatur. Ad cuius evidentiam scito quod, cum apud ipsum³ omnis differentia pure materialis oriatur aut ex quantitate, ut accidit in rebus materialibus, aut ex subiecto, ut accidit in accidentibus spiritualibus; differentia vero ex quantitate orta, in substantiis locum non habeat nisi ratione materiae; materia autem non alio pacto in substantia completa sit, nisi ut pars eius: consequens est quod, de substantiis completis, quales sunt angeli, loquendo, sufficienter excluditur ab eis differentia materialis per hoc, quod excluditur ab eisdem compositio ex materia et forma.

IV. Circa primum argumentum, nota quod s. Thomas non ex defectu argumentorum ex propriis, ut consuevit, argumentatur ex communibus: sed argumentum hoc propria angelorum scrutatur.

Ad cuius evidentiam, advertendae sunt duae propositiones quasi per se notae. Prima est, quod in substantiis quae apud nos sunt, ratio generis invenitur seorsum existens in rerum natura, absque nobilitate superadditae naturae. Corporeitas enim invenitur absque perfectione mixtionis, ut patet in elementis; et mixtum absque vita, ut patet in mixtis inanimatis; et vivum absque sensu, ut patet in plantis; et sensus absque motu, ut patet in ostreis; et hoc absque intellectu, ut patet in brutis. – Secunda est, quod intellectualitas est ultima et summa natura in universo.

Ex his enim duabus propositionibus productum est argumentum: maior enim ex prima, et minor ex secunda tenet propositione. Si enim genus seorsum invenitur a summa natura, quia natura imperfectior, consequens est quod non omnes angeli conveniant in summa natura: et si conveniunt in summa natura, quod illa non sit genus, quia non potest extra seipsam inveniri. Sed angeli conveniunt in intellectualitate, quae est nobilissimum omnium. Ergo.

V. Circa responsionem ad primum, adverte duo. Primo, quod ibi non est sermo de quacumque alietate inter naturam generis et differentiae, sed de alietate realis separationis; non rationis genericae a ratione perfectioris differentiae, sed rationis genericae a tota una latitudine differentiarum perfectioris ordinis; puta vivi a rationibus sentiendi, et sensitivi a rationibus bipedis et quadrupedis, etc. Ita quod intendit Auctor interimere primam propositionem⁴, volens eam non esse necessariam universaliter, quamvis quandoque verificetur. – Et probat hoc dupliciter. Primo, ostensive: quia genus et differentia sat est quod differant ut indeterminatum et determinatum. Secundo, ducendo ad inconveniens, scilicet quod in irrationalibus animalibus esset praeter naturam sensitivam, quae est genus, alia perfectior forma, vel essent unius speciei: utrumque enim est inconveniens, ut inferius⁵ patebit.

Secundo, quod responsio formaliter consistit in hoc, quod convenire in nobilissimo sui, contingit dupliciter: primo, in nobilissima natura; secundo, in nobilissimo gradu naturae eius communis. Primo modo maior est falsa: secundo vero modo est vera, sed tunc minor est falsa.

Titulus clarus est. – In corpore una conclusio: Angeli sunt incorruptibiles secundum suam naturam. – Probatur dupliciter¹. Primo sic. Omne quod corrumpitur, per hoc corrumpitur quod eius forma separatur a materia: ergo angeli sunt incorruptibiles.

Tenet consequentia: quia angeli sunt formae subsistentes et omnino immateriales, ac per hoc in eis non potest habere locum separatio formae a materia. – Antecedens vero probatur sic. Esse per se convenit formae: ergo inseparabile est a forma: ergo in omni corruptione fit separatio a materia.

Antecedens primum nunc assumptum probatur, ex eo quod cuicumque convenit esse, convenit ratione formae; ut patet in materia, quae maxime distat a forma. – Prima vero consequentia patet ex I Poster.²; et declaratur exemplo rotunditatis circuli et aeris, seu circuli aenei. – Secunda vero consequentia fundatur super duobus. Primum est: Corruptio est mutatio de esse in non esse. Secundum est: In omni corruptione oportet materiam remanere. Ex his enim manifeste sequitur separatio formae a materia. Quia cum in omni corruptione destruatur aliquod esse, et esse non possit separari a forma, oportet quod esse et forma simul pergant: et cum, ex alia parte, in omni corruptione oporteat subiectum remanere, necesse est quod, si corruptio fit, quod esse separetur a subiecto remanente, ac per hoc forma etiam ab eodem separetur: alioquin corruptio intelligi non potest.

II. Circa primam rationem, dubitatio accidit de veritate illius propositionis assumptae, scilicet, esse per se convenit formae. Haec enim aut est falsa; aut nihil infert ad propositum. Dupliciter enim interpretari potest. Primo, ut ly per se distinguitur contra per aliud, et idem significat quod sine medio, seu immediate. Et hoc modo, licet sit vera, propositum tamen non probat: quia ex hoc non sequitur ipsum esse inseparabile esse a forma. Non enim valet, A convenit B immediate, ergo inseparabiliter; ut patet de forma respectu materiae, et de albedine respectu superficiei. – Obstat etiam huic interpretationi declaratio s. Thomae ex rotunditate et circulo, etc.

Secundo modo potest accipi ly per se, ut distinguitur contra per accidens. Et sic propositio est falsa, tum in doctrina s. Thomae, tum simpliciter. Apud s. Thomam quidem³, esse per accidens praedicatur de qualibet forma citra Deum; ita quod nec est de essentia alicuius formae, nec fluit ab illa ut passio, ut superius in qu. III, art. 4, dixit; quia nulla res est sibi sufficiens causa quod sit. – Simpliciter autem, quia nulla res potest intelligi sub opposito eius quod convenit per se: constat autem quod absque contradictione de quacumque forma, excepta divina, potest dici quod non est: igitur esse non per se convenit formae.

III. Ad hoc dicitur, quod ly per se utroque modo interpretari potest. Et quoad primum modum, distinguendum est de medio, scilicet de media actione, et de media forma. Ex coniunctione enim aliquorum immediate, idest sine media forma, non potest concludi inseparabilitas, ut obiiciendo probatum est. – Quandocumque vero aliqua duo sic se habent quod coniunguntur universaliter absque media actione coniungente, tunc illa duo oportet esse inseparabilia ab invicem: propterea quia quaecumque eadem generatione generantur, eadem quoque corruptione corrumpuntur. Talis autem immediatio actionis non invenitur inter materiam et formam, et alia huiusmodi: quoniam constat, praeexistentibus subiectis, agens sua actione coniungere illa. Sed inter formam quamcumque et existentiam rei nulla mediat actio iungens hanc illi: quoniam non prius fit forma, et per aliam actionem iungitur existere; sed ipsum fieri formae ad illam coniunctionem terminatur. Et propterea inseparabiliter se habent.

IV. Ad evidentiam vero secundi modi⁴, sciendum est quod aliquid convenire alicui per se, idest non per accidens, contingit dupliciter: uno modo simpliciter, alio modo physice. Vocatur autem perseitas simpliciter, quae fundatur super habitudine terminorum absolute sumptorum: perseitas vero physica, quae fundatur super habitudine terminorum in esse naturali positorum. Exemplum primi: quinarius est impar; exemplum secundi: Socrates quandoque corrumpetur. Conveniunt autem hae duae perseitates in hoc quod, quemadmodum quod convenit alicui per se simpliciter, necessario et inseparabiliter adhaeret illi absolute sumpto; ita proportionaliter quod convenit alicui per se physice, necessario et inseparabiliter comitatur illud in esse naturali positum. Differunt vero, quia praedicata per se simpliciter, nihil non necessarium supponunt, quoniam respiciunt subiecta absolute sumpta: praedicata vero per se physice, supponunt aliquid non necessarium, scilicet subiecta producta fuisse in rerum natura (productio autem rerum non semper est necessaria); et hoc est quia talia praedicata respiciunt subiecta in esse physico. Ex hoc autem differunt secundo, quia perseitas prima adeo est necessaria, ut oppositum implicet contradictionem: perseitas vero secunda non est necessaria nisi necessitate naturalis cursus; et ideo oppositum non implicat contradictionem. – Patent haec omnia dicta de perseitate physica, comparando actualem corruptionem, non nunc, sed quandoque, ad quodcumque corruptibile. Non enim accidit mixto alicui quod corrumpatur quandoque, sed per se convenit illi ex principiis essentialibus: et tamen non implicat contradictionem illud nunquam corrumpi; sed illud, suae naturae dimissum, nunquam corrumpi.

Et per hoc patet responsio ad obiecta⁵. Quia existere est praedicatum accidentale respectu cuiusque naturae citra divinam, idest non per se simpliciter: et ideo oppositum non implicat contradictionem. Dicitur vero praedicatum per se respectu formae, quia perseitate physica illi coniungitur: quoniam formam productam necessario comitatur existere, et non per accidens. Et hoc est verum, et efficaciter infert propositum.

V. Notandum est autem, et prae oculis habenda distinctio haec: quoniam et ad theologalia et ad physica in multis materiis est utilis et necessaria. – Solvitur quoque ex dictis obiectio de separatione existentiae propriae ab anima Christi producta in rerum natura (quoniam illa, apud s. Thomam⁶, proprium non habet esse existentiae). Iam enim ex dictis patet quod esse per se et inseparabiliter comitatur formam productam, quantum est ex se, seu sibi dimissam: anima autem Christi producta non sibi dimissa est, sed praeventa a Verbo divino, et ad illius esse assumpta est.

VI. Secunda ratio⁷, a signo, est ista. Obiectum intellectus est sempiternum: ergo intellectualis substantia est incorruptibilis. – Antecedens probatur: quia est supra tempus. – Consequentia vero: quia intellectionis species et ratio ex obiecto comprehenditur; et operationis modus operantis essendi modum ostendit, quia unumquodque operatur secundum quod est actu.

VII. Notanda hic sunt duo circa antecedens. Primo, quod subiectum antecedentis, scilicet ly obiectum intellectus, dupliciter sumi potest: scilicet materialiter, pro re obiecta intellectui; alio modo formaliter, idest pro intelligibili in actu ut sic. Primo modo non sumitur hic, sed secundo.

Secundo, quod praedicatum antecedentis, scilicet ly sempiternum, dupliciter sumi potest: scilicet positive, et negative. Et quamvis secundo modo expositum, sit indubie verum, et primo modo aliqualiter sit ambiguum, in utroque tamen sensu proposito servit, et magis in primo. Nulli siquidem dubium est quod intelligibile in actu ut sic, cum abstrahat a motu et mutatione, sit immutabile et necessarium, ac per hoc perpetuum negative. Si quis quoque profundius scrutatus fuerit, inveniet quod, quia intelligibile, ut sic, est supra tempus et motum, consequens est et quod intelligibile, per se loquendo, vindicet sibi sempiternitatem, quemadmodum motus velocibilitatem in infinitum (ac per hoc accidit intelligibili corrumpi, quia est sic intelligibile, puta in phantasmatibus): et quod intelligibile in actu, si extra animam inquantum tale existeret, sempiternum positive secundum suum esse poneretur; quoniam existere supra tempus et motum poneretur habere intelligibile. Ergo in actu ut sic, si existit, est sempiternum positive: et si non, est sempiternum per se negative.

VIII. Circa consequentiam⁸, adverte quod vis consequentiae consistit in hoc. Intelligibile in actu, ut sic, est supra tempus: ergo intellectio est eorum quae sunt supra tempus: ergo et intellectualis substantia. – Prima consequentia probatur: quia ratio operationis ex proprio obiecto formaliter sumpto sumitur. Si enim intelligibile, ut sic, supra motum et tempus elevatur, immobilitatem sempiternitatemque exposcit, consequens esse debet ut intellectionis conditio ex immobilitate et sempiternitate sumatur: ac per hoc ad eundem spectat ordinem. – Secunda vero consequentia probatur: quia si intelligere est operari hoc modo, scilicet supra tempus etc., ergo modus essendi intellectualis substantiae erit etiam supra tempus et motum. Ergo erit sempiternum ens.

Adverte bene hic quod ex sempiternitate obiecti non intulimus sempiternitatem operationis: sed illam esse de ordine sempiternorum, idest elevatam supra tempus et motum. Et hoc per se loquendo, de intellectione ut sic: quoniam per accidens contingit quod intellectio tali modo, scilicet per phantasmata, sit cum continuo et tempore. – Ex hoc autem quod intellectio sic est elevata supra tempus, signum habemus magnum quod intellectus, ut sic, magis est elevatus; ac per hoc, subsistit incorruptibiliter.