Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo huius primi articuli, ly per se, non per alium medium terminum: ly notum, notitia evidenti. Propositio enim per se nota dicitur, quae ex solis propriis terminis est nota evidentia certa et infallibili, ut patet I Poster.¹ Est ergo sensus tituli: Utrum haec propositio, Deus est, sit per se nota.

II. In corpore duo fiunt: primo distinguitur propositio per se nota; secundo respondetur quaesito². Quoad primum, distinctio est: propositionis per se notae, alia secundum se tantum; alia secundum se et quoad nos: et haec, aut quoad nos omnes, aut quoad sapientes tantum. Et sic fiunt tria membra in littera.

Declaratur distinctio, cum suis membris, ex una radice propositionis per se notae in communi. Propositio per se nota est, cuius praedicatum clauditur in ratione subiecti. Ergo propositio per se nota secundum se et quoad nos est, cuius praedicatum est in ratione subiecti, et nobis est nota ratio subiecti et praedicati, ut quodlibet est aut non est, etc. Secundum se autem tantum, cuius praedicatum est in ratione subiecti, sed rationes terminorum nos latent. Ergo secundum se et quoad sapientes, cuius praedicatum est in ratione subiecti, et rationes terminorum clarent apud sapientes, ut incorporalia non esse in loco. Et confirmatur hoc membrum auctoritate Boetii.

III. Circa hanc partem, adverte quod propositio per se nota ideo dicitur per se, idest non per alium medium terminum, nota, quia excludit ly per se quemcumque alium medium terminum, et consequenter quamcumque praemissam, ad notificandum eam. Et cum propositio aliqua possit notificari a priori et a posteriori, oportet quod ly per se distinguatur: an excludat medium terminum a priori tantum; an a priori et a posteriori simul. Si enim omnis propositio per se nota, est habens praedicatum in ratione subiecti, oportet ut semper ly per se excludat medium a priori: sed quoniam contingit quod inter ea inter quae nullum est secundum se medium, ut sunt cognita nobis sit medium, ideo non semper excludit medium a posteriori. Et propterea in littera distincta est propositio per se nota, ex differentia inter terminos notos et ignotos, idest ex differentia inter extrema propositionum ut sunt nobis nota. Illae enim quarum extrema, non secundum se tantum, sed ut nota nobis, sunt immediata, sunt omnibus per se notae. Illae vero quarum extrema, licet secundum se, non tamen ut nota nobis, sunt immediata, sunt secundum se tantum per se notae, non nobis. Et similiter, quarum extrema ut nota sapientibus, sunt immediata, sunt eis per se notae.

IV. Circa hanc partem, sunt multa dubia et argumenta Scoti, Aureoli et Gregorii; sed quoniam haec ad librum Posteriorum spectant, ubi in capite III diffuse hanc materiam tractavi, idcirco, absque eorum repetitione, videndae sunt ibi solutiones argumentorum, cum toto processu. – Id tantum hic notato, quod in littera non definitur propositio per se nota, dicendo quod est cuius praedicatum nitur in ratione subiecti: sed ponitur causalis, scilicet quod ex hoc quod praedicatum ponitur in ratione subiecti, fit propositio per se nota; quae est convertens respectu illius. Et hoc ideo dico, quia bene verum est apud s. Thomam, quod omnis propositio cuius praedicatum cadit in ratione subiecti, est per se nota, sed non e converso: quoniam cum unum generalissimum negatur de alio, et cum prima passio praedicatur de primo subiecto, fiunt propositiones immediatae secundum se, et consequenter secundum se per se notae. Si tamen alicubi³ sic definita reperitur, glossetur ly esse in ratione subiecti « formaliter, vel virtualiter proxime. » Non tamen extendatur talis locutio, quia minus propria est.

V. Quoad secundum⁴, conclusio responsiva est: Haec propositio, Deus est, est per se nota secundum se, non nobis. – Probatur prima pars, quia praedicatum est idem subiecto⁵: secunda autem, quia nos nescimus quid subiecti. – Et ex hoc sequitur corollarium: Ergo ista eget manifestari per medium quoad nos, idest a posteriori effectu. Patet sequela: quia nobis non est evidens, et a priori caret medio.

VI. In responsione ad secundum, adverte quod contra secundam responsionem ibi datam satis moleste quidam instant, quasi roborando argumentum, sic. Excedens omne cogitabile non est, per tuam responsionem: ergo non est excellens omne cogitabile, quod est oppositum quid nominis ipsius Dei. Probatur consequentia: quia non excedit cogitabile existens; et si ipsum esset, cogitaretur maius quam cogitatum non esset.

VII. Sed haec obiectio non est alia ab obiectione facta in littera: et ideo eadem responsione solvitur, distinguendo consequens, quod excedere omne cogitabile contingit dupliciter: uno modo, quod excellat in rerum natura; alio modo, secundum esse cogitatum. Et intendo, non quod esse in rerum natura aut obiective, sit ratio excessus: sed utimur eis in proposito, ut conditione rerum cogitatarum. Verbi gratia, conditiones perfecti oratoris cogitatae possunt excedere omnem oratorem dupliciter: uno modo, quod ille excessus sit in rerum natura; alio modo, quod sit in esse obiectivo. Primo modo, oporteret ponere oratorem perfectum existere: secundo modo non, sed sufficit ipsum habere esse obiectivum. Rationem autem excedendi attendi dicimus penes nobilitatem conditionum cogitatarum in se.

In proposito ergo dicitur, quod ex illo antecedente, excedens omne cogitabile non est, optime sequitur, ergo non est excedens in rerum natura omne cogitabile: imo non est sic excedens formicam, aut quodcumque minimum existens. Sed non valet, ergo non est excedens in se, secundum esse obiectivum, omne cogitabile: imo sic excedit omne cogitabile. – Et cum dicitur maius cogitabile esset, si esset in rerum natura, negatur hoc. Ista enim replica procedit aut ex ignorantia propriae vocis, dum credunt isti quod responsio data, acceptans quid nominis assignatum Dei, intendat quod, cum significatur hoc, scilicet maius omni cogitabili, significatur aliquid plenum omni perfectione, abstrahendo ab existentia (et ideo instant: « significetur plenum omni perfectione, inclusa existentia in rerum natura; et sic significabitur maius »): aut ex ignorantia inter actum signatum et exercitum. Convenimus namque in quid nominis, et non dissentimus. Nihil excipimus in ratione excedendi, seu in actu signato: quamvis ab existere in actu exercito, abstrahere opus sit. Unde conceditur quod significatur et cogitatur maius omni cogitabili, cum omni perfectione, etiam existentiae in rerum natura: in actu tamen signato. Sed a significari et cogitari ad esse non valet argumentum. Et ideo in littera dicitur quod haec ratio nihil concludit: quia ab adversariis non conceditur maius omni cogitabili esse in natura rerum; licet concedatur quod maius omni cogitabili significatur, et cogitatur esse in rerum natura. Non ergo significatur maius, significatum ut existens: sed etsi existeret, non esset maius, sed esset quod non est nisi in cogitatione.

Exemplum simile in speciali habetur, si fingamus latere nos nobilissimum animalium esse, et vellemus probare illud esse ex terminis, scilicet: nobilissimum animalium est, quia si non est, ergo non est nobilissimum animalium. Hic enim manifestius liquet quod ratio excessus est nobilitas rei significatae in se, conditiones vero excedentis sunt esse obiectivum et esse in rerum natura: et qualiter argumentum non valeat, ut patet exercenti.

VIII. Logice autem his molestiis unico verbo silentium impones, dicens quod maius omni cogitabili importare existentiam in rerum natura, contingit dupliciter, scilicet in actu exercito, vel signato: et quod secundo modo conceditur in proposito, primo modo non. Et quod si primo modo acceptaretur, sine dubio illa esset per se nota, maius omni cogitabili, est, sicut ista, quod est, est. – Ratio autem quare non clauditur existere in actu exercito, sed ut conceptum tantum, est quia nominibus res significantur ut conceptae, verbis autem ut exercitae. Unde ista enuntiatio, existentia non est, non implicat contradictoria: ista autem, quod existit, non est, implicat contradictoria.

IX. In responsione ad tertium, advertendum quod, dum littera respondendo concedit veritatem esse in communi esse per se notum, consequentiam factam arguendo acceptare videtur, illam scilicet, nulla veritas est, ergo verum est nullam veritatem esse. Scotus tamen, in Primo, dist. II, qu. II, in responsione ad 3, reprehendit hanc consequentiam, dicens eam peccare fallacia consequentis, a pluribus causis veritatis ad unam illarum. Tum quia, licet valeat, nulla veritas est, ergo non est verum aliquam veritatem esse; non tamen valet, ergo est verum nullam veritatem esse, illa enim est negativa, ista affirmativa. Tum quia veritas aut sumitur fundamentaliter, aut formaliter: si nulla veritas est, neutro modo verum est illam esse: non fundamentaliter, quia nulla res fundans remanet; non formaliter, quia nullus intellectus restare poneretur. Ergo affirmativa non sequitur, sed negativa, ut dictum est.

X. Ad hoc breviter dicitur quod, cum secundum bonam logicam, a propositione vera de inesse ad suam modalem de vero, sit optima consequentia, et e converso, quia verum non est modus addens supra suam praeiacentem: miror quomodo arguens huic consequentiae se opposuit. Valet namque, Socrates currit, ergo Socratem currere est verum: et similiter, Socrates non currit, ergo Socratem non currere est verum: et patet in omnibus. Et sic in proposito, nulla veritas est: ergo nullam veritatem esse est verum. – Et confirmatur: quia ista, scilicet nulla veritas est, est quaedam enuntiatio: ergo significans verum vel falsum, ex I Periherm.⁶ Sed apud eos significat verum: ergo significat nullam veritatem esse, esse verum.

XI. Ad primam ergo obiectionem⁷, dicitur quod nulla fallacia est: quia utraque illarum sequitur determinate ex illa. Et prius sequitur ista affirmativa de modo, ergo verum est nullam veritatem esse, quam illa negativa, ergo non est verum aliquam veritatem esse. Quoniam prima sequitur immediate, secunda autem mediante illa: quoniam prima pertinet ad consistentiam ipsius propositionis in seipsa, secunda autem ad destructionem suae contradictoriae, scilicet aliqua veritas est. Et rursus, licet destructio contradictoriae ipsam statim sequeretur, dicendo nulla veritas est, ergo non aliqua veritas est: destructio tamen contradictoriae cum modo de vero, non sequitur nisi in virtute regulae dictae⁸, scilicet quod propositio vera de inesse aequivalet modali de vero: ideo enim sequitur, nulla veritas est, ergo non est verum aliquam veritatem esse, quia aequivalet negationi illius contradictoriae, scilicet non aliqua veritas est. Et sic Scotus, negando consequentiam, concessit illam nesciens, dum concessit aliam super radice illius fundatam.

Ad secundam vero obiectionem, dicitur quod veritas sumitur ad minus fundamentaliter: et cum dicitur quod nullum fundamentum remaneret, negatur. Dico enim quod ad remansionem veritatum negativarum fundamentaliter, non requiritur remansio rerum. Unde veritas istius, nihil est nihil, omni omnino re et intellectu excluso, remanet fundamentaliter: quia si intellectus esset, posset ei suam propositionem adaequare obiectaliter, componendo hanc, nihil est nihil: et haec remansio sufficit. Unde nec etiam modo ista propositio, nihil est nihil, habet fundamentum ex parte rei significatae, nisi modo dicto. Quod enim dicitur quod veritas fundamentaliter est entitas, verum est de veritate positiva, non autem negativa: fundamentum enim negativae veritatis est non esse, et non est esse, ut patet.

Hunc articulum diffuse habes in Qu. de Veritate, qu. X, art. 12.