Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus. – In corpore quatuor: primo, modus investigandi divinam aeternitatem; secundo, prosequitur illum quoad particulas positas in definitione intrinsece, ibi: Cum enim¹; tertio, quoad particulas positas in definitione ut additum, ibi: Item ea dicuntur²; quarto, applicando ad propositum omnia, respondetur quaesito affirmative, ibi: Sic igitur³.

II. Quoad primum: Aeternitas cognoscenda est per tempus. – Probatur: quia se habet ad ipsum ut simplex ad compositum. Aeternitas enim, ut patebit⁴, est unitas, tempus vero numerus: illa absque successione, hoc prioris et posterioris, etc. Constat autem quod numerus compositus est respectu unitatis: et similiter prius et posterius componunt, respectu eius quod stat absque his differentiis.

III. Quoad secundum: Ratio aeternitatis consistit in apprehensione uniformitatis eius quod est omnino extra motum. – Declaratur. Ratio temporis consistit in numeratione prioris et posterioris in motu: ergo. Probatur consequentia: quia proportionaliter se habent, sicut tempus ad successionem partis post partem in motu, ita aeternitas ad rem carentem his.

IV. Adverte hic, quod haec propositio in littera posita, scilicet ratio aeternitatis consistit in apprehensione uniformitatis, potest dupliciter exponi, quoad ly in apprehensione. Uno modo, quod significet illam consistere in apprehendi seu cognosci: ita quod aeternitas sit completive ab anima, sicut de tempore dicitur. Et sic, iudicio meo, non intelligitur: eo quod unitas uniformitatis perennis actu est absque actu animae, non minus quam unitas essentiae divinae. Alio modo, quod significet idem quod in conceptione obiectiva, quam frequenti usu vocamus rationem; ac si dixisset: ratio aeternitatis consistit in apprehensione, idest in ratione uniformitatis. Et hic est sensus intentus.

Sed tamen adhuc potest dupliciter exponi. Quoniam potest interpretari formaliter, vel materialiter: formaliter quidem, ita ut ratio aeternitatis sit ipsa uniformitas; materialiter vero, ut sit unitas uniformitatis. Et quamvis quidam materialiter hanc litteram interpretandam putent, propter verba s. Thomae in I Sent., dist. XIX, qu. II, art. I (ubi dicit quod sicut prius et posterius numerata constituunt tempus, ita permanentia actus ut una unitate, ut habet rationem mensurae, est aeternitas); et ex hoc solutas putent omnes obiectiones Aureoli, recitatas in IX distinctione Primi⁵ a Capreolo, quo procedunt contra hoc dictum formaliter, et non materialiter intellectum: ego tamen formaliter hunc textum, sicut et ceteros, intelligo, motus ea ratione, quia nihil cogit ad materialem sensum; semper enim formalis intellectus reliquis praeponitur, si salvari aeque potest.

Scito igitur quod, cum uniformitas sit species unitatis (dicit enim unitatem contractam ad formam: rem enim uniformem synonyme dicimus rem unius formae), addere unitatem ad uniformitatem est nugatio; sicut addere animal homini. Unde in I Sent.⁶ non dicitur quod « uniformitas actus ut una », sed, « permanentia actus ut una ». Ac per hoc, dicere aeternitatem esse uniformitatem, et dicere esse unitatem, non differunt, nisi quia specialius, perfectius atque melius dicitur uniformitas; sicut universaliter melius explicat naturam rei genus proximum quam remotum. Et propterea merito in hac littera, postremo edita, melior declaratio posita est. Consistit igitur aeternitatis ratio in ratione uniformitatis, ut uniformitas rationem mensurae habet. –

Patet autem hanc esse mentem litterae, ex eo quod expresse apprehensio (idest ratio) uniformitatis proportionaliter apponitur contra numerationem prioris et posterioris motus.

V. Rationes autem Aureoli facile solvuntur. Consistunt enim in his duobus punctis. Primum est. Uniformitas est ipsa immutabilitas, et consequenter est quod mensuratur aeternitate: ergo non est formaliter aeternitas. Tenet consequentia: quia aliud attributum est immutabilitas, et aliud aeternitas. Antecedens probatur: quia uniformitas opponitur motui quoad eius varietatem; ergo. – Secundum est. Tempus non est formaliter difformitas motus: ergo aeternitas non est formaliter uniformitas eius quod est extra motum. Et tenet sequela ex progressu huius litterae.

Ad haec siquidem respondetur, ostendendo quomodo se habeat uniformitas ad immutabilitatem. Res enim, ut in praemissa patuit quaestione⁷, dicitur et est immutabilis, per negationem potentiae quomodolibet ad aliter se habere: et ex hoc innascitur in se negatio omnis successionis, et consequenter omnis numeri prioris et posterioris. Hoc autem, adiuncta ratione mensurae, est esse uniforme. Uniformitas enim nihil aliud quam unum (cui primo ratio mensurae convenit, ut dicitur X Metaphys.⁸) in forma, universalissime accipiendo formam, ponit. Et propterea uniformitatis nomine utimur etiam in motu, sicut etiam unitas omnia circuit. Et hinc provenit quod uniformitas est multiplex, iuxta res quibus applicatur, sicut et unitas: alia est enim uniformitas motus, alia rei permanentis, alia mensurati, alia mensurae. Et tamen arguens utitur uniformitatis vocabulo ac si esset univocum, contra Aristotelis doctrinam, IV Metaphys.⁹

Formaliter ergo ad rationes Aureoli, negatur quod uniformitas sit formaliter immutabilitas: imo est ut eius passio. Et similiter negatur quod sit quod mensuratur: imo est mensura. Ad probationem vero, dicitur quod varietati motus opponitur uniformitas, non absolute, sed motus, eo modo quo primum motum uniformem dicimus. Sed non de tali est hic sermo: sed de uniformitate ut mensura est immutabilitatis. – Ad secundum vero, negatur sequela: quoniam difformitas motus et uniformitas immobilis non proportionaliter se habent ad rationem temporis et aeternitatis. Quia ad rationem aeternitatis sat est unitas formae immutabilis: ad rationem vero temporis, non sat est diversitas formae motus, sed exigitur quod sit diversitas talis formae, scilicet prioris a posteriori ut sic. Et ideo, cum difformitas motus non dicat nisi diversam formam motus, non ponit numerum talis formae motus secundum prioritatem et posterioritatem; et consequenter non sufficit ad temporis rationem. Uniformitas autem rei immobilis, quia ponit unitatem omnis formae, idest conditionis rei immutabilis, omnia complectitur constituentia aeternitatem formaliter.

VI. Quoad tertium¹⁰: Res omnino immutabilis caret principio et fine. – Probatur: quia caret successione. Declaratur: quia mensuratum tempore habet principium et finem in tempore, ex eo quod omne motum habet principium et finem.

VII. Adverte hic breviter, quia haec ex IV Physic. sumpta sunt, quod directe sermo praesens est de principio et fine durationis, excepta ultima propositione, in qua probatur mensuratum tempore habere terminos durationis ex terminis subiecti motus. Non enim loquitur de terminis durationis subiecti, cum possit mobile, puta caelum, poni aeternum: sed de terminis magnitudinis subiecti. Et intendit quod, quia omne mobile ab aliquo in se termino incipit moveri, et usque ad alium in se terminum movetur, ideo omne mensuratum tempore habet principium et finem durationis. Et est optima ratio a priori: eo quod prius et posterius in motu et tempore, ex priori et posteriori magnitudinis mobilis et spatii sunt, ut patet in IV¹¹ et VI Physic.¹² Alium autem dixi terminum a quo et ad quem, sive formaliter et materialiter, ut in motu recto; sive formaliter tantum, ut in motu circulari. Nec obstat si caelum ponatur semper ab aeterno motum: quia, ut in II Caeli¹³ dicitur, sat est quod incoeperit virtualiter, idest habeat in se unde, si incoepisset, inchoatus esset eius motus, puta punctum Arietis.

VIII. Quoad quartum¹⁴, conclusio responsiva elicitive ponitur affirmative, scilicet: Definitio illa est conveniens. –

Probatur: quia notificat aeternitatem ex duobus: scilicet ex proprio mensurato, in ly interminabilis vitae; et ex propria quidditate, in ly tota simul existens.

IX. Adverte hic quod, quia definitio processu compositivo investigatur ministrante divisione, idcirco in littera distinxit, ex parte mensurae, mensuram durationis in mensuram per modum numeri successivi, et per modum unitatis immobilis: et exclusa prima, quia tempus est, secundam intulit. Ex parte vero mensurati, distinxit mensuratum in terminatum principio et fine, et in interminatum utrinque: et excluso primo, quia temporale est, intulit secundum. Cumque haec in aeternitatis definitione adducta ponantur, conveniens conclusa est. – Nec officit quod omissum est ly perfecta. Tum quia implicite tactum est, ponendo uniformitatem immobilis omnino: talis enim non est uniformitas ipsius nunc temporis, cum non sit extra motum. Tum quia in responsione ad quintum erat hoc explicandum.