Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo, ly reales quid significet, patet. Quare autem addatur, in corpore littera dicet: quia scilicet non omnes relationes sunt reales. Ly sint in Deo significat modum essendi in Deo formaliter. Et quoniam in numero plurali quaeritur, insinuatur et quod intendit an in Deo sint plures relationes reales, et quod de relationibus ad intra est quaestio: relationes enim ad extra et superius¹ tractatae sunt, et magis essent Dei ad alia, quam in ipso Deo secundum seipsum, quo modo de eo loquimur.

II. In corpore tria facit: primo, proponit conclusionem responsivam; secundo, tractat illum terminum reales²; tertio, probat conclusionem³.

Quoad primum, conclusio responsiva quaesito affirmative est: Relationes quaedam sunt in divinis realiter.

III. Quoad secundum, et redditur ratio quare apponatur supra relationem realitas; et quis sit respectus realis, et quis rationis⁴. Ratio primi est differentia inter ad aliquid et alia genera: quoniam ceterorum generum omnia sunt secundum rem; ad aliquid vero aliqua sunt secundum rationem tantum, et aliqua secundum rem. – Et nascitur haec differentia ex una alia, scilicet quod cetera secundum propriam rationem significant aliquid alicui inhaerere; ad aliquid vero secundum propriam rationem significat tantum respectum ad aliud.

IV. Circa haec dicta, multa sunt dubia. Primo circa primam differentiam, ex parte utriusque extremi. Ex parte quidem ad aliquid, sic. Ad aliquid, ut est unum genus distinctum contra alia genera, secundum propriam rationem suam formalem, est ens reale: quoniam est pars, membrum, seu modus entis realis divisi in decem genera. Ergo falsum est quod hoc sit singulare in genere ad aliquid, quod aliqua inveniantur secundum rationem. – Et si diceretur quod hic non est sermo de ad aliquid ut est unum genus, sed ut est analogum quoddam ad omnia relativa: repellitur haec responsio ex littera, distinguente ad aliquid contra alia genera. Constat enim distinctum contra genera, unum ex generibus esse.

Ex parte autem reliquorum generum, dubitatur: quoniam in omnibus videtur inveniri aliquid secundum rem, et aliquid secundum rationem. Rosa enim intellecta, substantia est secundum rationem; et similiter triangulus abstractus; et sic de aliis. Ergo non est proprium relationi habere aliquid secundum rem, et aliquid secundum rationem. – In genere quoque quantitatis inveniuntur utroque modo species: reales quidem, ut corpus; rationis autem formaliter, ut tempus, saltem apud s. Thomam⁵. Ergo.

V. Circa secundam differentiam dubium quoque utrinque occurrit. Ex parte quidem ad aliquid, simile praemisso⁶: quoniam genus ad aliquid non significat ex propria ratione solum ad, sed ad reale; alioquin pars entis realis non esset formaliter.

Ex parte vero aliorum generum: quoniam actio secundum propriam rationem non significat aliquid alicui inhaerens, ut etiam s. Thomas testatur alibi, idest in Qq. de Potentia, qu. VII, art. 2. Non ergo omne aliud genus accidentis secundum propriam rationem significat aliquid inhaerens alicui.

VI. Ad has dubitationes, ordine retrogrado respondendo, ut a radice inchoemus, dicendum est quod ad aliquid, seu relatio, secundum propriam rationem nihil aliud est quam id quo primo a ceteris diversum est. Hoc autem neque est esse ens, neque esse accidens seu inhaerens, neque esse quid reale, quoniam haec omnia communia sunt: sed est ad aliud se habere, quod dictione simplici optime significatur per ly ad. Et propterea, quandocumque de ad aliquid, seu relatione, secundum propriam rationem loquimur, de ad est sermo. Et quoniam multae relationes sunt reales, multae rationis tantum, et quaelibet habet suum ad; consequens est quod ad, inquantum ad, neque reale neque rationis ens necessario sit, sed utrumque permissive. Nec inconvenit aliquod sic abstrahens a reali, esse secundum quandam sui partem modificatum ad differentiam entis realis. Et quoniam in illa parte includitur formaliter ly ad tanquam proprium distinctivum, licet modificatum, idcirco etiam de relationibus realibus loquendo formaliter secundum id quod est eis proprium, quo distinguuntur a reliquo rerum genere, intelligi potest de ad inquantum ad. Et sic patet quod non refert quandoque loqui de ad aliquid, et de ad aliquid reali, cum scilicet loquimur de eis secundum eam conditionem simplicem quae est eis propria: quia interpretandum est utrobique de ad; hoc enim solum est inter simplicia proprium, ut de se patet.

VII. Et per haec patet responsio tam ad primum quam ad secundum dubium ex parte ad aliquid⁷. Et patet ratio quare dicatur quod relationes secundum propriam rationem nihil ponunt in relativo, etc. Haec enim omnia quantum est ex ratione ad ut sic, vera sunt; quamvis ex tali ad, puta reali, falsa essent. Et propterea caute loqui oportet. Nam aliter loquendum est de speciebus, et universaliter relationibus necessario realibus ex propriis rationibus, ut paternitas et filiatio, et alia huiusmodi; et aliter de relationibus absolute : istae enim significant tantum ad aliquid, illae vero ad aliquid reale.

VIII. Ad obiectionem vero ex parte aliorum generum in secundo dubio⁸, dicitur quod littera non comparat ad aliquid ad cetera omnia genera in secunda differentia, sed ad genera absoluta, ut scilicet quantitatem et qualitatem, quae tantum in littera exprimuntur. Et hanc esse s. Thomae mentem, testantur verba eiusdem in I, dist. XXVI, qu. II, art. 1, expresse in hac differentia explicantis omnes alias formas absolutas. Et propterea, si actio est forma absoluta (quidquid sit de modo significandi, de quo loquitur Auctor in Qq. de Potentia), ex parte rei est et habet quod significetur ut inhaerens. Si autem est forma respectiva, nihil obstat proposito.

Posset tamen, concessa extensione ad alia genera, dici quod per ly inhaerens intelligitur, non hoc quod significat formaliter hoc vocabulum inhaerens, sed omnis modus essendi ex sua ratione formali significans esse in rerum natura. Et hoc modo clauduntur omnia genera alia ab ad aliquid, etiam substantia: imo et reliqua entia, sive in genere sive extra genus. Et hanc esse mentem litterae, sumi potest ex eo quod nec propria ratio qualitatis nec quantitatis consistit in inesse, cum inesse commune sit omnibus generibus accidentis: sed consistit in quodam modo inessendi, tali tamen quod ex proprio sibi soli formali ponit aliquid in rerum natura; cuius oppositum in relatione intendebat littera ostendere.

IX. Ad primum vero dubium ex parte aliorum generum⁹, dicitur quod procedit ex malo intellectu assignatae differentiae. Relatio enim est, ut sic loquar, essentia quaedam, cuius quibusdam subiectivis partibus repugnat esse in rerum natura, et vendicant sibi esse rationis tantum; quibusdam autem convenit esse in rerum natura. Et rursus, relatio est tale ens, cui additum esse in ratione non est conditio diminuens, sicut in aliis. Rosa enim secundum rationem, non est rosa; neque Homerus in opinione, est Homerus; relatio autem in ratione, est vera relatio. Et iterum, relatio non secundum aliquid est ens naturae, et secundum aliquid rationis, puta completive: sed simpliciter quandoque est ens rationis.

Et per hoc patet responsio ad obiecta. Tempus enim, et similia, completive tantum pendent a ratione. Nec rosa aut triangulus secundum esse rationis, est vera rosa, aut triangulus verus. Nec distinctio rosae in esse naturae et esse rationis, est distinctio diversarum quidditatum, quarum una sit ens reale, et altera sit ens rationis, ut in relatione contingere diximus: sed est distinctio unius et eiusdem secundum diversos modos essendi, scilicet simpliciter vel secundum quid.

X. Quis autem sit respectus realis, et quis rationis¹⁰, explanatur distinguendo quod respectus quandoque est in ipsis naturis rerum, quandoque in apprehensione rationis tantum. Et ille quidem est, cum duae aliquae res inclinationem seu ordinem ad invicem habent, ut patet de gravi et loco deorsum; iste autem est, cum ratio confert unum alteri, ut ostenditur in specie et genere.

XI. Adverte hic duo. Primum est, quod littera interpretanda est de relationibus realibus mutuis (quoniam de his intendimus), et de ordine seu inclinatione fundamentali ut qu. XIII¹¹ expositum est. – Secundum est, quod nomine rationis conferentis intelligendus est intellectus quovis modo intelligens unum in comparatione ad alterum, ut universalis sit doctrina. Quot autem modis hoc contingat, in I Sent., dist. XXVI, qu. II, art. 1, et Qq. de Potentia, qu. VII, art. 11, habes.

XII. Circa hanc partem dubium occurrit ex XLV distinctione Primi¹², ipsius Scoti, putantis quod non omnis relatio rationis sit ab intellectu, sed aliqua a voluntate, et aliqua ab imaginativa. Probatque hoc tali ratione. Omnis potentia potens habere actum circa obiectum existens non ut existens, et illud obiectum comparare ad aliud, ad quod ex natura rei non comparatur, potest in obiecto, ut obiectum est, causare relationem ipsius ad aliud: sed voluntas est huiusmodi, quoniam potest uti Deo ad creaturam, et aliis similiter: ergo potest causare huiusmodi relationem. Tunc ultra: talis relatio, constat quod non est realis; ergo rationis, non per opus intellectus.

XIII. Ad hoc, ex V et VI Metaphys., dicendum est quod, cum ens non inveniatur distinctum ac tractatum nisi in ens per se, divisum in decem genera, et ens per accidens, discussum in VI Metaphys.¹³, et ens verum, in V¹⁴ inchoatum et in VI¹⁵ determinatum; fictio videtur ponere alium modum essendi. Ipse namque Aristoteles ens in anima sufficienter se determinasse putavit, determinando de ente vero. Unde huiusmodi relationes nullum aliud habent actuale esse, nisi quoniam propositio de ipsis est vera.

Distinguendum tamen est, quod relatio rationis potest considerari dupliciter. Uno modo, secundum suum esse: et sic non habet esse nisi in intelligi. Alio modo, secundum suam quasi proximam causam, seu fundamentum: et sic causatur et a voluntate et ab imaginativa. Imo etiam a visu exteriori: visus namque, attingendo colorem, causat in eo relationem visi ad videntem. Et similiter dextrum animalis causat relationem dextreitatis in columna. Et tamen hae relationes non sunt actu nisi cum intelliguntur. Unde, cum voluntas ex se, distincta contra rationem, et similiter quaelibet alia potentia, sic causent relationem in obiecto; quia non alio modo causant quam si essent causae naturales, in patiente disposito, etc., efficerent ut resultaret relatio realis. Faciunt enim et hoc modo ut resultet relatio rationis, quando ens rationis esse potest. Hoc autem, cum consistat in intelligi, nunquam est actualiter nisi intelligatur: praeexistentibus namque praedictis fundamentis, quasi habitualiter est. Unde maior Scoti intellecta de causalitate et relatione rationis secundum esse actuale, falsa est: vera autem secundum esse fundamentale. Et propterea in littera dicitur quod huiusmodi respectus est in sola apprehensione rationis.

XIV. Quod tertium¹⁶, probatur proposita conclusio sic. Quandocumque aliquid procedit a principio eiusdem naturae, ambo sunt eiusdem ordinis, et consequenter habent reales respectus ad invicem: sed processiones in divinis sunt in identitate naturae: ergo relationes secundum processiones divinas sunt reales, quod erat intentum. – Omnia ex dictis clara sunt.

XV. In responsione ad primum, nota, novitie, quod, quia praedicari fundatur super inesse, eadem ratione qua relatio ex propria ratione non inest, et tamen secundum rem quandoque inest, dicitur etiam quod non praedicatur, et tamen praedicatur sic, scilicet per modum ad aliud.

XVI. In responsione ad secundum, habes quod relatio identitatis specificae seu genericae, est relatio realis mutua, ex illo verbo, Secus autem est etc. Quamvis etiam si hoc non diceretur, posset ratione convinci. Quia non minus duae humanitates similes sunt in natura, quam duae albedines: sed relatio similitudinis specificae inter duo alba, est realis: ergo et inter duos homines, etc. Et est hoc valde notandum et advertendum, cum tractatur de fundamento relationis, aut de distinctione relationis a fundamento. Habes enim hinc et quod relatio immediate fundatur in substantia, et quod distinguitur realiter a fundamento: quoniam constat, apud s. Thomam¹⁷, huiusmodi relationes esse accidentia, in praedicamento Relationis posita.

Nec obstat primo dicto, quod alibi¹⁸ dicatur relationem oportere fundari in substantia mediantibus aliis generibus, propter sui debilitatem. Hoc enim intelligitur, non realiter, sed formaliter. Similitudo enim est relatio quae dicitur fundari supra quantitatem, quia unum fundat illam, ut patet V Metaphys.¹⁹: et tamen constat quod, secundum rem, qualitates, et universaliter formae eiusdem rationis, fundant illam; sub ratione tamen unius, prout unum in substantia facit idem, in quantitate aequale, in qualitate simile. – Secundo autem dicto quomodo reliqua consonent, posterius²⁰ perscrutandum est.