Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo, adverte duo. Quoniam quaestio est de quaestione an est, an scilicet sint notiones in divinis, primo, quid nominis ipsius notionis. Notio namque in communi, notificationem seu manifestationem importat, proprie loquendo, passive seu formaliter, sicut lectio et auditio et similia. Ad divina autem applicata, sumitur pro proprietate unius vel duarum personarum. Et videtur quod beatus Augustinus primo introduxerit in hanc materiam notionis vocabulum, dum V de Trinit., cap. VI, ait quod alia est notio qua intelligitur ingenitus, et alia qua genitor.

Secundo, ad perfectionem doctrinae scito, quod notio, ut sumitur a theologis, in littera sequentis articuli definitur sic: Notio est propria ratio cognoscendi divinam personam. Ubi nota quod ly ratio cognoscendi insinuat quod sit formale principium cognoscendi. Et ex hoc sequitur, stricte loquendo, quod significetur in abstracto. Sicut enim formale principium essendi oportet esse formam, ita formale principium cognoscendi, ut sic, oportet concipi ac significari ut formam: hoc autem est ut quo aliquid est: hoc autem importat abstractum. Et propterea in praesenti articulo disputatio cum Praepositivo circa abstractum et concretum versatur: non enim est hic quaestio de rebus absolute, sed ut significatis ac innotescentibus per nomina. – Ly vero propria insinuat quod significat aliquid speciale: aliter non esset propria cognoscendi ratio. Et propter hoc, ut dicitur¹, esse ab alio non est notio. – Ly vero divinam personam insinuat tria. Primo, quod significat aliquid pertinens ad originem: quia ordine originis distinguuntur divinae personae. Secundo, quod illud pertineat ad dignitatem non essentialem, sed personalem: quia persona dignitatis nomen est. Tertio, quod sit unius in eo quod unum: idest, quod si significet aliquid conveniens pluribus, ut de spiratione patet, conveniat illis inquantum unum. – Et sic patet titulus.

II. In corpore duo principaliter facit: primo, ponit opinionem Praepositivi; secundo, confutando illam, respondet quaesito².

III. Quoad primum, tria Praepositivus dicit: scilicet opinionem, quod scilicet non sunt ponendae proprietates in abstracto, seu notiones, in divinis; et radicem opinionis, scilicet propter simplicitatem personarum divinarum; et expositionem sacrorum eloquiorum, quoad hoc scilicet, quod abstractum exponendum est per concretum.

IV. Quoad secundum³, duo ex opposito fiunt: primo, destruitur radix opinionis praedictae; secundo, probatur opposita opinio⁴.

Primum fit sic. Secundum quod intelligimus, sic nominamus: ergo nominamus divina modo non suo, sed sensibilium: ergo nominamus ea, ratione simplicitatis, nominibus abstractis; ratione vero subsistentiae, nominibus concretis: ergo non praeiudicat divinae simplicitati, uti in divinis abstractis et concretis.

Prima consequentia probatur: quia intellectus noster non pertingit ad cognoscendum Deum secundum quod in se est, sed cognoscit eum more sensibilium. – Secunda vero probatur: quia in sensibilibus abstracti nomen ex simplicitate, concreti vero ex complemento standi⁵ sumptum est. – Reliqua per se patent.

V. Contra hanc rationem Aureolus, apud Capreolum, in XXIX distinctione Primi⁶, arguit, volens probare quod notio in divinis distinguitur ab eo cuius est notio, puta paternitas a Patre, non solum ex modo intelligendi ex sensibilibus orto, ut littera dicit, sed etiam ex parte rei. Et arguit sic. Ubicumque abstractum differt a concreto solo modo significandi, quidquid reale dicitur de uno, dicitur de reliquo, ut patet de deitate et Deo: sed paternitas et Pater non sic se habent, quoniam paternitas se tota distinguitur a Filio, non autem Pater: ergo.

VI. Ad hoc breviter dicitur, quod distinctionem inter abstractum et concretum in divinis ex divina re oriri, potest dupliciter intelligi. Uno modo, quod in Deo est aliquid unde verificat abstractum et concretum: et hoc proculdubio est verum, quoniam simplicitate abstractum, subsistentia concretum fundat. Alio modo, quod in divinis sit aliqua distinctio ex qua oritur distinctio inter abstractum et concretum: et hoc est chimaericum. Unde ad rationem in oppositum, neganda est maior. Eiusque probatio falsa est: quoniam generare praedicatur de Deo, non autem de deitate; ad veritatem namque locutionum, exigitur quod praedicatum conveniat rei significatae per subiectum sub illo modo quo significatur; ut patet Extra de Trinitate et Fide Catholica⁷.

VII. Secundo⁸, proponit oppositam opinionem. Et est conclusio responsiva quaesito affirmative: Oportet in divinis significari in abstracto et concreto non solum nomina essentialia, sed etiam personalia, scilicet paternitatem et Patrem, etc. – Et probatur conclusio duabus rationibus: quarum prima extendit se ad essentialia et personalia; secunda autem ad personalia tantum⁹.

Est ergo prima ratio, ut haereticorum instantiae habeamus propria responsiva. Et formatur sic ratio. A confitentibus Patrem et Filium et Spiritum Sanctum esse unum Deum et tres Personas, oportet responderi interrogantibus quo sunt unus Deus, et quo vel quibus sunt tres Personae: ergo oportet dicere quod deitate sunt unum, proprietatibus autem, scilicet paternitate, filiatione, etc., sunt plures: sic enim, et non aliter, tribus interrogativis, scilicet quid, quis, et quo, reddimus tria propria responsiva.

VIII. Contra hanc rationem Gregorius de Arimino, in XXIX distinctione Primi¹⁰, instat, intendens eam solvere, dicens quod propter haereticorum instantiam non oportet proprietates has distinguere. Quia Augustinus docuit respondere, in sermone de Fide et Symbolo¹¹: Credimus Trinitatem personis distinctam, substantia unitam. Et Hieronymus, in Expositione Fidei Catholicae:¹² Substantia unum sunt, sed personis ac nominibus distinguuntur. Ergo absque proprietatibus habemus responsivum quo sunt unum, et quo plures.

IX. Ad hoc tripliciter dicitur. Primo, quod Gregorius male immiscere videtur hanc litterae huius rationem tractatui de rebus absolute, quem videtur ipse ibidem intendere. Ut enim patet ex titulo totius quaestionis, hic tractatur de cognitione divinarum Personarum, et non de esse earundem. – Secundo dicitur, quod male ponderavit verba litterae, dicentis quod oportet habere responsivum ad interrogativum quo, non respectu huius termini qui est Trinitas, sed respectu etiam huius termini persona: quod constat ex neutra illarum auctoritatum haberi. – Tertio, quod littera, iuxta morem suum, loquitur formaliter: et consistit vis eius in hoc, quod interrogativo quo oportet reddi responsivum quod ex proprio modo significandi significat ut quo: alioquin non quiescet instantia quaerentium. Constat autem quod persona non significat ut quo, cum sit concretum nomen. Oportet igitur, ut habeamus proprium responsivum quo, non respectu huius aut illius termini, sed simpliciter respectu concretorum divinorum, proprietates in abstracto admittere in divinis. Et hoc directe intendit littera.

X. Secunda vero ratio¹³ primo ponitur; deinde a Praepositivo solvitur¹⁴; tertio, excluditur solutio dupliciter¹⁵.

Est ergo secunda ratio. Persona Patris una refertur ad duas personas, scilicet Filii et Spiritus Sancti, non una relatione: ergo oportet in Patre distinguere notiones. – Antecedens quoad secundam partem probatur, ducendo ad impossibile, sic. Si Pater una relatione respiceret Filium et Spiritum Sanctum, Filius et Spiritus Sanctus una quoque relatione respicerent Patrem: et si sic, ergo Filius et Spiritus Sanctus non essent duae personae. Et probatur haec ultima sequela: quia sola relatio multiplicat trinitatem.

XI. Praepositivus autem, secundam partem antecedentis negans, consequentiam quoque primam ducentem ad impossibile negabat. Afferebatque instantiam ex eo quod Deus unica relatione se habet ad creaturas, et tamen creaturae pluribus relationibus referuntur ad ipsum: sicque proportionaliter censebat de Filio et Spiritu Sancto ad Patrem.

XII. Contra hanc autem responsionem dupliciter in littera arguitur. Primo sic. Ratio specifica relativi consistit in hoc quod est ad aliud se habere: ergo uni relationi secundum speciem, non possunt ex opposito correspondere duae diversae secundum speciem: ergo relationibus Filii et Spiritus Sancti non potest respondere una relatio Patris, quamvis omnibus relationibus creaturarum possit respondere una relatio ex parte Dei. – Prima consequentia declaratur in patre et domino, respectu filii et servi. Secunda autem: quia relationes Spiritus Sancti et Filii sunt diversarum rationum; creaturarum autem ad Deum, unius sunt rationis.

Secundo peccat instantia, quia sermo praesens est de relationibus realibus utrinque. Relatio autem Dei ad creaturam non est realis: et propterea non oportet quod sit una: nullum enim inconveniens est multiplicare relationes rationis in Deo.

XIII. Circa antecedens assumptum, scilicet, ratio specifica relativi consistit in esse ad aliud¹⁶, adverte quod non intendit per hoc, quod ratio specifica relativi sumatur ex correlativo ad quod est (quem tamen sensum superficies deductionis prae se fert); quasi arguere velit quod, quia species relativi sumitur ex termino, impossibile est relationi unius speciei correspondere terminos diversarum specierum. Hoc enim est falsum: quoniam, apud ipsum¹⁷, ex causa seu fundamento consurgit relationis species. Sed intendit quod specifica ratio relativi consistit in esse ad aliud proportionale sibi. Quemadmodum enim relativum in communi consistit in esse ad aliud in communi, ita relativi species consistit in ordine ad aliud secundum speciem: ac per hoc, unicum specie relativum consistit in esse ad aliud unicum specie correlativum. Sic enim per se descendit ad aliquid propriis differentiis in suas species.

XIV. Circa praedicta occurrit multiplex dubium. Dubitatur enim primo de illa propositione: Pater refertur ad Filium et Spiritum Sanctum non una, sed duabus relationibus¹⁸. Aut enim est sensus quod ibi sunt relationes duae secundum rem: et hoc est falsissimum, quoniam spiratio et paternitas in Patre sunt una res numero. Aut est sensus quod sunt duae secundum rationem: et hoc, licet sit verum, non est tamen ad propositum. Tum quia de rebus in hac ratione est sermo, quae ex natura relationum procedit. Tum quia ex praemissis praedictae rationis¹⁹ manifeste sequitur, si est valida, quod diversis specie relationibus oportet diversas specie relationes correspondere: constat autem quod ad diversitatem specificam in rerum natura, non sufficit distinctio rationis.

XV. Dubium secundo est circa propositionem illam assumptam contra Praepositivum, scilicet: uni relationi secundum speciem, non possunt correspondere duae secundum speciem²⁰. Manifeste enim tenemus oppositum: quoniam uni filiationi Socratis respondent diversarum specierum relationes, scilicet paternitas et maternitas parentum ipsius, ut in Tertia Parte, qu. XXXV, art. 5²¹, expresse habetur.

XVI. Ad primum dubium²² dicendum est, quod hic sunt duo: scilicet pluralitas relationis, et modus pluralitatis. De pluralitate quidem asserit littera partem affirmativam, volens quod paternitas et spiratio sunt duae relationes reales, quia distinguuntur differentiis relationis. De modo autem quo sunt duae, superius²³ negata fuit distinctio realis: quia non opponuntur ad invicem relative, et sic non sunt duae realiter, quia non distinguuntur differentiis rei.

Affirmare vero quod sunt duae formaliter secundum rationem tantum, non quietat multorum intellectum: quia esse duo secundum rationem, non est esse duo, sed intelligi duo; sicut esse quantum secundum rationem, non est esse quantum, sed intelligi quantum. Unde, cum nulla sit actualis distinctio praeter realem aut rationis, restat quod sint duae virtualiter: idest, perinde se habent ac si essent duae. – Et hoc consonat excellentiae divinae rei, et est in rerum natura absque omni opere intellectus, sufficitque proposito, reliquisque difficultatibus solvendis. Nam specifica diversitas duarum relationum infert specificam diversitatem relationum sibi respondentium, formaliter vel virtualiter: idest, quod illae relationes correspondentes habeant specificam distinctionem in rerum natura actualiter, vel perinde se habeant ac si haberent illam distinctionem actualiter. Et sic, quoniam persona Patris habet relationes duas, sic quod unaquaeque vendicat sibi propria, ac si essent seorsum actualiter duae in re; ideo oportet duas relationes in abstracto, tanquam duas Patris notiones, ponere. Alioquin responderi non posset quaerenti, quo Pater, et quo Spirator: cum constet Patrem ad Filium, Spiratorem vero ad Spiritum Sanctum esse. – Veruntamen proposito sufficere videtur affirmare quod distinguuntur formaliter: quoniam tractatus iste non est de rebus absolute, sed ut intellectis et significatis, ut patet ex littera²⁴.

XVII. Ad secundum vero dubium²⁵ dicitur quod, cum radix propositionis s. Thomae sit illa propositio Aristotelis, V Metaphys., cap. de ad aliquid²⁶, scilicet, nullum relativum dicitur bis, propter eandem rationem²⁷, quia ad aliquid hoc ipsum quod est, sui primo termini est, quem patet esse unum; iuxta limitationem illius fundamenti, limitanda sunt consequentia. Relativum igitur non dici bis, potest dupliciter intelligi. Primo, non dicitur bis, idest ad duo correlativa solo numero distincta. Et sic credimus hoc esse falsum: quia Socrates albus eadem similitudine similis est omnibus albis. – Secundo, non dicitur bis, idest ad duo correlativa diversarum rationum. Et sic potest intelligi dupliciter: scilicet, vel diversarum rationum partialium: et sic etiam non est verum, ut ex illo articulo Tertiae Partis patet. Vel non partialium: et sic est verum. Unde notanter s. Thomas ibidem, in ultimo argumento, ex hoc eodem fundamento non infert, ergo impossibile est unum relativum dici ad duo: sed, ergo impossibile est quod una relatio terminetur ad extrema omnino diversa, per ly omnino non partialia innuens. – Voco autem relativa partialia, in proposito, illa quorum fundamenta partialiter concurrunt ad unum numero effectum, ut patet de patre et matre respectu filii.

Consona autem veritati glossa haec ostenditur ex eo quod, proprie loquendo, relativum non dicitur bis, quando plura ex eadem parte respicit, quasi partes adaequati extremi: sed quando unum ex una, et alterum ex altera parte respiceret, bis diceretur; ut species ad genus, et ad individuum, et scientia diceretur ad scibile et scientem, etc.

S. Thomas ergo hic, contra Praepositivum, intendit impossibile esse quod una relatio secundum speciem, habeat extrema diversarum rationum non partialium. Processio namque et filiatio non habent partialia fundamenta, sed diversarum omnino rationum secundum se perfectarum: quoniam Filius perfecte terminat processum intellectus, et similiter Spiritus Sanctus perfectus est terminus processionis voluntatis. In Tertia autem Parte, extrema diversarum rationum partialia reddidit filiationi, ut patet.

XVIII. In responsione ad secundum, dubium occurrit, quid sit significari ut res, et quid significari ut ratio. Si enim hoc idem est quod significari in concreto et in abstracto, littera contradicit sibi²⁸: quia sapientia abstractum nomen est, et tamen de ea dicitur²⁹ quod disponit omnia suaviter, etc., non obstante sibi tali modo significandi. Si autem intenditur differentia inter rem realem et rationis, manifeste falsum dicitur: quoniam paternitas rem realem significat, sicut et sapientia.

XIX. Ad hoc dicitur quod, quia ly ut aliquam conditionem importat; et conditio rei est existere vel subsistere (nulla siquidem res, ut res, est nisi sit; et similiter nulla res ut res significatur, nisi ut ens seu existens significetur); ratio autem quia innotescendi gratia VI Topicorum³⁰ dicitur inventa, principiumque notitiae sit actus et forma, ex IX Metaphys.³¹; conditio rationis est, ut sit formaliter notificativa, et proportionaliter ut significetur ut formale principium in cognoscendo: sic enim modus significandi correspondet conditioni rationis ut ratio est. Et quia haec exercent abstractum et concretum, ideo conceditur quod significari ut res, coincidit cum concreto, et ut ratio, cum abstracto.

Et ad obiectionem in oppositum dicitur quod, licet omnibus abstractis, ex modo significandi, commune sit non congruere operationibus; inter abstracta tamen est magna latitudo ex parte ipsius rationis formalis significatae. Quorundam enim ratio formalis secundum se nullum habet ordinem ad opus, ut patet in relationibus: quorundam autem secundum se habet ordinem ad opus, ut sapientia ad ordinare, iustitia ad reddere unicuique ius, etc. Illa abstracta quae ex re formaliter significata opus respiciunt, congruam propositionem admittunt, ut in littera de sapientia et intellectu dicitur³². Reliqua autem, ut paternitas et reliquae notiones, quia nec ex modo significandi, nec ex propria ratione formali, operis principia sunt, congruas enuntiationes habere non possunt circa operationes, ut in littera dicitur. Unde nulla est contradictio.