Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est ex praecedentibus. — In corpore duo facit: primo, refert opinionem quandam; secundo, improbat eam, simulque respondet quaesito¹.

II. Quoad primum, opinio quaedam fuit quod nomina essentialia ex se supponunt proprie pro essentia, sed ex adiuncto notionali trahuntur ad standum pro persona. Et est huius fundamentum divina simplicitas, qua fit quod essentia, pro qua supponit abstractum, est idem supposito, pro quo supponit concretum.

III. Quoad secundum, improbatur primo praefata opinio. Quia in proprietate locutionis attendenda sunt ambo, scilicet significatio, et modus significandi. Praedicta autem opinio significationem tantum inspexit, ad quam spectat idem esse habentem et rem habitam.

Ponitur deinde altera opinio, responsiva quaesito, scilicet: Nomina essentialia in concreto, possunt proprie supponere pro personis. – Et probatur ex eodem fundamento. Ex modo significandi, Deus et similia significant naturam in habente: ergo possunt supponere pro personis. – Antecedens manifestatur inductive in ly homo, etc.

Tertio, explanatur quomodo de facto ly Deus quandoque pro persona una, vel duabus, vel tribus supponit.

IV. Circa dicta hic, tria occurrunt dubia, iuxta tria dicta impugnata ab Aureolo, apud Capreolum, in I, dist. IV, qu. I, art. 3. - Primum est, quod ly Deus quandoque pro essentia et quandoque pro persona supponit. Deus semper supponit pro habente deitatem: ergo semper pro persona. – Et confirmatur, quia ista est ratio litterae fundans responsivam conclusionem.

Secundum est, quod in ista, Deus creat, ly Deus supponit pro essentia. Actiones sunt suppositorum: ergo. – Praeterea, creatio non abstrahit a suppositis, sicut nec clare videri essentiam: ergo.

Tertium est, quod in ly Regi saeculorum etc., ly Deo supponit pro tribus suppositis. Hoc enim repugnat praecedenti dicto. Illi enim soli qui creat, debetur honor et gloria: sed ille, per te, non demonstrat aliquod suppositum: ergo nec hic. Si hic ostendit tria supposita, ergo et ibi.

V. Praeter haec autem tria dubia, adhuc tria alia dubia sunt circa tria dicta in responsione ad tertium: quae oportet simul cum istis tractare, ut facilior ac brevior sit disciplina connexorum. – Dicitur ergo primo in responsione ad tertium, quod differentia est inter ly Deus et ly homo in supponendo, etc. Ubi duplex est ratio dubii. Prima est. Aut ista differentia attenditur penes suppositionem pro persona determinata; aut pro persona indistincte. Si primo modo, nulla est differentia: quia nec Deus stat pro Patre aut Filio, sine addito; nec homo pro Socrate aut Platone, sine aliquo contractivo. – Si secundo modo, nulla quoque est differentia: quia sicut homo naturaliter supponit pro habente naturam humanam indefinite, ita Deus pro habente naturam divinam indistincte, ut etiam s. Thomas, in I, dist. IV², dicit.

Secunda vero ratio est, quia videtur differentia haec contradicere his quae dicta sunt in corpore, dum ibi dictum est quod Deus ex se, ratione modi significandi, stat pro persona; reprehensaque est altera opinio, dicens quod supponere pro persona habet ex adiuncto notionali: hic autem in reprehensam incidit opinionem, dum dicit quod in hoc differunt ly Deus et ly homo, quod ly Deus ex se pro natura, ex adiuncto pro persona, ly homo vero e contra supponit. Manifeste namque haec videntur contrariari.

VI. Secundum autem dubium est, quod ibi dicitur hanc esse falsam, Deus non generat. Contra hoc enim multa habes argumenta apud Capreolum, in I, dist. IV, qu. I, art. 2; quae oportet solvere. – Aureolus ergo arguit primo, sic. In ista, Deus non generat, ly Deus stat pro natura, ut tu dicis: ergo est vera. Probatur sequela: quia natura non generat, ut patet Extra de Summa Trinitate³. – Praeterea, non generare est notionale: ergo contrahit ly Deus ad standum pro persona. Antecedens probatur: quia affirmatio et negatio sunt eiusdem generis. – Praeterea, Deus non generat et omnis Deus generat sunt contradictoriae: ergo supponunt pro eisdem. Sed in secunda supponit pro persona: ergo et in prima.

Deinde arguunt Durandus et Gregorius de Arimino quod, de virtute sermonis, vera est haec propositio; quamvis, propter erroris periculum, a Magistris non acceptetur. – Durandus quidem igitur sic⁴. De Deo praedicantur omnia quae de personis divinis verificantur: sed non generare verificatur de duabus personis: ergo. – Praeterea, Deus secundum naturam est singularis, secundum vero supposita plurificatur: ergo respectu praedicatorum essentialium, habet vim termini singularis, respectu vero personalium, habet vim termini communis indefiniti; ut patet, quia dicimus, Deus est generans, Deus est genitus, et verificatur pro distinctis suppositis. Ergo et consequentia, seu concomitantia, scilicet generat et non generat, similiter verificari oportet.

Gregorius autem sic⁵. Ista est indefinita, et habet duas singulares veras; sicut et ista, persona divina non generat, quam constat esse simul veram cum altera indefinita, scilicet, persona divina generat. Ergo non est falsa.

VII. Tertium dubium est circa rationem litterae, scilicet quod, cum dicitur, Deus non generat, datur intelligi quod generatio repugnat divinae naturae. Hoc enim, inquit Aureolus⁶, non est verum: quoniam ex negatione alicuius ab aliqua natura, non sequitur repugnantia; stat enim quod abstrahat.

VIII. Ad evidentiam horum, notandum est diligentissime quod inter Deum et ceteras substantias hoc interest, quod in reliquis haec duo, scilicet naturam et habens naturam, oportet sic se habere, ut habens naturam sit suppositum, natura vero sit ipsa essentia: in Deo autem habens naturam dupliciter invenitur, scilicet suppositum, ut Pater vel Filius, et singulare, idest hic Deus. Itaque in divinis consideranda sunt tria, scilicet essentia, hic Deus, et supposita divina, scilicet Pater et Filius et Spiritus Sanctus. In reliquis autem duo tantum inveniuntur, puta humanitas et Socrates: non enim hic homo est aliud quam Socrates. Hic tamen Deus est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, et generat et genitus est, etc.: de quo scriptum est, Exod. XV⁷: Iste Deus meus, et glorificabo eum, ut in calce ultimi articuli huius quaestionis s. Thomas exponit.

Est autem ratio diversitatis, quia natura divina ex seipsa subsistit, nec mendicat subsistentiam a suppositis, imo confert eam illis: reliquae autem naturae non subsistunt nisi in supposito. Cum autem naturalissimum sit cuique termino concreto supponere pro habente significatam formam, consequens est quod Deus primo supponat pro hoc Deo. Et quia hic Deus significat singulare naturae divinae, ideo dicitur quod pro natura in concreto. Et quia hoc singulare est commune tribus suppositis, ideo quandoque dicitur quod stat pro personis indistincte. Et quia est idem cuilibet supposito, et concrete significatur, ideo potest stare pro singulis personis.

IX. Ex hoc autem fundamento singillatim respondendo; et inchoando a primo dubio in responsione ad tertium⁸, propter ordinem doctrinae; dicitur quod inter Deum et hominem in supponendo differentia attenditur quoad suppositionem pro persona indeterminate. Et stat differentia in hoc, quod Deus, sine aliquo adiuncto, reddit propositionem singularem, quoniam supponit pro hoc Deo, communi secundum rem tribus personis: homo vero, sine aliquo adiuncto, constituit propositionem indefinitam, quoniam supponit personaliter, quamvis indeterminate. Et e contra homo ex adiuncto constituit propositionem singularem, cum habet suppositionem simplicem, ut puta, homo est species: Deus vero ex adiuncto constituit propositionem indefinitam, supponendo personaliter. Et oritur hoc, ut in littera dicitur, ex hoc quod invenitur hic Deus in rerum natura tribus personis communis: non autem hic homo.

Nec repugnant haec dictis in corpore, ut secunda ratio obiiciebat. Quoniam in corpore articuli de potentia ad supponendum personaliter fuit sermo: et dictum est quod potest, ex modo significandi, supponere pro persona, sicut et homo. In responsione autem ad tertium, est sermo de modo reductionis potentiae ad actum. Et dicitur quod ly Deus, cum possit ex se supponere pro essentia, idest pro hoc Deo, et pro persona, idest pro Patre et Filio et Spiritu Sancto; ad supponendum actualiter pro hoc Deo, non eget reducente: ad supponendum vero pro personis, reducitur per aliquid additum. In homine vero, in cuius significato non invenitur unum commune nisi ut subest intellectui, e contra accidit reductio. Unde nulla est repugnantia inter dicta.

X. Ad primum autem dubium in corpore articuli motum⁹, breviter ex dictis¹⁰ patet responsio. Neganda est enim sequela, supponit pro habente deitatem, ergo pro persona: stat enim quod supponat pro hoc Deo. – Nec approbo quod alii sentire videntur, de mente s. Thomae esse quod Deus semper stat pro persona, distincte vel indistincte. Tum quia in praesenti littera expresse distinguitur quando Deus stat pro personis, etiam omnibus; et quando stat pro essentia. Tum quia aliter non salvatur differentia posita in littera in responsione ad tertium. Tum quia in ista, Deus non generat, si ly Deus staret pro essentia, esset vera, utpote indefinita. Tum quia in ista, Deus est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, seu Trinitas, ly Deus non stat pro supposito, ut in articulo sexto¹¹ littera contra Porretanum dicit; sed pro una numero re communi. – Nec obstat si quandoque, supponendo pro natura, dicatur etiam supponere pro personis indistincte. Hoc enim concomitanter intelligendum est. Primo enim pro natura in concreto supponit: et quia etiam verificatur pro personis aliquando praedicatum, ideo supponere pro personis indistincte, tunc, secundario tamen, acceptari potest.

Ad secundum autem dubium in corpore motum, iam patet quod arguens deceptus est, intelligens pro essentia essentiam in abstracto; cum tamen Auctor intelligat de essentia in concreto; cum dicit quod in ista, Deus creat, ly Deus supponit pro natura. Stat enim secundum veritatem pro hoc Deo unico singulari, communi tribus suppositis. Et propterea creationis actio, ratione illius, omnibus suppositis convenit. – Nec est verum quod actiones sint suppositorum, universaliter: sed singularium subsistentium, quale est hic Deus. – Et nihil refert non abstrahere a suppositis huiusmodi actiones; ut de se patet.

Ad tertium autem dubium ibidem motum, dicitur quod, ut iam ex dictis patet, non repugnat, imo quandoque unum sequitur ad alterum, Deum supponere pro natura et pro omnibus personis, quamvis difformiter, ut dictum est. Unde, licet in utraque istarum, scilicet Deus creat, et soli Deo honor et gloria, Deus verificetur et pro hoc Deo et pro Trinitate: quia tamen Augustinus de tota Trinitate exclusivam exponit, ut in quaestione XXXI¹² habitum est, ideo hanc in exemplum allatam puto. Oportet autem distingui hoc membrum contra primum, quia primum separatur ab eo: stat enim Deus quandoque pro natura et non pro aliquo supposito, ut dictum est.

XI. Ad secundum autem dubium motum in responsione ad tertium¹³, circa veritatem istius, Deus non generat, ex fundamento iam dicto¹⁴ respondetur. Et ad primum quidem Aureoli, iam patet quod aequivocat de natura. Quoniam nos dicimus quod stat pro natura in concreto, idest pro hoc Deo; de quo falsum est dicere non generat, quamvis verificetur de deitate.

Ad secundum vero, negatur quod non generare sit notionale. Quoniam ad esse notionale requiritur quod sit aliquid speciale: non generare autem est commune, cum conveniat etiam naturae. – Nec ex hoc quod negatio et affirmatio sunt eiusdem generis, sequitur quod non generare sit notionale: quoniam illud intelligitur de genere rei, non autem in genere principii cognoscendi. Non enim, si affirmatio est propria ratio cognoscendi aliquid, sequitur quod negatio sit propria ratio cognoscendi aliquid aliud speciale: cum negatio verificetur tam de ente quam de non ente. Notionale autem propriam rationem cognoscendi sonare patet ex dictis¹⁵.

Ad tertium vero dicitur quod, quamvis nefas sit dicere omnis Deus, quoniam unus numero tantum est; respondendo tamen, negatur quod in ly omnis Deus ly Deus stet pro suppositis. Quoniam non potest distribuere nisi pro individuis deitatis: quod constat esse unum tantum. Et si tu accipis ea pro suppositis, non sunt contradictoria.

Ad argumenta autem Durandi et Gregorii breviter dicitur, quod convenientia personis sunt duplicia: quaedam propria suppositis, ut generare et generari, et similia; et quaedam communia suppositis et naturis, ut distingui, non generare, et similia. Inter quae tantum differt, quod propria trahunt terminos ad standum suppositaliter, eo quia propria suppositis sunt: communia autem, quia communia sunt, non contrahunt. Et ex hoc sequitur alia differentia: scilicet quod propria praedicata de personis, praedicantur etiam de concretis substantialibus; ex eo enim quod trahunt illa ad supponendum personaliter, non significant personale determinare essentiam, sed tantum supposita. Communia vero, quamvis verificata de personis, non praedicantur de concretis substantialibus: ex eo enim quod non contrahunt ipsa, significaretur personalia convenire essentiae. Et propterea, quamvis concedatur, Pater distinguitur realiter a Filio; non tamen ista, Deus distinguitur realiter a Deo.

Et ex hoc patet ad argumenta tam Durandi quam Gregorii: quoniam uterque fundatur super hoc, quod quidquid praedicatur de aliqua persona, potest praedicari de Deo. – Quamvis etiam sit aliud peccatum utriusque in hoc, quod putant quod ista, Deus non generat, sit indefinita: cum tamen sit singularis, quoniam supponit pro hoc Deo.

XII. Ad ultimum demum dubium¹⁶ dicitur quod, quamvis ex negatione non sequatur repugnantia universaliter, sequitur tamen in materia necessaria: oportet enim vel convenire vel repugnare quidquid necessario attribuitur. Constat autem quod generare et non generare Deo non nisi necessario attribui potest: cum haec non conveniant per actum voluntatis.