Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est. – In corpore articuli una conclusio responsiva, scilicet: Angeli non habent corpora sibi naturaliter unita. – Probatur sic. Dantur aliquae substantiae intellectuales perfectae, non indigentes accipere scientiam a sensibus: ergo dantur substantiae intellectuales separatae a corporibus. Tales dicimus angelos. Ergo.

Antecedens probatur. Quia in quolibet genere in quo invenitur imperfectum, oportet praeexistere perfectum: sed in genere substantiali intellectuali invenitur aliqua imperfecta, indigens sensibus ad acquisitionem scientiae, quia est potentia in genere intelligibilium, ut patet de anima humana: ergo, etc.

Consequentia vero probatur sic. In antecedente duo assumpsimus, scilicet ly substantiae intellectuales, et ly perfectae absque indigentia etc. Et ideo primo probatur quod inquantum substantiae intellectuales, non habent quod sibi conveniat uniri corpori: deinde probatur quod nec inquantum tales substantiae, hoc habent. Primum ergo probatur sic. Intelligere non est actus corporis, nec alicuius virtutis corporeae: ergo esse unitum corpori non est de ratione intellectualis substantiae ut: sic ergo non convenit omni intellectuali substantiae. Ista ultima consequentia probatur: quia quod accidit alicui naturae, non universaliter invenitur in illa. Et declaratur exemplo alarum respectu animalis. – Secundum vero probatur sic. Substantiae intellectuali accidit uniri corpori propter imperfectionem et indigentiam scientiae, ut patet de anima hominis: sed haec non invenitur in substantiis perfectis: ergo.

II. Circa antecedens et eius probationem, occurrit triplex dubium. Primo enim dubitatur de terminis assumptis, scilicet perfectum et imperfectum, quomodo in illa probatione sumantur, cum dicitur: In quocumque genere invenitur imperfectum, in eodem oportet praeexistere perfectum. Aut enim haec propositio fundatur super illo principio: actus est naturaliter prior potentia. Et hoc non. Quia veritas illius principii non certificatur nisi ex hoc, quia id quod est in potentia, oportet reduci ad actum ab eo quod est in actu: quod in proposito non habet locum. Ex hoc namque principio non potest concludi nisi aliqua substantia intellectualis quae sit reductive in actu animae nostrae, quae est in potentia: talis autem est intellectus agens, quidquid ille sit. – Aut fundatur super illo alio principio, scilicet: differentiarum eiusdem generis oportet unam se habere ut habitum et perfectionem, alteram vero ut privationem et imperfectionem. Et hoc etiam non sufficit proposito. Quoniam ex hoc nihil aliud potest concludi, nisi quod datur aliqua substantia intellectualis secundum naturam suae speciei perfectior anima humana: utrum autem illa perfectior species habeat scientiam completam ex se inditam aut non, ex hoc principio non sufficienter concluditur; quia stat esse speciem perfectiorem, et tamen non habere tali modo scientiam.

Et confirmatur hoc ex natura sensitiva. In qua, quoniam invenitur natura sensitiva imperfecta in animalibus imperfectis, consequens est ut dentur animalia perfectiora, idest habentia virtutes sensitivas perfectiores. Non tamen ex hoc sequitur quod dentur animalia habentia species sensibiles congenitas, sive interiores sive exteriores. Sic ergo erit in proposito.

III. Secundo dubitatur circa alium terminum ibidem assumptum, scilicet ly in eodem genere¹. Aut enim sumitur genus stricte. Et hoc non: quia sequeretur quod ista ratio non valeret nisi ex suppositione quod angeli sunt in genere; quod ab omnibus non conceditur, immo a Peripateticis discrepare videtur². – Aut sumitur genus pro coordinatione, iuxta consuetudinem qua solemus dicere in genere entium, et in genere intelligibilium, etc. Et si sic sumitur, intentum non concluditur, quamvis verum assumatur. Quoniam dicetur quod substantia illa intellectualis perfecta, quam oportet praeexistere in genere intelligibilium, est Deus gloriosus: ac per hoc, male illatum est, tales dicimus angelos.

IV. Tertio, circa ipsum antecedens dubitatiuncula occurrit. Quoniam in numero plurali dicitur quod sunt aliquae substantiae intellectuales etc.: et tamen ex probatione adducta non potest inferri nisi in numero singulari, ergo est aliqua substantia intellectualis perfecta etc. Male igitur conclusum videtur illud antecedens.

V. Ad evidentiam harum dubitationum, notandum est quod vis rationis assumptae ad probandum antecedens, consistit in hoc, quod quandocumque datur aliqua natura distinguibilis per plures modos aut differentias essentiales, necesse est quod, si invenitur secundum imperfectiorem modum aut differentiam, quod inveniatur etiam secundum perfectiorem. Et huius ratio est multiplex. Tum quia, cum utrumque sit possibile, natura non est magis sollicita circa imperfecta quam circa perfecta. Tum quia imperfectiora sunt propter magis perfecta. Tum quia divisiva naturae plurificabilis aut sunt simul natura, ut patet de differentiis condividentibus genus, ex Postpraedicamentis³: aut alterum se habet ut prius, et alterum ut posterius, ut contingit in divisione analogi; et sic etiam posterius infert prius.

VI. Hoc igitur stante, dicitur ad primum dubium⁴, quod hic accipitur propositio ex secundo fundamento. Et ad obiectionem in oppositum respondetur dupliciter. Primo quod, quia haec duo, scilicet perfectior natura intellectualis quam sit tota anima humana, et natura intellectualis ita perfecta quod non indiget acquirere scientiam a sensibilibus, convertuntur ad invicem, ideo s. Thomas efficaciter conclusum antecedens pro constanti dimisit. – Et declaratur convertibilitas haec ex inferius dicendis, dum manifestabitur in qu. LXX⁵, animam intellectivam propter ipsum intelligere in solo homine indigere corpore. Et potest etiam colligi ex dictis Aristotelis in III de Anima, in fine⁶. Et potest ratione probari: sed nolo nunc insistere.

Secundo dicitur quod, dato quod supra animam hominis essent aliquae substantiae intellectuales non habentes scientiam inditam a natura, adhuc tamen ratio concludit intentum. Quoniam habere scientiam congenitam est modus possibilis secundum naturam intellectualis substantiae, et est perfectus: ergo, si dentur imperfecti modi habendi naturam intellectualem, debet inveniri modus perfectus habendi eandem; ac per hoc, dentur substantiae intellectuales non indigentes acquisitione scientiae.

Et per hoc patet responsio ad confirmationem. Quia non est similis ratio in natura intellectuali et sensitiva quoad hoc: scilicet quod in natura intellectuali modus habendi illam cum plenitudine virtutis et specierum ab intrinseco, est modus possibilis in natura; modus vero habendi naturam sensitivam sic perfectam quod habet etiam species sensibiles inditas, est modus impossibilis in natura. Et ideo ratio procedit in natura intellectuali: non autem in sensibili.

VII. Ad secundam dubitationem⁷ dicitur quod, quomodocumque sumatur genus, intentum concluditur. Tum quia Deus non clauditur in coordinatione substantiarum intellectualium: quoniam non est pars universi, sed bonum separatum eiusdem, ut dicitur in XII Metaphys., text. LII⁸. Tum quia, restringendo minorem, scilicet in genere intellectualium substantiarum conditarum, nihilominus sequitur propositum, ut patet discurrenti.

VIII. Ad tertium dubium⁹ dicitur, quod numero plurali usus est s. Thomas, non ex vi rationis huius praecise; sed ex hac ratione simul et supra dictis, in praecedente quaestione¹⁰, de numero intellectualium substantiarum.

IX. Circa probationem illius consequentiae, scilicet, Accidit, ergo non convenit universaliter¹¹, dubitari potest: quia non videtur necessaria. Quoniam stat aliquid accidere alicui, et tamen convenire omni: nihil enim prohibet colorem, vel quodvis aliud, accidere animali, et tamen inveniri in omni animali.

X. Ad hoc breviter dicitur, quod accidentia (idest praedicata accidentalia) sunt in duplici ordine. Quaedam sunt accidentalia et superiori et inferioribus: quaedam vero sunt accidentalia quidem superiori, essentialia tamen et constitutiva inferiorum, vel consequentia essentialiter constitutiva inferiorum; ut rationale vel risibile respectu animalis est accidens, respectu vero hominis est essentiale. Cum ergo dicitur quod accidens alicui naturae non convenit ei universaliter, vera et necessaria propositio est de accidente secundo modo: vera etiam ut in pluribus, de accidente ut in primo modo. Et quia s. Thomas de accidente secundo modo loquebatur, ideo non solum ex veris, sed ex necessariis processit.

XI. Circa probationem consequentiae quoad secundam partem¹², dubitari posset, quod non nisi unus modus excluditur quo substantia intellectualis corpus naturaliter unitum habere potest, ille scilicet qui animae humanae competit. Posset enim aliquis dicere quod insufficienter concluditur separatio naturalis a corpore ex hoc, nisi probetur quod nullus alius modus est possibilis. Quod cum s. Thomas non fecerit, insufficienter conclusisse videtur.

XII. Ad hoc dicitur quod, formaliter loquendo de substantia intellectuali et tota eius latitudine per se, idest de omnibus substantiis intellectualibus et inquantum intellectuales sunt, et inquantum sic vel sic intellectuales sunt, sufficiens fuit processus s. Thomae. Quoniam hoc tantum modo contingit intellectualem operationem egere corpore, scilicet propter acquisitionem scientiae et servitium phantasmatum, ut contingit in homine. Et quia s. Thomas formaliter de substantia intellectuali loquebatur, ideo hoc uno modo excluso, pertransivit. Et vere sapienter processit. Quoniam, dato quod alicui substantiae intellectuali, puta animae caeli vel alicuius corporis aerei, aliunde posset competere naturalis unio ad corpus, nihilominus ratio ista in suo perseverat robore. Quoniam si in latitudine intellectualium, discurrendo per omnes differentias intellectualitatis ut sic, non invenitur unio ad corpus nisi propter imperfectionem vis intellectualis; consequens est ut praeinveniatur perfecta vis intellectualis absque indigentia corporis. Et sic interpretandus est processus s. Thomae.

XIII. Sed contra hanc responsionem, quamvis subtilem, instari potest. Quoniam ex vi istius processus non potest inferri quod sunt substantiae tales a corporibus separatae simpliciter, sed inquantum intellectuales sunt. Diceret autem quispiam quod cum hoc stat quod sint coniunctae corporibus aliunde, puta quia motivae seu operativae sunt ad extra.

XIV. Ad hoc dicitur, quod opinari talem causam unionis ad corpus, non est rationabile circa omnes substantias intellectuales; quamvis circa aliquas sit forte dubium, propter earum imperfectionem. Oportet enim tales esse tam limitatae et imperfectae virtutis motivae, ut non nisi coniuncto secundum esse organo applicari possint immediate, ceteris autem mediante illo. Unde si substantia intellectualis invenitur secundum hunc gradum imperfectum, necesse est quod praeinveniatur secundum gradum perfectum, in quo vis operativa ad extra sit proportionalis virtuti intellectivae; quod scilicet utraque sit elevata ita, quod neutra egeat coniuncti secundum esse corporis adminiculo. Quia ergo intentio s. Thomae erat concludere particularem, scilicet quod aliquae substantiae intellectuales sunt separatae a corporibus; non discutere universalem, scilicet an omnes substantiae intellectuales perfectae secundum scientiam, sint separatae a corporibus (immo inferius, qu. LXX¹³, vertetur in dubium); et per istammet rationem qua usus est, excludebatur obiectio ista, pro quanto obstaret illi particulari; et ista instantia sumpta est a conditione extra latitudinem intellectualitatis ut sic: idcirco ab intendente processum ex vi intellectualitatis, potuit silentio pertransiri.

Secundo potest dici, quod instantia ista, quamvis possit facere ambiguitatem simpliciter, non potest tamen hanc parere stantibus supra¹⁴ dictis de numero angelorum, quod tantus est numerus talium substantiarum, et quod non sunt propter movere. Necesse est enim ut latitudo earum attendatur non penes movere, sed penes intelligere.

Tertio potest dici, quod intentio s. Thomae est quidem concludere specificativam hanc, scilicet quod angeli, quantum est ex meritis intellectualitatis eorum, sunt separati a corporibus; affirmare autem simpliciter hanc, scilicet, angeli sunt separati a corporibus. Nec hoc vitiosum est. Tum ex parte medii quo usus est, de perfecto et imperfecto, quod eadem ratione infert illam praeiacentem, ut in prima responsione dictum est. – Tum ex parte illatae conclusionis. Quoniam esse intellectivum est principale et essentiale, esse vero motivum quasi accidentale et secundarium est, utpote ratione primi conveniens: ac per hoc, si essentiale praecipuum non exigit corpus, et unibile esse corpori sit de numero essentialium, consequens est ut aliquae tales sint non egentes corporibus, iuxta secundam responsionem. – Tum ex parte dicendorum inferius¹⁵, ubi de eis inquantum motores, erit sermo. Nunc enim, cum de substantia eorum sit sermo, et substantialia rerum ex operatione principali pensanda sint, et cetera suis propriis locis discutienda; sat est ostendere quod operatio propria et essentialis earum ducit ad ponendam substantiam earum posse esse ita elevatam, quod corpore non egent. Ac per hoc, hic simpliciter dici potest quod separatae sunt a corporibus: in substantialibus enim non differunt possibile et necessarium.

Titulus, quoad quid nominis, nihil aliud exigit nisi notari duo. Primo, ly assumere, quod significat ad se sumere, idest ad sui ipsius manifestationem; et non ad sua opera peragenda. – Secundo, Scripturae consuetudo attendenda est, in qua introducuntur angeli in corporibus apparentes.

In corpore tria facit: primo, refert quandam opinionem Rabbi Moysis¹; secundo, improbat eam²; tertio, respondet quaesito unica conclusione³.

II. Quoad primum, opinio illa dicit duo: scilicet et quod angeli non assumunt corpora; et quod ea quae dicuntur in Scripturis de corporea apparitione angelorum, intelliguntur de imaginaria tantum apparitione.

III. Quoad secundum, arguitur contra ultimum dictum, sic. Communiter visum ab omnibus, videtur visione corporali, qua videtur illud quod est positum extra videntem: sed angeli corporaliter apparentes fuerunt visi communiter ab omnibus: ergo.

Maior patet ex differentia inter visionem corporalem exteriorem et imaginariam, ex parte obiecti: quia pura imaginaria terminatur ad obiectum intra, oculorum vero visio terminatur ad obiectum extrinsecum. Et ex hoc sequitur alia differentia: quia visum imaginarie, ut sic, solum est in imaginante, et consequenter sibi soli apparet; visum autem oculis, quia extra videntem existit, ab omnibus communiter videri potest. – Minor vero ex Scriptura probatur de angelis qui apparuerunt Abrahae, Loth et Tobiae.

IV. Quoad tertium, conclusio responsiva est ista: Angeli interdum assumunt corpora. – Probatur sic. Quod est substantia quae non est corpus, nec habet corpus naturaliter unitum, et quandoque videtur visione corporali, interdum assumit corpus: angeli sunt huiusmodi: ergo. – Minor nota est ex hoc articulo et praecedentibus. Et similiter maior.

Titulus clarus est in corpore articuli. – In corpore articuli una conclusio responsiva, scilicet: Angeli per corpora assumpta possunt operari quaedam opera vitae, quantum ad id in quo communicant cum corporibus non vitalibus, non autem quantum ad id quod est proprium viventium. – Conclusio ista et declaratur, et probatur: declaratur quidem quantum ad distinctiones quas supponit; probatur vero quantum ad ultimam particulam.

Distinctiones sunt istae. Operationum quaedam est vitalis, quae scilicet est ab anima inquantum anima; et quaedam non vitalis, quae scilicet est a natura tantum, ut motus sursum vel deorsum. – Operationum rursus vitalium quaedam habent aliquid commune cum non vitalibus, et aliquid proprium inquantum vitales sunt; quaedam vero nihil habent commune cum non vitalibus. Exemplum utrarumque habetur in littera.

Probatio vero ultimae particulae est, quia eius est actio, cuius est potentia, ut dicitur in libro de Somn. et Vig.; sed angelorum in corporibus assumptis non est potentia propria animae: ergo nec actio.

II. Circa distinctionem secundam, et primam partem conclusionis, simul dubium occurrit. Quoniam cum assignatur talis distinctio, aut intendit quod in quibusdam operationibus inveniantur duo realiter distincta, alterum commune vitalibus et non vitalibus, et alterum proprium vitalibus: aut quod illa duo sint secundum rationem tantum distincta, quemadmodum superius et inferius. Si primo modo, falsum apparet: quoniam operationes omnes animae sunt simplices, et non compositae ex duobus realiter distinctis. – Si secundo modo, falsum quoque videtur. Quia in hoc non differunt operationes animae inter se: quoniam omnes operationes animae communicant cum operationibus inanimatorum in aliquo praedicato communi. Et sic distinctio est nulla.

III. Ad hoc est dicendum, quod intentio s. Thomae, ut patet ex Qu. VI de Pot. Dei, art. VIII, est loqui de duobus realiter distinctis; non tamen componentibus operationem, sed concurrentibus ad ipsam. Ita quod sensus distinctionis est, quod operationum vitalium quaedam sunt communicantes cum non vitalibus in effectu seu termino, quamvis differant in principio; quaedam vero sunt quae nec in principio, nec in termino seu effectu, communicant cum non vitalibus. Primae sunt locutio et motus processivus et generatio, quorum termini seu effectus sunt divisio aeris, motus localis et alteratio, quae possunt etiam per actiones non vitales causari. Secundae vero sunt sentire, nutriri, et reliqua, quae non solum ab anima sunt, sed ad animatum corpus, ut sic, terminantur.

IV. Circa probationem conclusionis¹, adverte diligenter quod ex ista ratione sufficienter concluditur quod angeli nullum opus vitae, absolute loquendo, in corporibus assumptis exercent, eo quod nullam potentiam vitalem in assumpto corpore habent. Et sic neque locutio, neque motus progressivus vere competit angelis. Sed quia quarundam actionum vitalium terminus potest fieri sine actione animae, ac per hoc sine potentiis animae, ut verberare aerem, et moveri localiter; ideo talia opera vitae angelis per corpora assumpta attribuuntur, non secundum quod opera vitae, nec secundum quod talia opera vitae, sed secundum similitudinem effectus; idest, attribuuntur eis opera similia istis vitalibus quoad effectum. Similia autem dico, non metaphorice, sed proprie, quemadmodum album albo simile est: nam metaphorica similitudine omnia opera vitae eis attribui possunt.

V. Circa dicta s. Thomae in hac materia hic et in Qq. de Pot., loco allegato², dubium occurrit, ex eo quod ponit generationem in genere operum vitalium communicantium cum non vitalibus; sed separat eam a corporibus assumptis angelorum, quia materia corporalis non obedit angelis ad transmutationem formalem. Hoc enim non videtur verum. Quia generatio vitalis terminatur ad animatum, inquantum animatum est: et consequenter, dato quod non concurreret transmutatio formalis, esset disconveniens angelo; et est sub altero genere operationum vitalium.

VI. Ad hoc dicitur, quod distinctio ibidem facta a s. Thoma, quamvis potuisset fieri amplior, restricta tamen est ab eo ad opera quae sunt ab eadem anima in eodem numero, ab his quae non sunt huiusmodi. Et sic generatio, quae terminatur ad animam non eandem numero sed specie, posita est in secundo membro, et exclusa propter aliam causam. Non contradicit tamen his amplior distinctio, qua animae opera distinguuntur in ea quae incipiunt ab anima et terminantur ad animam, sive eandem numero sive non; et ea quae tantum incipiunt ab anima. Et sic generatio et nutritio ex duplici capite excluduntur: scilicet et quia terminantur ad animatum ut sic; et quia sunt transmutationes formales.