Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est. – In corpore una conclusio: Angeli sunt incorruptibiles secundum suam naturam. – Probatur dupliciter¹. Primo sic. Omne quod corrumpitur, per hoc corrumpitur quod eius forma separatur a materia: ergo angeli sunt incorruptibiles.

Tenet consequentia: quia angeli sunt formae subsistentes et omnino immateriales, ac per hoc in eis non potest habere locum separatio formae a materia. – Antecedens vero probatur sic. Esse per se convenit formae: ergo inseparabile est a forma: ergo in omni corruptione fit separatio a materia.

Antecedens primum nunc assumptum probatur, ex eo quod cuicumque convenit esse, convenit ratione formae; ut patet in materia, quae maxime distat a forma. – Prima vero consequentia patet ex I Poster.²; et declaratur exemplo rotunditatis circuli et aeris, seu circuli aenei. – Secunda vero consequentia fundatur super duobus. Primum est: Corruptio est mutatio de esse in non esse. Secundum est: In omni corruptione oportet materiam remanere. Ex his enim manifeste sequitur separatio formae a materia. Quia cum in omni corruptione destruatur aliquod esse, et esse non possit separari a forma, oportet quod esse et forma simul pergant: et cum, ex alia parte, in omni corruptione oporteat subiectum remanere, necesse est quod, si corruptio fit, quod esse separetur a subiecto remanente, ac per hoc forma etiam ab eodem separetur: alioquin corruptio intelligi non potest.

II. Circa primam rationem, dubitatio accidit de veritate illius propositionis assumptae, scilicet, esse per se convenit formae. Haec enim aut est falsa; aut nihil infert ad propositum. Dupliciter enim interpretari potest. Primo, ut ly per se distinguitur contra per aliud, et idem significat quod sine medio, seu immediate. Et hoc modo, licet sit vera, propositum tamen non probat: quia ex hoc non sequitur ipsum esse inseparabile esse a forma. Non enim valet, A convenit B immediate, ergo inseparabiliter; ut patet de forma respectu materiae, et de albedine respectu superficiei. – Obstat etiam huic interpretationi declaratio s. Thomae ex rotunditate et circulo, etc.

Secundo modo potest accipi ly per se, ut distinguitur contra per accidens. Et sic propositio est falsa, tum in doctrina s. Thomae, tum simpliciter. Apud s. Thomam quidem³, esse per accidens praedicatur de qualibet forma citra Deum; ita quod nec est de essentia alicuius formae, nec fluit ab illa ut passio, ut superius in qu. III, art. 4, dixit; quia nulla res est sibi sufficiens causa quod sit. – Simpliciter autem, quia nulla res potest intelligi sub opposito eius quod convenit per se: constat autem quod absque contradictione de quacumque forma, excepta divina, potest dici quod non est: igitur esse non per se convenit formae.

III. Ad hoc dicitur, quod ly per se utroque modo interpretari potest. Et quoad primum modum, distinguendum est de medio, scilicet de media actione, et de media forma. Ex coniunctione enim aliquorum immediate, idest sine media forma, non potest concludi inseparabilitas, ut obiiciendo probatum est. – Quandocumque vero aliqua duo sic se habent quod coniunguntur universaliter absque media actione coniungente, tunc illa duo oportet esse inseparabilia ab invicem: propterea quia quaecumque eadem generatione generantur, eadem quoque corruptione corrumpuntur. Talis autem immediatio actionis non invenitur inter materiam et formam, et alia huiusmodi: quoniam constat, praeexistentibus subiectis, agens sua actione coniungere illa. Sed inter formam quamcumque et existentiam rei nulla mediat actio iungens hanc illi: quoniam non prius fit forma, et per aliam actionem iungitur existere; sed ipsum fieri formae ad illam coniunctionem terminatur. Et propterea inseparabiliter se habent.

IV. Ad evidentiam vero secundi modi⁴, sciendum est quod aliquid convenire alicui per se, idest non per accidens, contingit dupliciter: uno modo simpliciter, alio modo physice. Vocatur autem perseitas simpliciter, quae fundatur super habitudine terminorum absolute sumptorum: perseitas vero physica, quae fundatur super habitudine terminorum in esse naturali positorum. Exemplum primi: quinarius est impar; exemplum secundi: Socrates quandoque corrumpetur. Conveniunt autem hae duae perseitates in hoc quod, quemadmodum quod convenit alicui per se simpliciter, necessario et inseparabiliter adhaeret illi absolute sumpto; ita proportionaliter quod convenit alicui per se physice, necessario et inseparabiliter comitatur illud in esse naturali positum. Differunt vero, quia praedicata per se simpliciter, nihil non necessarium supponunt, quoniam respiciunt subiecta absolute sumpta: praedicata vero per se physice, supponunt aliquid non necessarium, scilicet subiecta producta fuisse in rerum natura (productio autem rerum non semper est necessaria); et hoc est quia talia praedicata respiciunt subiecta in esse physico. Ex hoc autem differunt secundo, quia perseitas prima adeo est necessaria, ut oppositum implicet contradictionem: perseitas vero secunda non est necessaria nisi necessitate naturalis cursus; et ideo oppositum non implicat contradictionem. – Patent haec omnia dicta de perseitate physica, comparando actualem corruptionem, non nunc, sed quandoque, ad quodcumque corruptibile. Non enim accidit mixto alicui quod corrumpatur quandoque, sed per se convenit illi ex principiis essentialibus: et tamen non implicat contradictionem illud nunquam corrumpi; sed illud, suae naturae dimissum, nunquam corrumpi.

Et per hoc patet responsio ad obiecta⁵. Quia existere est praedicatum accidentale respectu cuiusque naturae citra divinam, idest non per se simpliciter: et ideo oppositum non implicat contradictionem. Dicitur vero praedicatum per se respectu formae, quia perseitate physica illi coniungitur: quoniam formam productam necessario comitatur existere, et non per accidens. Et hoc est verum, et efficaciter infert propositum.

V. Notandum est autem, et prae oculis habenda distinctio haec: quoniam et ad theologalia et ad physica in multis materiis est utilis et necessaria. – Solvitur quoque ex dictis obiectio de separatione existentiae propriae ab anima Christi producta in rerum natura (quoniam illa, apud s. Thomam⁶, proprium non habet esse existentiae). Iam enim ex dictis patet quod esse per se et inseparabiliter comitatur formam productam, quantum est ex se, seu sibi dimissam: anima autem Christi producta non sibi dimissa est, sed praeventa a Verbo divino, et ad illius esse assumpta est.

VI. Secunda ratio⁷, a signo, est ista. Obiectum intellectus est sempiternum: ergo intellectualis substantia est incorruptibilis. – Antecedens probatur: quia est supra tempus. – Consequentia vero: quia intellectionis species et ratio ex obiecto comprehenditur; et operationis modus operantis essendi modum ostendit, quia unumquodque operatur secundum quod est actu.

VII. Notanda hic sunt duo circa antecedens. Primo, quod subiectum antecedentis, scilicet ly obiectum intellectus, dupliciter sumi potest: scilicet materialiter, pro re obiecta intellectui; alio modo formaliter, idest pro intelligibili in actu ut sic. Primo modo non sumitur hic, sed secundo.

Secundo, quod praedicatum antecedentis, scilicet ly sempiternum, dupliciter sumi potest: scilicet positive, et negative. Et quamvis secundo modo expositum, sit indubie verum, et primo modo aliqualiter sit ambiguum, in utroque tamen sensu proposito servit, et magis in primo. Nulli siquidem dubium est quod intelligibile in actu ut sic, cum abstrahat a motu et mutatione, sit immutabile et necessarium, ac per hoc perpetuum negative. Si quis quoque profundius scrutatus fuerit, inveniet quod, quia intelligibile, ut sic, est supra tempus et motum, consequens est et quod intelligibile, per se loquendo, vindicet sibi sempiternitatem, quemadmodum motus velocibilitatem in infinitum (ac per hoc accidit intelligibili corrumpi, quia est sic intelligibile, puta in phantasmatibus): et quod intelligibile in actu, si extra animam inquantum tale existeret, sempiternum positive secundum suum esse poneretur; quoniam existere supra tempus et motum poneretur habere intelligibile. Ergo in actu ut sic, si existit, est sempiternum positive: et si non, est sempiternum per se negative.

VIII. Circa consequentiam⁸, adverte quod vis consequentiae consistit in hoc. Intelligibile in actu, ut sic, est supra tempus: ergo intellectio est eorum quae sunt supra tempus: ergo et intellectualis substantia. – Prima consequentia probatur: quia ratio operationis ex proprio obiecto formaliter sumpto sumitur. Si enim intelligibile, ut sic, supra motum et tempus elevatur, immobilitatem sempiternitatemque exposcit, consequens esse debet ut intellectionis conditio ex immobilitate et sempiternitate sumatur: ac per hoc ad eundem spectat ordinem. – Secunda vero consequentia probatur: quia si intelligere est operari hoc modo, scilicet supra tempus etc., ergo modus essendi intellectualis substantiae erit etiam supra tempus et motum. Ergo erit sempiternum ens.

Adverte bene hic quod ex sempiternitate obiecti non intulimus sempiternitatem operationis: sed illam esse de ordine sempiternorum, idest elevatam supra tempus et motum. Et hoc per se loquendo, de intellectione ut sic: quoniam per accidens contingit quod intellectio tali modo, scilicet per phantasmata, sit cum continuo et tempore. – Ex hoc autem quod intellectio sic est elevata supra tempus, signum habemus magnum quod intellectus, ut sic, magis est elevatus; ac per hoc, subsistit incorruptibiliter.