Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo, nota ly in nomine Verbi. Non enim quaeritur utrum res quae est Verbum respiciat creaturas: sed utrum res illa divina, ut Verbi nomine significatur, claudat respectum aliquem ad creaturas.

II. In corpore tria facit. Primo, proponitur conclusio directe responsiva quaesito affirmative, simul cum medio: ac per hoc respondet quoad respectum in communi. Secundo, determinando qualis est ille respectus, respondet de tali respectu, communi tamen Patri et creaturis. Tertio, distinguendo, respondet de respectu quo tantum respicit creaturas.

III. Quoad primum, conclusio est de respectu in communi, sicut in communi quoque quaesitum fuit. Et est ista: In Verbo Dei importatur respectus ad creaturas. – Et subiungitur statim medium: quia Deus, cognoscendo se, cognoscit creaturas.

Quoad secundum autem, propositum medium explicatur, magis applicando ipsum ad conclusionem contractam ad respectum talem, scilicet: Verbum Dei est expressivum Patris et creaturarum. – Probatur enim sic. Verbum est repraesentativum omnis eius quod actu intelligitur: ergo Verbum Dei est expressivum non solum Patris, sed etiam creaturarum. – Antecedens probatur in nobis, apud quos sunt diversa verba secundum diversa intellecta in actu. Consequentia vero probatur: quia Deus unico actu se et omnia intelligit.

Quoad tertium, est haec conclusio: Verbum Dei eius quod est in Deo Patre, est expressivum tantum; creaturarum vero est expressivum et operativum. – Probatur. Scientia Dei est Dei quidem cognoscitiva tantum, creaturarum autem cognoscitiva et factiva: ergo Verbum Dei etc. Et confirmatur auctoritate Scripturae: Dixit, et facta sunt.

IV. Circa praedicta, universamque hanc materiam, adverte hic esse quatuor: primo, res dicta Verbo; secundo, relatio inter Verbum et rem dictam; tertio, modus quo Verbum refertur ad res dictas; quarto, ratio quare sic refertur. Et quoad res dictas quidem, in primo articulo huius quaestionis, in responsione ad 3, habuimus quod sunt haec tria, scilicet essentia divina, personae divinae, et omnis creatura: Pater enim dicit haec omnia Verbo. Relatio vero Verbi ad res dictas, ut sic, est relatio rationis: et est relatio expressivi ad expressum, ut in littera dicitur. Et in his duobus conveniunt alii nobiscum, coacti forte auctoritate Augustini.

In reliquis autem duobus, scilicet in modo et causa, diversitas est opinionum. Scotus enim, in Secundo, dist. I, qu. I, art. 2, et in Quodlibetis, qu. XIV, art. 2, tenet quod Verbum Dei, ex vi productionis suae, non procedit ex scientia creaturarum, sed divinae essentiae. Et rursus, ut ex dist. XXXII Primi, qu. I, ad ult., eiusdem sumitur, tenet quod Verbum sic procedit de scientia solius essentiae, quod non procedit ut Verbum personae, nisi concomitanter. Ita quod imaginatur Patrem, ex hoc quod intelligit divinam essentiam, Verbum producere: quod quidem ex vi productionis suae exprimit essentiam, personas autem divinas concomitanter, tanquam res necessario iunctas essentiae: creaturas vero habet quod repraesentet, completa iam productione ipsius Verbi.

V. Est autem fundamentum positionis suae, quia ponit, in XXXV distinctione Primi, creaturas produci a Deo in esse cognito. Et propterea imaginatur quod essentia divina primo quasi movet intellectum paternum ad productionem termini infiniti, idest Verbi: et deinde ad terminum finitum, idest creaturam in esse cognito. Et sic Verbum non potest produci de scientia creaturarum, quae est in secundo instanti naturae.

Arguit quoque ad hoc in Secundo, ubi supra, tripliciter. Primo. Si Verbum procederet ut Verbum divinae essentiae et omnis intelligibilis, pari ratione Spiritus Sanctus spiraretur ut amor divinae essentiae et omnis amabilis intellecti: sed hoc est falsum: ergo. Probatur falsitas: quia tunc vel Deus necessario amaret creaturas, vel Spiritus Sanctus non necessario produceretur; quorum utrumque est impossibile. – Secundo. Si Verbum procederet ex omnibus etc., ergo procederet de seipso Verbo ut noto Patri: quod est inconveniens. Et tenet sequela: quia unum de intellectis formaliter a Patre, est Verbum. – Tertio. Nulla relatio realis alicuius personae divinae est ad creaturam: sed geniti ad id de quo gignitur, si est distinctum realiter, est relatio realis: ergo Verbum non est genitum de lapide ut noto Patri.

VI. S. Thomas autem, ut hic patet, tenet Verbum Dei natum esse ex omnibus quae sunt in scientia Patris, scilicet essentia, personis, et omni alio intelligibili simplici (quod dico propter scita a Deo scientia visionis). Imaginatur enim, ut expresse in primo articulo¹ dicit, quod Pater, intelligendo se et Filium et Spiritum Sanctum et omnem creaturam (subaudi tu, simplici intelligentia), concipit Verbum: ita quod prius, secundum rationem, Deus Pater intelligit quidquid naturaliter relucet in divina essentia, quam producat Filium.

Verum tamen est quod Verbum principaliter exprimit essentiam, et secundario creaturas; sicut et Deus Pater principaliter intelligit essentiam suam, et secundario creaturas: ita quod ly principaliter et ly secundario nihil aliud significant nisi in se et in alio; creatura enim in essentia divina, ipsa autem essentia in se intelligitur et exprimitur.

VII. Ad imaginationes autem Scoticas facile est respondere. Primarium enim fundamentum² nihil valere ex eo patet, quod productio illa creaturarum chimaerica est, et periculosam ingerens doctrinam. Sequitur enim Deum gloriosum non posse esse absque hoc, quod sint creaturae in esse diminuto: quod in philosophia ridiculum, in fide autem scandalum videtur. Sed de his alias³. Nos enim, essentiam divinam et formaliter et obiective omne intelligibile comprehendere tenentes, ex superius⁴ determinatis, dicimus quod, quia Verbum procedit non ex qualicumque cognitione essentiae divinae, sed ex comprehensione eiusdem, oportet ut procedat ex notitia omnium quae sciuntur comprehendendo divinam essentiam. Sed haec sunt omnia supradicta⁵, ut patet ex qu. XIV⁶. Ergo.

Et hoc proculdubio fuit fundamentum s. Thomae. Ex quo ad primam obiectionem Scoti⁷ dicitur breviter quod, uniformiter loquendo, scilicet de creatura intellecta in Deo, et similiter amata in Deo, par ratio est de Verbo et Spiritu Sancto: nec aliquod sequitur inconveniens. – Posset tamen simpliciter negari sequela, et paritas rationis: quia amor respicit res amabiles in seipsis, verbum autem res in intellectu.

Ad secundam vero dicitur, quod nullum inconveniens est Verbum procedere ex seipso et Spiritu Sancto ut notis Patri, idest ex notitia quam habet Pater de eis: imo hoc est necessarium, propter allatam rationem. Quin potius, cum ipse Scotus expresse, in VI distinctione Primi, teneat quod Pater prius intelligit Filium quam producat ipsum, voluntarie reputatur hoc inconveniens.

Tertia autem obiectio responsione non est digna: quoniam Verbum non distinguitur realiter ab his a quibus procedit ut cognitis, sed a quo procedit ut dicente; ut de se patet.

VIII. Esto tamen in hac materia cautus, propter veritatem conditionalem, scilicet: Si Deus nihil intelligeret in sua essentia nisi ipsam solam, adhuc haberetur productio Verbi. Ex hac enim sequi videtur quod productio Verbi non est posterior intellectione creaturarum in Deo. Habes namque aliam conditionalem: Si Deus non esset productivus ad intra intelligendo se, intelligeret nihilominus omne intelligibile. Ex hac enim sequitur quod Deum intelligere creaturas in se, non est posterius productione ad intra. Quare ne ex his fallaris, quod naturaliter de facto sit sequendo⁸, dicito ut supra⁹. Dixi autem naturaliter, quoniam ea quae Deus de facto libere novit, cum naturale praecedat liberum, procul ab ista disputatione sunt. – Et quoniam in comprehensione naturalis vis scientiae divinae clauditur ars creaturae factiva, quamvis non concludatur volitio earum; idcirco Verbum Dei, adaequans naturalem eius scientiam, habet respectum ad creaturam non solum expressivi, sed etiam operativi, ut in littera ex Augustino dicitur.

IX. In responsione ad primum, nota quod contra eam sunt argumenta Aureoli, apud Capreolum, in XXVII distinctione Primi, qu. II, in concl. 5¹⁰, ad probandum quod Verbum ex personali proprietate habet quod referatur ad creaturas. Omnia enim ex hoc ruunt, quod supponunt quod idem sit dicere, Verbum secundum propriam rationem refertur ad creaturas; et dicere, Verbum ex proprietate personali habet quod referatur ad creaturas: cum tamen haec multum distent, et primum concedi possit, secundum autem non. Et huius ratio est, quoniam Verbum claudit in propria ratione notitiam, quae est de numero essentialium: propter quam, ut in littera dicitur, refertur ad dicta nota et facienda.

X. In responsione ad quartum, adverte quod in illis verbis, nomen Verbi principaliter impositum est ad significandam relationem ad dicentem, iudicio meo, retractat s. Thomas id quod in Qq. de Ver., qu. IV, art. 5, dixerat, scilicet quod Verbi nomen principaliter significat absolutum. Et sequitur haec retractatio determinationem quam in primo articulo hic fecerat, scilicet quod Verbum sit nomen personale tantum. Ita quod Verbum significat primo proprietatem personalem ipsius Filii in concreto; et quoniam quasi substratum est notitia connotata, ideo refertur etiam ad dicta, etc. Et hoc consonat responsioni ad primum; et verbis praecedentis articuli, scilicet, Verbum significat quandam emanationem intellectus. Constat enim quod emanatio illa proprietas personalis est Filii: nisi enim hoc esset primo eius significatum, ex propria eius significatione non significaret proprietatem personalem Filii in divinis, sed ex connotato tantum; cuius oppositum ibidem dicitur.