Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus, ut iacet, in sua amplitudine intelligitur, ut ex responsione patet.

In corpore quatuor: primo, regula traditur ad discernendum de quo per prius nomen dicitur, et de quo posterius; secundo, respondetur quaesito quoad nomina metaphorica¹; tertio, quoad proprie dicta, secundum opinionem in secundo articulo confutatam ²; quarto, secundum veritatem ³.

II. Quoad primum, regula est: Analogum prius dicitur de eo quod ponitur in aliorum definitione, quam de aliis. – Probatur. In omni nomine analogo est unum respectum a ceteris: ergo illud unum ponitur in definitione aliorum: ergo illud unum est prius ceteris secundum rationem illius analogi. Declaraturque hoc exemplariter in hoc analogo quod est sanum. – Antecedens, cum prima consequentia, non aliter probatur. Secunda vero consequentia probatur: quia ratio quam significat nomen, est definitio; ac per hoc, prius secundum definitionem illius nominis, est prius secundum eius rationem; quod nihil aliud est quam analogum prius dici de illo quod definit cetera, quam de aliis.

III. Circa antecedens et primam eius consequentiam, dubium non dissimulandum occurrit. Primo, ad hominem: quia ipsemet s. Thomas in Qu. de Ver., qu. II, art. XI ⁴, non esse verum universaliter quod primum analogatum poni debeat in rationibus aliorum analogatorum. – Secundo, simpliciter. Tum quia ex dictis ⁵ patet sapientiam analogice dici de Deo et aliis: et tamen creatura non dicitur sapiens in ordine ad Deum, nec e converso, ut patet, sed uterque dicitur sapiens absolute. Tum quia in ratione hominis ut sapiens, non clauditur sapientia Dei; nec in ratione Dei ut sapiens est, clauditur sapientia hominis. Ergo.

IV. Ad hoc breviter dicitur, quod analoga inveniuntur duobus modis. Quaedam enim significant ipsos respectus ad primum analogatum, ut patet de sano. Quaedam vero significant fundamenta tantum illorum respectuum; ut communiter invenitur in omnibus vere analogis, proprie et formaliter salvatis in omnibus analogatis. Propositio ergo illa universalis in antecedente assumpta, intelligenda est universaliter in primo modo analogiae: ita quod sensus est, quod in omnibus nominibus quae de pluribus analogice, idest secundum diversos respectus, dicuntur, oportet poni unum. In quaestione autem de Veritate, de secundo modo analogiae dixit oppositum. Et haec responsio est universalior ea quam alibi ⁶ assignavimus, ex Qu. de Ver., quia ista responsio habet locum etiam in analogis secundum proportionalitatem, metaphorice tamen dictis: in his enim etiam unum ponitur in ratione alterius, propter praedictam causam. – Ad ea vero quae secundo loco obiiciuntur, in quarta parte huius articuli dicetur ⁷.

V. Quoad secundum ⁸, conclusio responsiva est: Nomina metaphorice dicta, prius dicuntur de creaturis quam de Deo. – Probatur. Ratio horum nominum ut dicuntur de Deo, non potest intelligi absque ratione eorundem ut dicuntur de creaturis: ergo. – Antecedens patet exemplariter: in communi quidem de ridere, in proposito autem de leone. Consequentia vero tenet ex regula assignata ⁹.

VI. Quoad tertium, conclusio hypothetica est: Si communia nomina proprie dicta, dicerentur de Deo causaliter tantum, dicerentur per prius de creaturis quam de Deo. – Probatur. Eorum significatio ut de Deo dicuntur, non posset intelligi sine significatione eorundem in creaturis: ergo. – Antecedens patet in exemplo boni. Consequentia vero tenet ex assignata regula.

VII. Quoad quartum, conclusio responsiva est: Huiusmodi nomina, quoad rem significatam, prius de Deo; quoad impositionem nominis, prius de creaturis dicuntur.

Probatur haec conclusio quoad primam partem. Haec nomina non solum significant Deum esse talem causaliter, sed etiam essentialiter; et a Deo emanant aliorum perfectiones; ergo per prius de Deo quam aliis, quoad rem. – Quoad secundam vero partem: creaturas prius cognoscimus et nominamus; ergo. Probatur secundo, ex signo: habent modum significandi qui convenit creaturis; ergo.

VIII. Circa illud dictum in probatione primae partis conclusionis, scilicet, huiusmodi nomina non solum significant quod Deus sit causa, sed quod sit essentialiter talis, dubium occurrit. Si enim, cum dicitur Deus est bonus, sensus est, Deus est causaliter et formaliter bonus, sequitur primo quod ly bonus, dictum de Deo, non significet unum, contra Aristotelem, IV Metaphys.¹⁰ Sequitur secundo oppositum intenti. Quoniam esset sensus, Deus est causa bonitatis aliorum, et in seipso bonitatem habens: ubi manifeste patet aliorum bonitatem cadere in ratione Dei ut bonus est.

IX. Ad hoc dicitur, quod verba illa possunt dupliciter sane intelligi. Primo, ut intelligantur de possibili seorsum: idest, quod huiusmodi nomina possunt dici et verificari de Deo utroque modo, scilicet causaliter et formaliter, seorsum tamen. Ita quod ista, Deus est bonus, est vera causaliter sumpta, et est etiam vera formaliter sumpta: et non quod simul importet utrumque. Et sic nullam ambiguitatem ingerit obiectio opposita: quia de utraque simul significatione loquitur.

Secundo, ut exponantur de utroque significato simul. Et sic oportet dicere, quod huiusmodi nomina dicuntur de Deo formaliter et causaliter, sed fundamentaliter. Verbi gratia, cum dicitur Deus est bonus, non solum significatur quod Deus est habens bonitatem, sed etiam quod Deus habet rationem bonitatis talem, qualis nata est fundare causalitatem bonitatis aliorum: ita quod ly talem non modum aut rationem aliquam addit supra bonitatem divinam, sed circumloquitur illam formalem rationem secundum quam Deus dicitur bonus; iam ¹¹ enim definitum est quod illa non est eadem cum nostra, nisi secundum analogiam. Illa autem ratio, quamvis causalitatem non importet, fundat tamen eam proxime. Et simile est de aliis. – Et sic nulla remanet ambiguitas. Quoniam secundum hoc, nomina huiusmodi significant unum. Nec oportet cointelligi bonitatem creaturae: quoniam non important causalitatem formaliter, sed fundamentaliter tantum.

Utraque responsio est bona. Prima tamen magis litteralis, eo quod contra opinionem confutatam loquitur littera, et constat quod opinio illa loquebatur de significatione causalitatis, non fundamentaliter, sed formaliter, ut patet.

X. Circa eiusdem partis probationem, et ipsam primam partem ¹², adverte quod, cum dicitur nomina huiusmodi communia prius dici de Deo quantum ad rem significatam, non intelligas hoc materialiter, sed formaliter; ita quod hoc verificari oportet de re formaliter significata. Et ratio assignata in littera complectitur utrumque necessarium ad hoc: scilicet et quod nomen salvatur formaliter; et quod illa ratio formalis est prior secundum rem ceteris: quod probatur, quia est causa ceterarum. Neutrum enim horum seorsum sufficeret ad concludendum nomina prius dici de illo, ut patet inductive: ratio enim sani in causa, licet sit prior secundum rem ratione sani in animali, quia tamen ratio sani non formaliter in causa est, posterius de causa dicitur; ratio quoque boni, licet sit formaliter in homine, non tamen prius dicitur de eo quam de aliis.

Nec te conturbet quispiam, dicens: « Ergo non est eadem ratio de omnibus nominibus communibus Deo et aliis: eo quod quaedam sunt, quorum formales rationes, etsi salvantur in Deo, non sunt causae quod cetera sint talia, quoniam illae rationes formales nullam causalitatem habent. » Memento auctoritatis Apostolicae, in littera positae, ad Ephes. III: Flecto genua mea ad Patrem Domini mei Iesu Christi, ex quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur. Si namque paternitas divina, quae relatio est, atque per hoc a causalitate aliorum remotissima, causa est ceterarum paternitatum; a fortiori bonitas est causa omnis bonitatis, et scientia omnis scientiae, et sic de aliis. Et si quaeratur in quo genere causae: nunquam duo genera desunt, scilicet finalis et formalis exemplaris, quidquid sit de efficientia.

XI. Circa eandem partem dubium adhuc occurrit ad hominem. Tum quia in art. 2 huius quaestionis oppositum videtur dictum, cum dictum est quod, dicendo Deus est bonus, sensus est, id quod bonitatem in creaturis dicimus, eminentius in Deo praeexistit. Ecce aperte vides in significatione boni in Deo posita, claudi bonitatem creaturae; et consequenter, prius dici debere de creaturis. – Rursus, in art. 5 dictum est quod haec nomina dicuntur de creaturis in ordine ad Deum: ergo in ratione horum nominum ut dicuntur de creaturis, clauditur Deus: ergo prius de Deo, ita quod Deus ponitur in definitione aliorum. Cuius oppositum hic tenetur, et patet ¹³.

XII. Ad hoc breviter dicitur quod, secundum veritatem, haec nomina dicuntur analogice, idest proportionaliter, et prius de Deo quam aliis: quia, cum in utrisque dicantur formaliter, formalitas tamen in Deo prior est, secundum rem, formalitate illa in aliis. Non tamen est sic prior, ut scilicet definiens est prius definito: sed est prior ut causa exemplaris saltem est prior exemplato. Et propterea, sicut omnia exemplata sunt talia in ordine ad exemplar, sic omnes creaturae dicuntur tales, puta bonae, in ordine ad divinam bonitatem. Et sicut non oportet exemplata significari cum ordine ad exemplar, quamvis illud habeant; ita non oportet bonitatem creaturae significari in ordine ad bonitatem divinam, quamvis, secundum esse, illam semper respiciat ut exemplar. – Verba igitur 5 art., et similia, hic non sunt confutata, sed exposita: quod scilicet intelliguntur secundum esse, et non secundum significari, nisi fundamentaliter, pro quanto rationes formales per ea significatae in creaturis, fundant ordinem ad Deum ut causam. – Verba autem 2 art. non fuerunt inducta ut defineretur significatio nominis in Deo posita, sed ut exponeretur ex notioribus nobis. Et ideo nihil obstant. Nulla enim comparatio, aut connotatio alterius, clauditur in ratione huiusmodi nominum, tam cum de Deo, quam cum de creaturis dicuntur: sed vere absolute dicuntur, cum absolutas significent perfectiones.

Et per haec patet solutio obiectorum in prima parte huius corporis articuli ¹⁴.