Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est ex praecedentibus. Tantum hoc advertat novitius, quod potentia sumitur hic, non pro respectu principii, sed pro re cui convenit ille respectus. Utrumque namque clauditur in ratione potentiae: sed de illa re dubitatur hic, an sit essentia vel paternitas, etc.

II. In corpore quatuor facit: primo, refert opinionem quandam; secundo, reprehendit illam; tertio, reprehendit quandam aliam opinionem, ibi: Nec etiam essentiam etc.¹; quarto, respondet quaesito².

III. Quoad primum, recitata opinio est, quod potentia generandi significat relationem tantum.

Quoad secundum, reprehenditur haec opinio, ostendendo quod significat divinam essentiam principaliter, sic. Potentia in unoquoque agente est id quo agens agit: ergo est forma cui fit assimilatio: ergo potentia generativa est in quo genitum assimilatur generanti: ergo natura divina in Patre est potentia generandi: ergo potentia generandi principaliter significat divinam essentiam, et non relationem tantum. – Prima consequentia probatur: quia omne producens producit sibi simile quantum ad formam qua agit; quod manifestatur in generatione hominis. Tertia autem probatur: quia Filius Dei assimilatur Patri in natura divina. Et confirmatur auctoritate Hilarii. Quartae vero consequens, quoad primam partem, confirmatur auctoritate Magistri, in VII distinctione Primi.

IV. Quoad tertium, reprehendenda opinio est, quod potentia generandi significat essentiam inquantum est idem relationi, ita quod ex aequo significat utrumque. – Reprehenditur autem sic. Forma individualis, in rebus creatis, constituit personam generantem, et non est quo generans generat: ergo in divinis paternitas est constituens personam Patris generantis, et non est quo Pater generat.

Antecedens probatur, quoad secundam partem: quia alioquin Socrates generaret Socratem. – Consequentia vero probatur: quia paternitas, licet sit forma, est tamen forma individualis. Et applicatur probatio secundae partis antecedentis, secundae parti consequentis, ducendo ad impossibile: scilicet quod Pater generaret Patrem, sicut ibi Socrates Socratem gigneret.

V. Quoad quartum, conclusio responsiva quaesito est: Potentia generandi significat divinam naturam in recto, et paternitatem in obliquo. - Et infertur ex supra³ dictis sic. Quo Pater generat, est divina natura, quia in ea sibi assimilatur Filius; et generatio, apud Damascenum, opus est naturae, non ut quod, sed ut quo. Ergo.

Et adverte quod pro constanti, cum ceteris theologis, supponit Auctor potentiam generandi claudere in se relationem: et ideo non fuit sollicitus ut probaret ipsam includi; sed sat fuit probare quod non sola, et quod non sic, scilicet ex aequo, includitur. – Et scito quod secunda opinio reprehensa in littera, est ea quam Auctor secutus fuerat in VII distinctione Primi, qu. I, art. 2. Ac per hoc, est hic retractata.

VI. Circa primum assumptum, scilicet, potentia in unoquoque agente est id quo agens agit⁴, dubium occurrit, an hoc sit verum de omni quo agens agit; aut solum de quo primo; aut solum de quo proxime. Non potest dici quod omne quo agens agit, sit potentia. Quia tunc sequeretur quod in Socrate essent plures potentiae generativae: quoniam generat humanitate, et generat potentia generativa, quae est vis partis vegetativae. – Nec potest dici quod verificatur solum de quo primo. Quoniam sequeretur quod calor in igne non esset potentia calefactiva; sed eius substantia, quae est primum principium calefactionis. – Nec potest dici quod verificatur tantum de quo proxime. Quia sic falsum dictum esset in littera, quod natura humana est potentia generativa hominis. Et similiter male inferretur conclusio principalis: quoniam natura divina non nisi mediante intellectu et voluntate, est principium generationis et spirationis, ut ex supra⁵ dictis patet.

VII. Ad hoc dicitur, quod assumptum est verum de omni quo agens agit, duabus conditionibus servatis: scilicet quod illud sit aliqua forma agentis (et hoc ad differentiam instrumentorum); et quod sit per se principium illius actionis, sive elicitivum sive principale (et hoc ad differentiam concomitantium). – Nec propterea sequitur esse plures potentias eiusdem rationis in eodem. Quia secundum se, potentiae in eodem sunt diversorum ordinum, dum altera prima, altera proxima est, ut patet de natura humana et potentia generativa: in ordine vero ad actum, unitatem habent. Sunt enim unius et eiusdem generationis principium: et ideo, ut sic, computantur quasi unum principium et una potentia, constans ex proximo et primo concurrentibus.

VIII. Circa positionem, quatenus affirmat potentiam generativam esse divinam naturam⁶, ex duplici capite dubium occurrit. Primo, ex divina natura ut distinguitur contra perfectiones attributales, puta intellectum et voluntatem: et contra hoc afferuntur argumenta Scoti⁷. – Secundo, ex eadem ut distinguitur contra relationem: et contra hoc afferuntur argumenta Bonaventurae, Garronis, Henrici et Durandi⁸.

Verum, quia Auctor non sumit hic divinam naturam ut distinguitur contra intellectum et voluntatem, nisi forte secundum quid: - quoniam apud ipsum, etsi natura divina sit primum principium quo generationis, non tamen sola; sed ipsa est ut primum quo, intellectus autem est ut proximum quo, ut ex tractatis de processione Filii et Spiritus Sancti⁹ manifeste patet: unde divina natura hic sumitur non solum ut ipsa, sed comprehendens quodcumque absolutum ut principium quo concurrens ad huiusmodi actus notionales: et propterea nihil refert, quantum ad propositum spectat, loqui de divina natura, et de quocumque alio absoluto essentiali: - propter quod, Scotica argumenta omittenda sunt.

IX. Aliorum vero, qui essentiam ut distinguitur contra relationes impugnant, rationes ex essentiae ratione, ex forma personali, ex actu notionali, atque auctoritate procedunt.

Ex essentia quidem, primo sic. Formae quae est formalis ratio alicuius actionis, debetur illa actio, etiam si sit separata a subiecto, ut patet de albedine separata respectu disgregationis: sed deitati, ut intelligitur separata a Patre, non debetur ista actio, puta generare: ergo ipsa non est ratio generandi. – Praeterea, deitas est unius simplicissimae rationis: ergo non est ratio duarum tantum actionum, scilicet generationis et spirationis, sed aut unius, aut infinitarum. – Praeterea, deitas est communis tribus personis: ergo non est propria ratio actus proprii uni personae.

Ex forma vero constitutiva Patris, scilicet paternitate: quia idem est principium essendi et operandi; imperfectionis enim est, ut forma det actum primum, et non secundum.

Ex actu vero: quia sicut actus essentialis a forma essentiali, ita personalis a personali.

Auctoritas autem est Augustini, V de Trin., cap. V: eo Pater, quo est ei Filius. Ergo non divinitate, sed paternitate est ei Filius. Et tenet sequela: quia paternitate est Pater.

X. Ad evidentiam horum, scito quod in hoc videntur opponentes decipi, quia non discernunt quantum intersit inter divinam naturam et divinam naturam in hoc, puta Patre. Non intendit Auctor quod divina natura sit potentia generativa: sed quod natura divina in principio non de principio est potentia generativa. Et ad hoc insinuandum, in littera, immediate ante auctoritatem Hilarii, dicitur, Unde divina natura in Patre, est potentia generativa in ipso: ubi bis personam nominavit, semel ex parte naturae, et semel ex parte potentiae generandi, ut ostenderet quod neutrum sumitur pure absolute. Divina siquidem natura communis est tribus, cum omnibus suis proprietatibus: divina autem natura, non solum ut Pater, sed ut in Patre, solius est Patris: ipsa enim ut sic, idest ut in Patre, seu ut Patris, potentia est generandi. Et propterea in littera dicitur quod potentia generandi includit paternitatem, non in recto, sed in obliquo: deitas enim, non ut paternitas, sed ut Patris, potentia est generandi, et Patri propria. – Et per hoc facile respondetur obiectionibus.

XI. Unde primae rationis¹⁰ licet posset negari maior, quoniam albedo separata a quantitate non disgregaret; distinguatur tamen, quod actus attribuitur dupliciter alicui formae. Uno modo, absolute ac per se positive. Et sic, dato quod maior esset vera, minor est falsa: quoniam generatio non attribuitur divinae naturae absolute nec per se positive, quoniam conveniret ei in quocumque invenitur; sed quasi permissive, eo modo quo particularia conveniunt universalibus; sic enim comparantur personae ad essentiam, ut in qu. XL¹¹ dictum est. Alio modo attribuitur actus formae ut in hoc. Et sic maior est falsa, et minor vera. – Et per hoc patet responsio ad tertium. Commune enim ut commune, non est propria ratio proprii: sed bene commune ut proprii, idest personae, est propria ratio actus proprii ipsi personae. – Ad secundam vero potest per idem responderi quod, licet deitas, secundum se, non magis respiceret duo quam mille; tamen ut in hoc, idest ut in principio non de principio, et ut in eo et principio de principio simul, duos tantum inchoat actus. — Potest tamen ratio haec pluribus aliis modis solvi. Scilicet, quia deitas cum intellectu unius, et cum voluntate alterius est principium. Nec plurium: quia praeter actum intellectus et voluntatis, non datur tertius in natura intellectuali. Ex parte quoque certi ordinis ipsarum productionum inter se, dici potest quod non inconvenit ab uno ordinate oriri.

Ad rationem vero ex parte formae, falsum est assumptum, secundum communem philosophiae viam, tenentem non omnem formam esse activam, et specialiter relationem. — Posset tamen dici quod quodammodo paternitas, constituendo Patrem, dat generare; pro quanto dat ei concurrere active ad generationem ut quod. Nec plus sibi debetur.

Ad illud vero de actu, neganda est proportionalis similitudo. Quoniam actus essentialis infra latitudinem pure essentialium invenit quod et quo: actus vero personalis infra latitudinem pure personalium repugnat quod inveniat quo; quia personalitas non potest esse ratio faciendi sibi simile, nisi idem posset generare se, quod non est intelligibile.

Ad auctoritatem demum Augustini dicendum est, quod labor est in aequivoco. Quoniam loquitur de quo formaliter: deitas autem Patris est quo causaliter Pater generat, et ei est Filius.

XII. In responsione ad primum, adverte quod inter generans et genitum inveniuntur duo, scilicet convenientia et distinctio. Et distinctio quidem conditio est, assimilatio autem ratio est: generans enim non generat ut distinguat, sed ut assimilet distinctum. Et propterea, quanto maior est convenientia, tanto perfectior est generatio, salva distinctione hypostatica. Et quanto minor est huiusmodi suppositalis distinctio, tanto perfectior est generatio. Unde in divinis distinctio est minima, quia relativa: et convenientia est summa, quia sunt eadem res numero simplicissima et omnino indivisa, etc.