Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus intendit de numero quinario adaequate, ita quod neque plures neque pauciores sint notiones quam quinque.

II. In corpore duo facit: primo, respondet quaesito; secundo, ponit differentiam inter notiones, relationes, proprietates, et notiones personales, quoad numerum¹.

III. Quoad primum, conclusio responsiva quaesito affirmative est: Notiones sunt quinque, scilicet innascibilitas, paternitas, communis spiratio, filiatio et processio. - Et probatur sic. Notio est propria ratio cognoscendi divinam personam: ergo attenditur secundum originem: ergo secundum haec duo, scilicet a quo alius, et qui ab alio: ergo sunt quinque.

Antecedens est descriptio notionis superius² exposita. – Prima consequentia probatur: quia divinae personae multiplicantur secundum originem. – Secunda autem: quia haec duo spectant ad originem, et secundum ea innotescunt divinae personae. – Tertia vero manifestatur, singillatim ad singulas applicando personas utrumque modum originis. Et quoad personam quidem Patris, ex illo modo qui ab alio, non positive, sed negative habetur innascibilitas: ex illo vero, a quo alius, paternitas et spiratio. Quoad personam vero Filii, ex ly qui ab alio habetur filiatio: ex ly vero a quo alius, habetur eadem spiratio. Quoad personam vero Spiritus Sancti, ex ly qui ab alio habetur processio: ex ly vero a quo alius, nec positive nec negative aliqua ponitur, propter rationem subiunctam in responsione ad quartum.

IV. Quoad secundum³, determinatur et numerus simul cum ipsis rebus numeratis illorum quatuor, scilicet notionis, relationis, proprietatis et personalitatis; ut formaliter possit locutio interpretari, nec unum confuse pro alio accipiatur. Et in littera satis clare patent. – Si qua vero circa haec sunt dubia, [circa] constitutiva, aut circa innascibilitatem, inferius propriis locis⁴ patebunt.

V. Circa discussionem factam in littera, post responsiones ad argumenta, occurrit dubium motum a Scoto, in XXVIII distinctione Primi, qu. I, arg. 3, et hic intactum: quare scilicet non est ponenda sexta notio, scilicet inspirabilitas, communis Patri et Filio. Sicut enim Pater innotescit positive dupliciter, et negative negatione utriusque originis, vel primae earum, ita Filius, cum sibi conveniat negatio unius earum, debet illa innotescere.

VI. Ad hoc dubium nihil invenio a s. Thoma dictum in speciali, respectu personae Filii. Inferius namque, qu. XXXIII, art. 4⁵, et in I Sent., dist. XXVIII, qu. I, art. 1⁶, solutionem huius dubii dedit, inquantum tangit personam Patris, dicens quod innascibilitas importat negationem utriusque originis: ex hoc enim manifeste patet quod in Patre non est opus inspirabilitate. Sed praesens dubium est de persona Filii. – Ea quoque quae de sufficientia notionum, XXVI distinctione Primi⁷ dicit, male possent ad hoc applicari. Tum quia etiam inspirabilitas dicit aliquid speciale: est enim negatio in genere etc. Tum quia etiam innascibilitas conceditur a s. Thoma notio ut est negatio nativitatis, ut patet infra⁸.

Scotus autem, ubi supra, quasi vellet introducere sextam notionem: non audet tamen se contra torrentem opponere doctorum, quinque tantum notiones approbantium. Unde, nisi, inquit, assignetur aliqua ratio de hoc, sexta erit concedenda notio. – Videtur autem mihi quod sufficiens habetur ratio quare inspirabilitas non est ponenda inter notiones.

VII. Ad cuius evidentiam, scito quod, cum notio innotescendi gratia ponenda sit, ut eius nomen ostendit; et privatio per habitum, negatioque per affirmationem naturaliter cognoscatur, et non e converso: consequens est quod negationes modorum originis inter notiones computari regulariter non debent. In cuius signum, persona Spiritus Sancti unam tantum notionem habet, et tamen sibi convenit negatio nativitatis Filio convenientis. Et quoniam inspirabilitas negatio quaedam est, ideo inter notiones locum habere non debet.

VIII. Quod autem innascibilitas notio posita sit negativa, praeter regulariter est, propter tres singulares rationes, locum non habentes in aliis negationibus.

Prima est, quia persona Patris sola se habet in trinitate in ratione primi principii: solus enim Pater ibi est principium non de principio. Et propterea, tum quia ratio primi optime per negationem notificatur; tum ad commendandam hanc tantam Patris auctoritatem (propter quam, secundum Hilarium⁹, maior dicitur Filio, et Filius in Evangelio solitus est omnia referre ad Patrem, et Ecclesia omnes fere orationes ad Patrem dirigit), merito huiusmodi negatio notio posita est. – Et haec ratio tangitur in littera, in responsione ad quartum in calce, et in I Sent., ubi supra¹⁰.

Secunda ratio est, propter variam connexionem istorum terminorum in communi, scilicet Pater et ingenitus. Haec enim duo separata inveniuntur apud nos: omnis enim pater est genitus, idest ab alio; vel etiam genitus proprie, excepto Adam, qui fuit pater et ingenitus. Ex propriis tamen rationibus coniungi possunt, et in Paterna Persona iuncta sunt. Non sic autem est de Filio et inspirabili: haec enim ubique connexa sunt. Et ideo merito negatio illa inter notiones numerata est. – Et sumitur haec ratio ex Augustino, V de Trinit., cap. 8.

Tertia ratio est ex Hilario, in lib. de Synodis¹¹, ad commendandam unitatem divinae naturae: ponendo siquidem innascibilem unam personam, ponitur unum principium et caput in natura divina. Inquit enim Hilarius quod ponere duos innascibiles, est ponere plures deos et plures naturas divinas: ac per hoc, ponere unum innascibilem, commendat unitatem divinae naturae. Propter quod, sacri doctores non qualitercumque ponunt innascibilitatem esse notionem, sed ut propria est Patri, ita quod nec essentiae nec Spiritui Sancto convenit.

Accessit forte ad haec, quod nominibus propriis processionis Spiritus Sancti caremus. – Quia igitur rationem habemus quare singulari privilegio innascibilitas est notio, et regulariter negationes a notionibus excluduntur, rationabiliter a sacris doctoribus inspirabilitas omissa est.

IX. In responsione ad secundum, adverte quod significari ut res quaedam, est significari ut res singularis in rerum natura. Et quoniam nominibus personarum in actu exercito, ut Pater et Filius et Spiritus Sanctus, et nomine similiter essentiae, ut Deus, significantur personae et natura in divinis ut res singulares; notionum autem, proprietatum et relationum ut sic nominibus, idest abstractis, rationes potius rerum significantur: ideo ex horum numero non dicitur Deus quinque, vel quatrinus, etc.

X. In responsione ad tertium, dubium est, propter obiectionem Scoti in Quodlibetis, qu. V, in calce art. 2. Si distinctio, inquit, rationis inter paternitatem et spirationem sufficeret ad impediendam praedicationem in abstracto, impediretur etiam ista, sapientia est bonitas, quoniam distinguuntur formaliter: consequens autem est falsum apud te hic: ergo. – Exemplum quoque quod de attributo adducitur, non est ad propositum: sed potius ad oppositum. Extra propositum quidem: quia attributum est nomen intentionis, quaestio autem est de nominibus primae intentionis. Ad oppositum vero: quia ex illo exemplo habetur quod, sicut attributum potentiae non est attributum scientiae, et tamen potentia est scientia; ita notio paternitatis non est notio spirationis, et tamen paternitas est spiratio; quod est oppositum intentae conclusionis.

XI. Ad hoc dicitur, quod obiectio procedit ex malo intellectu litterae: imo ex diminuta inspectione eius. Non enim dicitur in littera quod ideo non praedicantur de invicem, quia distinguuntur ratione: sed quia significantur ut diversae rationes personarum, idest ut diversae rationes relativae (personae enim divinae relationes sunt subsistentes, ut praedictum fuit¹²). Et intendit de diversitate in actu exercito, non sub notionis vocabulo, sed sub relationis ratione. Fundatur enim responsio haec super doctrina in V Metaphys., cap. de Uno¹³: scilicet quod sub illo aliqua proprie multiplicantur, cuius differentiis distinguuntur. Ita quod intendit quod, quia paternitas et spiratio sub diversis differentiis divinae relationis sunt (illa enim est ad Filium, haec ad Spiritum Sanctum), ideo et duae relationes reales divinae sunt. Et quia hanc distinctionem important in actu exercito paternitas et spiratio, ex hoc quod significantur ut diversae rationes personarum, idest relativorum personalium; ideo non praedicantur de invicem.

XII. Unde ad obiectionem, negandum est antecedens. Et de exemplo dicendum est, quod est valde ad propositum, si sane intelligatur. Non enim adductum est nisi ad manifestandum fundamentum illud ex V Metaphys., scilicet quod sub illo retinent aliqua pluralitatem, sub cuius pluribus differentiis comprehenduntur. Et quia sub attributi intentione, et non rei, scientia et potentia Dei distinguuntur, ideo plura attributa dicuntur, nec unum dicitur aliud: licet una sit alia, quia non distinguuntur rei differentia. Ita quoque dicitur in proposito, non solum respectu rationis importatae per ly notio, sed etiam respectu rationis formalis substratae, idest relationis divinae. Sicut enim attributum numeratur in potentia et scientia, ita relationis ratio, et non solum notionis intentio, numeratur in paternitate et spiratione. Et propterea, sicut hoc attributum non est illud, ita et haec notio non est illa (quod in littera tacetur), et paternitas non est spiratio: sunt enim relationis nomina. – Et quod haec sit s. Thomae intentio, percipi potest ex I Sent., dist. XXVII, qu. I, art. 1, in corpore et ad 3.

XIII. Contra hanc quoque responsionem¹⁴, inquantum dicit quod paternitas et spiratio sunt idem realiter, argumenta extant Durandi, apud Capreolum, XIII distinctione Primi, art. 2, contra 1 concl. Sed non sunt mihi visa recitatione digna.