Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo, adverte quod non quaeritur hic, an personae divinae possint esse plures tribus: hoc enim in qu. XXX¹ discussum est. Sed hic tantum quaeritur, an ratio formalis atoma alicuius personae possit plurificari, ita scilicet quod non sit tantum unus Filius aut unus Spiritus Sanctus: ut sic ista quaestio differat ab illa, quod ibi de pluralitate personarum simpliciter, hic autem de pluralitate personarum eiusdem rationis formalis, quaestio est.

Dupliciter autem imaginari possumus talem pluralitatem. Primo, ut sint plures Filii, quorum neuter sit Pater aut Spiritus. Secundo, ut sint plures Filii, ut etiam Spiritus Sanctus sit Filius alia filiatione. Et similiter potest distingui de duobus Spiritibus Sanctis: scilicet aut ut neuter sit Filius, aut ut etiam Filius sit Spiritus Sanctus alia numero spiratione passiva. Utroque enim modo essent plures Filii et plures Spiritus Sancti. Et uno modo, essent plures personae quam tres: alio vero modo, non. Propter quod, si subtiliter consideretur quaestio ista, stat cum Trinitate personarum; et ideo posita est post determinatum numerum personarum. Nec ad eam spectat discutere nisi pluralitatem pure numeralem, seu individualem.

II. In corpore unica est conclusio, ex Athanasii Symbolo: In divinis est tantum unus Pater, unus Filius, unus Spiritus Sanctus. - Et probatur quadrupliciter. Et rationes quidem in littera satis formatae sunt: quia tamen impugnantur, singillatim examinabuntur.

III. Prima ergo ratio, fundata super hoc, quod forma unius speciei non multiplicatur nisi secundum materiam, multos habet adversarios, scilicet Scotum, Aureolum, Adam, etc.² Quorum instantiae consistunt in hoc, quod invenitur multiplicatio formae accidentalis in eadem materia. Et afferunt lumen, speciem in medio seu oculo, et relationem. In eadem siquidem parte diaphani videmus multa lumina, secundum multitudinem illuminantium, ut opposita multitudo umbrarum et illuminationum testatur. – In eodem quoque medio species est utriusque parietis eiusdem quantitatis, coloris, figurae, etc., ita ut non sit aliqua ratio diversitatis specificae. – Unumquodque album multas habet similitudines ad reliqua alba: et similiter unus pater pluribus paternitatibus refertur ad plures filios: alioquin relatio remaneret corrupto termino.

Afferunt et alia contra hanc rationem, quae vide, si vis, apud Capreolum, in VII distinctione Primi³: ex dicendis quidem solvetur omnis ambiguitas.

IV. Arguit quoque Scotus, in Quodlibetis, qu. II⁴, directe multipliciter quod immaterialitas formae non est ratio quod ipsa sit ex se haec, seu immultiplicabilis numero. Primo sic. Quo primo aliquid est in actu extra causam et intellectum, eo est hoc primo: sed quaelibet entitas absoluta seipsa primo est extra causam et intellectum: ergo. – Probatur maior: quia esse extra causam et intellectum non convenit nisi huic.

Et confirmatur. Res non est haec per illud quod non est per se causa eius: sed materia non est causa formae, secundum Avicennam⁵: ergo forma non est haec per materiam.

Praeterea, sequeretur quod Gabriel esset ex se hic: et consequenter absque contradictione non posset poni universalis, praedicabilis de pluribus, etc.

Praeterea, contra hanc propositionem sunt articuli Parisius damnati: Si formae non recipiunt divisionem nisi secundum materiam. Error etc.⁶

Et tandem infert non esse secundum⁷ doctrinam, conclusionem adeo certam et necessariam tenere per propositiones generales nimis, et cum tot instantiis.

V. Ad horum evidentiam, nota primo, quod materiae nomine hoc in loco intelligitur omne receptivum. Nam constat quod caritas forma est unius speciei multiplicata ad multitudinem beatorum angelorum et hominum: et tamen nulla est in voluntate materia quae est pars compositi, sed receptiva tantum potentia. Unde sensus propositionis est, quod forma specifica non multiplicatur nisi secundum receptivum. Et intendit quod, si est forma receptibilis, plurificatur ad plurificationem receptivorum actu vel potentia (quod dico propter animas intellectivas): si autem est irreceptibilis, eo ipso est implurificabilis.

Adverte secundo, quod, ut patet V Metaphys.⁸ (ubi fundamenta omnis scientiae traduntur, dum omnium seminum rationes habemus), unum numero sunt, quorum materia est una. Identitas igitur numeralis penes unitatem attenditur materiae: nec cum unitate materiae stat pluralitas numeralis formae eiusdem speciei.

VI. Et propterea, Aristotelem sequentes, negamus omnia in instantiis assumpta⁹. Quoniam stat formam esse unam in essendo, et multiplicem in dependendo, vel repraesentando, vel respiciendo, vel aliis huiusmodi. Et sic similitudo albi ad omnia alba, una est relatio in essendo, et multiplex in respiciendo. De defectu autem ad defectum termini, distingue, quod deficit ad defectum termini adaequati, non autem inadaequati, cuiusmodi sunt singula respecta ab uno. Singulum enim inaequatur extensive: et ideo, altero remanente, non sufficit ad hoc ut desit relatio quae erat ad ipsum; sed ad hoc quod desinat ipsum respicere. – Species quoque in medio, etiam respectu obiectorum intensi et remissi, unica est secundum esse: multiplex autem in repraesentando et dependendo. Et propterea, ut intentio est huius, ducit ad hoc; et ut illius, ad illud. – Et simile est de lumine: est enim unum lumen secundum esse, et multiplex in dependentiis. Et propterea conceduntur multae illuminationes: et conceditur quod est multiplex secundum vias seu tendentias, et obstacula. Et propterea apparent multae umbrae.

Stat igitur in suo robore assumpta propositio, in tractatu de Angelis¹⁰ stabilienda.

VII. Ad primam autem Scoti rationem¹¹, dicitur primo, quod ipse non intellexit propositionem tanto studio a se impugnatam. Non enim immaterialitas, idest carentia materiae quae est altera pars compositi; sed immaterialitas, idest carentia materiae, idest potentiae receptivae, est de qua Auctor loquitur; ut manifestavimus¹², et etiam littera insinuat hic in exemplo de albedine si subsisteret. – Et propterea vane articulos Parisienses, qui de materia ut materia loquuntur, affert: cum, secundum veritatem, materia ut potentia receptiva, formaliter loquendo, in hac propositione intelligatur. Verum, ne eadem argumenta fierent contra irreceptibilitatem, respondetur ad singula.

Ad primum quidem, falsa est maior. Quia unumquodque est primo extra causam et intellectum esse significato per secundum adiacens: et tamen non est illo hoc. – Probatio vero nihil valet, etiam secundum apparentiam, ex hoc quod non nisi singulari aliqua duo, scilicet esse extra intellectum et causam et esse hoc, conveniunt, inferens identitatem formalem utriusque quo.

Ad secundum vero, quod nec somniavimus quod forma in materia existens sit haec per materiam intrinsece seu formaliter, sed causaliter. – Et licet materia, secundum Avicennam, non sit causa materialis formae, sed compositi, quia causa materialis nominat causam intrinsecam; est tamen materia causa formae in genere causae materialis, educitur enim de ea ut materia; et hoc sufficit.

Ad ea vero quae de angelis tanguntur, suo loco dicetur; et dictum est in Commentariis de Ente et Essentia¹³, ubi etiam articulos Parisienses glossavimus.

Et adverte quod haec doctrina modo tradita non est nova, sed forte ascendens ad altitudinem intenti divi Thomae. Nominavit autem irreceptibilitatem immaterialitatem, tum quia in substantiis separatis irreceptibilitas non nisi immaterialitatem subsistentem in specie significat: tum quia potentia receptiva ex parte materiae se tenet, et facile propterea erat ex hac illam intelligere. – Et sic patet prima ratio, sumpta ex communibus omnibus omnino immaterialibus formis subsistentibus.

Nec inconvenit eam adduxisse ad proprietates personales. Imo necesse fuit: quoniam ipsae de talium numero sunt, et non cognoscimus eas secundum seipsas, sed ex creaturis, ut possumus, ad eas ascendimus; ut teneamus conclusionem certam et necessariam, ex propositione certissima communi omnibus philosophis, imo communi animi conceptione sapientum.

VIII. Secunda ratio¹⁴ sumitur ex modo specificante processiones, scilicet per modum verbi et amoris. Et fundatur super unitate actus intelligendi, ac unitate actus amandi in divinis.

Contra quam rationem instant quidam sic. Si unitas actus intelligendi infert unitatem Filii, aut intendis de unitate reali, aut secundum rationem. Si reali, ergo unitas realis actus intellectus et voluntatis in Deo inferret unitatem personae productae. Si secundum rationem, ergo distinctio secundum rationem inferret distinctionem personarum: sicut enim unitas ad unitatem, sic distinctio ad distinctionem se habet.

IX. Scotus autem, in Quodlibetis ubi supra¹⁵, contra hanc rationem dicit quod non est valida, quia fundatur super hac propositione: Ubi non potest esse nisi unicus actus intelligendi, non potest esse nisi unicum dicere et unicum verbum. Haec autem propositio est vera in nobis, gratia materiae, quia in nobis omne intelligere est expressum per actum dicendi: non sic autem est in divinis, etc. – Et breviter, inquit, ex unitate formae absolutae eiusdem rationis, non potest inferri unitas productionis et termini universaliter et in omni materia: ergo ex unitate intellectionis non sequitur, gratia formae, unitas dictionis et verbi.

X. Ad hoc breviter dicitur, quod hic est sermo de unitate numerali, quae supponit unitatem formalem, ut patet V Metaphys., cap. de Uno¹⁶: quoniam de multiplicatione numerali tantum personarum est quaestio. Ita quod ratio consistit in hoc: Intellectio Dei est una numero, ergo Verbum est unum numero. Et si essent intellectiones Dei plures secundum numerum, essent plura verba secundum numerum.

Ad argumentum¹⁷ ergo dicitur, quod intendit de unitate numerali formali, idest quae infert unitatem formalem: non autem de unitate numerali identica, qualis est inter actum intellectus et voluntatis divinae. Et propterea negatur sequela. – Quomodo autem ex distinctione formali secundum rationem inter intellectum et voluntatem, inferatur distinctio personarum, in qu. XXVII¹⁸ declaratum fuit; et dictum quod hoc non sequitur immediate, sed mediante ordine originis.

XI. Ad obiectionem vero Scoti¹⁹ dicitur, quod ratio litterae non fundatur super illa propositione, sed super hoc: quod ubi est unum tantum intelligere, et dicere adaequatum illi, ibi non est nisi unum dicere et unum verbum. Quod patet esse verum: superflueret namque aliud dicere. – Et similiter ex unitate formae absolutae, optime infertur unitas formae respectivae seu actionis adaequatae. Et ad hanc adaequationem insinuandam, dicitur in littera quod Deus omnia simplici actu intelligit, ac per hoc dicit.

XII. Tertia ratio²⁰ sumitur ex communi modo procedendi, qui vere est modus, quod scilicet procedunt naturaliter, ut distinguitur contra libere. Et fundatur super hoc, quod natura determinatur ad unum.

Contra quam etiam rationem instant quidam. Aut intendis quod natura determinatur ad unum numero: et hoc est falsum, etiam in naturis limitatis. Aut ad unum modum producendi: et hoc est falsum in natura infinita. Neutro igitur modo ratio aliquid valet.

XIII. Ad hoc breviter dicitur, quod intendit tertio modo, scilicet quod natura determinatur ad unum formaliter. Sub hac enim subsumitur, et recte, de natura eadem pluribus modis communicabili, quod secundum unumquemque modum est determinata ad unum formaliter illius modi: et consequenter quod haec natura, secundum hunc modum, est determinata ad hoc unum. Et sic concluditur unitas numeralis producti uno modo. – Et inducta est haec ratio ad ostendendum differentiam inter naturale et voluntarium agens, in largiendo unitatem numeralem effectui, unica simul actione agendo. Ab agente enim voluntario possunt simul plura produci, ut inquit Averroes, comment. XLIV XII Metaphys.: a naturali autem, non nisi unum ab uno. – Et ex his patet responsio ad obiectionem Scoti, ubi supra²¹, infringentis quoque hanc rationem, quia natura non determinatur ad unum numero.

XIV. Quarta vero ratio²², ex perfectione divina sumitur. Et fundatur super hoc, quod omnis res divina habet quidquid inveniri potest infra latitudinem illius rationis formalis. Ex hoc enim manifeste sequitur quod non compatitur sui partitionem, et consequenter nec pluralitatem.

Sed contra hanc quoque rationem instatur, quod nihil valeat: quia sic sequeretur quod esset unum tantum productum in divinis. – Et probatur sequela: quia productum est res divina, ac per hoc habens quidquid infra latitudinem producti inveniri potest; et sic excludit multiplicationem sui. Quod si hic non valet, ergo nec in ratione tua.

XV. Ad hoc breviter dicitur, quod fundamentum illud intelligendum est de re divina quae est una per modum speciei specialissimae, et non de re divina quae est una per modum generis: quoniam sub specie non nisi materialis restat differentia, sub genere autem latent multa. Et sic directe deservit proposito: quoniam de pluralitate numerali, ut iam²³ dictum est, quaeritur. – Et cessant obiectiones: productum enim non specificam, sed genericam rationem significat, Filius autem specificam: et ideo de filiatione tenet ratio, de productione autem non.

XVI. Et nota hanc rationem: quoniam concludit universaliter nullum praedicatum specificum, sive absolutum sive respectivum, in Deo plurificari. Unde patet quod nulla sit instantia Scoti, ubi supra²⁴, contra hanc rationem, quia Filius est perfectus Deus, et tamen non habet deitatem omni modo habendi; ergo filiatio potest esse perfecta, et tamen haberi alia ab alio. Similitudo enim nulla est, ut patet: quia Filius est perfectus Deus, sequitur: Ergo habet quidquid est infra latitudinem deitatis, et consequenter est immultiplicabilis secundum deitatem.