Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo, proprium, cum tripliciter sumi possit, ut distinguitur contra commune, et ut distinguitur contra metaphoricum, et ut distinguitur contra extraneum; in proposito directe sumitur tertio modo; ita quod proprium intimum, maxime autem proprium, idest maxime intimum significat in proposito. Inter nomina siquidem non metaphorice dicta de aliquo, datur latitudo, dum unius formalis ratio magis intrinseca est illi quam alterius, etc. Ly maxime autem comparationem excessivam dicit respectu ceterorum divinorum nominum, sive communia sint, ut bonus, sapiens, etc., sive propria, ut Deus, Creator, etc. Utrum autem haec comparatio extendatur etiam ad nomina divina composita, non apparet: quoniam nulla fit in toto articulo de compositis mentio, sed solum de simplicibus. Propterea restabit adhuc sub dubio, an ly Qui est sit magis proprium nomen Dei quam ly summum bonum, seu ly ens infinitum, etc.

II. In corpore una est conclusio, responsiva quaesito affirmative. Sed adverte quod haec conclusio potest dupliciter formari. Primo sic: Hoc nomen Qui est est maxime proprium nomen Dei, triplici ratione. Ita quod ly triplici ratione sit pars conclusionis, et sit determinatio ly maxime proprium. Et sic sensus est, maxime proprium quoad tria, scilicet significationem, modum significandi, et consignificandi, ut in responsione ad primum exprimitur. – Alio modo potest formari sine tali limitatione, sic: Hoc nomen Qui est est maxime proprium nomen Dei. Et sic ly triplici ratione non est pars conclusionis, sed continuatio conclusionis cum probationibus, quasi diceret: et probatur tripliciter.

Primo sensui duo favent: scilicet interpositio ly triplici ratione inter subiectum et praedicatum conclusionis in littera, et explicatio in responsione ad primum facta. Secundo quoque sensui favent duo: primo, quia in littera secundum singulas rationes singillatim infertur conclusio sine limitatione; secundo, quia sine limitatione conclusio est simpliciter vera. Et quoniam parvi refert quo quis modo eam formet, age ut lubet.

III. Probatur ergo in littera conclusio, quoad primum, vel primo, sic. Qui est significat non formam aliquam, sed ipsum esse: ergo significat essentiam solius Dei: ergo est maxime proprium Dei. – Prima consequentia probatur: quia solius Dei essentia est esse. Secunda autem: quia unumquodque denominatur a sua forma.

IV. Circa hanc rationem dubitatur, quia non concludit intentum. Secunda enim consequentia non infert quod hoc nomen sit magis proprium quam alia nomina; sed quod hoc nomen conveniat magis Deo quam aliis rebus, quia significatio eius in Deo salvatur essentialiter, in aliis vero est extra essentiam. Et tamen concludendum erat, ut etiam in littera infertur, quod hoc nomen est magis proprium quam alia nomina.

Ad hoc breviter dicendum est, quod ratio litterae concludit utrumque. Quoniam ex hoc quod significatum formale ly qui est est ipsum esse, optime sequitur et quod magis conveniat Deo quam aliis, quia illi essentialiter, aliis non; et quod magis conveniat Deo quam alia nomina, quia est essentiale prius ceteris, cum cetera posterius quid significent. Hoc autem implicite in littera insinuatum est in ly esse, vel in ly non formam aliquam; quasi diceret: non significat formam aliquam, ut cetera nomina, puta sapiens, vivens, etc. De transcendentibus autem, constabat ea posteriora esse ipso esse. Et propterea non oportuit sollicitari Auctorem circa haec.

V. Quoad secundum, vel secundo¹, probatur conclusio sic. Essentia Dei non potest a nobis, pro statu viae, intelligi modo quo in se est: ergo omne intellectum quocumque modo determinatum, deficit a modo quo Deus in se est: ergo, quanto aliqua nomina sunt minus determinata, tanto magis proprie dicuntur de Deo a nobis: ergo Qui est est maxime proprium nomen Dei.

Ultima consequentia probatur in littera: quia cetera nomina aut sunt minus communia; aut, si convertuntur, addunt aliquid rationis saltem supra ipsum. Et confirmatur auctoritate Damasceni. – Priores autem consequentiae in littera non probantur. Et prima quidem ratione non egebat, quoniam ex se satis liquet; si enim modus Dei est incognitus, sequitur quod omnis modus cognitus deficiat a modo Dei. – Secunda quoque plane inde deducitur: quoniam, si omnis modus cognitus deficit a modo Dei, ergo, quanto determinatior modus, tanto magis deficit. Quoniam defectus iste ex eminentissima amplitudine modi essendi Dei procedit: ac per hoc, quanto ratio significata per nomen est amplior aut absolutior, tanto minus recedit ab illo interminato pelago divinae substantiae. Et hoc est magis proprie dici. Non enim aliquod nomen adaequat modum Dei; sed quia minus deficit, magis proprium dicitur; ita quod minime inter alia recedere, est maxime proprie dici. Deficere autem, in proposito, communiter sumitur. Quaedam enim nomina, ut transcendentia minus determinata, deficiunt negative, plus tamen et minus, ut dictum est; adeo ut quaedam alia, scilicet determinata, deficiant contrarie, ut corpus, etc. Omnis ergo determinatio deficit, quamvis dissimiliter.

VI. Adverte hic, quod ly est dupliciter potest determinari: scilicet ex parte praedicati, et ex parte subiecti. Praedicati quidem, cum dicitur, est sapiens, vel bonus, etc.: subiecti autem, cum dicitur homo vel bos est, etc. Hoc autem nomen Qui est merito indeterminatissimum dicitur: quia utrinque ly Qui est indeterminatum significat. Non enim significat, qui est bonus, aut sapiens, aut substantia: sed absolutissime Qui est, absque quacumque determinatione. Ex parte etiam ly Qui, cum nulla significetur natura, sed cum sit relativum substantiae, communissime importat substantiam: non ut est certum genus, sed ut omnis essentia substantia dicitur. Et propterea Damascenus pelagus infinitum substantiae significare dixit; substantiae quidem ratione ly Qui, pelagus autem infinitum ratione ly est, absque omni determinatione: potest enim determinari infinitis determinationibus. Hoc autem maxime manifestat quod adeo eminens est, ut infinities infinitos essendi modos, etiam cogitabiles, eminentissime comprehendat.

VII. Quoad tertium vero, vel tertio², probatur conclusio ex consignificatione. Qui est significat esse in praesenti: ergo maxime proprie convenit Deo. – Tenet sequela: praesentialitas enim est maxime propria Deo, ut patet per Augustinum.

VIII. Adverte hic, quod ly Qui est tripliciter potest considerari. Uno modo absolute et formaliter: et sic considerandum est hic. Nec differt ly Qui est ab ente formaliter, sed quoad tres conditiones. Prima est, quia ens non ita explicite explanat actum essendi: secunda est, quia ens non consignificat tempus aliquod: tertia est, quod relativum clausum in ly ens, est neutri generis, ut patet exponendo ens, idest quod est, ut expresse ab Aristotele exponitur pluries. Neutrum autem genus, cum informe sit, magis ex parte materiae se tenet: masculinum autem, cum formatum sit, actualitatem insinuat. Unde, dicendo Qui est, actualitas magis insinuatur existentis, quam dicendo quod est.

Propter quas conditiones, adiunctas his quae in littera dictae sunt, ly Qui est secundo modo consideratur ut merito appropriatum Deo. Et sic, cum ratio appropriationis sit, quia ipse solus in rei veritate est, cetera autem sunt et non sunt, pro quanto deesse possunt, et dum sunt, non sunt nisi sic, idest tantae et talis perfectionis, et non absolute³; oportet ut hoc nomen sic sumptum, eminentiam summam in essendo insinuet, non ex significatione, sed ex appropriatione. Sicut si hoc nomen cognoscens inter homines alicui excellentissimi intellectus approprietur, quasi ceteri in comparatione ad ipsum non cognoscerent, etc.: tunc enim, licet non variaretur nominis significatio, plus tamen insinuaret quam significaret formaliter, cum ex huiusmodi appropriatione ostenderetur excellentia illius.

Unde, in proposito, licet qui est formaliter sumptum, de omni existente verificetur, nec pelagus substantiae infinitum denotet, nisi eo modo quo ens; ut appropriatum tamen consideratur, esse, quod est ipsa Dei essentia, eminentissime in Deo ponit, pelagusque illud infinitum in divino esse ponit. Ac per hoc, infinitatem per indeterminationem, quam in communi importat, ad infinitatem per eminentiam trahit, aeternum esse illud innuendo. Propter quod nullum nomen simplex quoad conceptum habemus, quod magis explicet divinam naturam quidditative, quam ly Qui est.

Tertio modo consideratur Qui est, ut est primum membrum huius analogi, scilicet qui est. Et sic ly Qui est, non ex appropriatione, sed ex propria ratione est nomen proprium Dei, et verificantur de eo omnia supradicta: alia tamen ratione, quia non ex appropriatione, sed ex propria significatione, ut dictum est⁴. Et quoniam analogum simpliciter prolatum stat pro primo, idcirco ly qui est absolute pro primo sumitur; et est propriissimum Deo, propter supradicta. Et haec sequere: quoniam et vera, et Auctori consona sunt, absolute ac formaliter loquenti.

IX. In responsione ad primum, dubium occurrit: quia distinctio facta ibidem, non habet locum in proposito. Quoniam in ly Qui est idem est a quo nomen imponitur, et ad quod nomen imponitur. Ergo, si est magis proprium nomen quoad unum, erit quoad utrumque. Et tamen in littera dicitur quod est magis proprium quoad id a quo, et non quoad id ad quod. Quomodo possunt haec simul stare?

Ad hoc breviter dicitur quod, licet idem sit, non tamen ad idem comparatur. In utroque enim nomine, scilicet ly Qui est et ly Deus, sunt duo, scilicet a quo et ad quod: et comparationem proportionaliter faciendo, scilicet comparando a quo unius ad a quo alterius, et ad quod unius ad ad quod alterius, facile patet sensus clarus litterae, quod esse est magis proprium Deo quam universalis providentia, et quod deitas est magis propria Deo quam esse; quoniam deitas importat illam naturam quasi secundum differentiam specificam, ly vero Qui est importat eandem quasi secundum genus. Veruntamen, quia conceptum ly Dei, quantum ad id ad quod imponitur, non habemus nisi in alio, conceptum vero ly Qui est quantum ad utrumque habemus; idcirco, licet Deus secundum se magis proprium nomen ac intimius sit, quoad nos tamen magis explicativum est Dei ly Qui est, quam ly Deus, propter rationem dictam.

X. Et scito quod ly Qui est, ut appropriatum, seu primum analogatum nomen est, unicum tantum conceptum formalem importat: ita quod non componitur ex duobus conceptibus, ut color albus, neque ut ens per se, neque ut summum bonum, neque ut ens infinitum. Et cum tanta simplicitate explicat pelagus infinitum substantiae. Imo, si recte ac perfecte concipiatur, explicat quasi causam quare Deus sit ens infinitum: non enim quia ens infinitum, ideo est Qui est; sed quia est Qui est, ideo esse infinitae perfectionis est. Unde non recte sensisse videtur Scotus, in I, dist. III, qu. I, dicens quod simplicior et perfectior conceptus proprius Deo, nobis possibilis, sit conceptus huius nominis, ens infinitum. Iam enim patet quod conceptus ly Qui est simplicior, perfectior ac prior est.