Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus est. – In corpore duo facit: primo, respondet quaesito unica conclusione; secundo, ex ipsa conclusione deducit quasi tria corollaria.

Quoad primum, conclusio est ista: Angelus est in loco, aequivoce tamen respectu corporis. – Probatur sic secunda pars directe. Corpus est in loco per contactum quantitativum: ergo angelus est in loco per contactum virtualem. – Tenet consequentia: quia in angelo non est quantitas dimensiva.

Quoad secundam partem, tres proprietates corporis inquantum locati, excludit a locatione angeli: scilicet commensurationem, situationem, et continentiam passivam, ut clare patet in littera.

II. Circa probationem positae conclusionis, advertenda sunt duo. Primo, quod licet formaliter quaeratur an angelus sit in loco, intentio tamen theologorum quaerentium est quaerere de modo quo angelus est in loco: quia hoc tantum cadit sub dubio. Et idcirco s. Thomas de prima parte conclusionis non nisi implicite curavit, et secundae directe respondit.

Secundo, quod vis conclusionis s. Thomae consistit in hoc. Omne quod est in loco, ratione suae quantitatis est in eo. Quantitas autem est duplex, virtutis, et molis. Igitur quod habet quantitatem molis, ratione illius locari potest: quod autem caret illa, non nisi propter quantitatem virtutis in loco esse potest. – Rursus, cum neutra quantitas actualiter sit ratio essendi in loco nisi per actualem coniunctionem eius in loco, consequens est ut, quemadmodum corpus actualiter non locatur nisi tactu quantitativo coniungatur loco, ita res spiritualis actualiter non est in loco, nisi quantitas virtutis contactu virtuali coniungatur loco. Ac per hoc aequivoce utrumque locari dicitur.

III. Circa dicta occurrunt multa dubia. Et primo, dubitatur circa conclusionem, quid intendat s. Thomas per contactum seu applicationem virtualem¹. Aut enim intendit aliquem actum primum, aut secundum. Si actum primum, aut absolutum, aut respectivum. Si actum secundum, aut immanentem, aut transeuntem. Sed nihil horum quatuor potest dici. Ergo. Quod enim non sit actus primus absolutus, probatur dupliciter. Primo, quia omne absolutum in angelo aut est substantia aut qualitas omnino immaterialis, ac per hoc abstrahens a loco. – Secundo, quia tactus virtutis secundum actum primum attenditur penes esse; ac per hoc, penes coniunctionem quae est inter formam et materiam, sive substantialem sive accidentalem. Inter eas quidem, cum non nisi forte per accidens sit quantitativus tactus, per se loquendo, virtualis tantum contactus est secundum esse substantiale vel accidentale. Constat autem nihil angeli dare aut recipere formaliter esse a loco. Igitur.

Quod autem non sit actus primus respectivus, ex eo probatur, quia omnis respectus de novo adveniens alicui, sequitur aliquam mutationem: non autem apparet quae et qualis est illa mutatio, quam sequitur haec forma respectiva. Quoniam non est necesse quod sequatur fieri secundum substantiam, neque quantitatem, neque qualitatem, neque motum localem: quia nec est necesse quod angelus fiat in loco, nec quod moveatur ad locum, ad hoc quod sit in loco. Patent haec si supponatur angelos creatos fuisse ante creaturam corpoream, ut multi Doctores tenuerunt. Hac enim hypothesi facta, saltem conditionaliter patet quod, creata postmodum creatura corporea, angeli non coeperunt esse in loco per hoc tantum quod locus qui non erat, est: quia non esset maior ratio ex hoc quare hic esset in hoc loco, et ille in illo. Nec oportuit moveri tunc motu locali, quia nusquam erat: moveri enim localiter praesupponit esse in loco.

Quod vero non sit actus secundus immanens, patet. Tum quia omnis actio immanens angeli est omnino immaterialis. – Tum quia intelligere aut velle locum, non sufficit quod aliquis sit in loco.

Quod demum non sit actio transiens, multipliciter probari potest. Primo, ex eo quod omnis actio transiens est cum motu aut mutatione formali vel locali subiecti in quod transit: non facile autem est fingere quomodo aliquid horum convenit angelo respectu caeli empyrei². – Secundo, quia hoc videtur contra s. Thomam in Quodlibetis, Quodlib. I, qu. III, art. 1, ubi expresse, exponens illam propositionem, scilicet, angelus est in loco solum per operationem, dicit quod si per operationem intelligimus motionem, quod propositio non est vera: si vero per operationem intelligimus quamcumque unitionem virtutis, propositio est vera. Aliud igitur, apud ipsum, significat in hac materia contactus virtutis, quam actionem transeuntem³. – Tertio, contra hoc sunt sex argumenta Scoti, in II Sent., dist. II, qu. VI, quae habes a Capreolo, dist. II, qu. I⁴.

IV. Ad evidentiam huius ambiguitatis, quantum tribuere dignabitur qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, sciendum est quod omnes, et philosophi et theologi, concedentes angelos esse substantias immateriales, conveniunt in hoc, quod angelus est in loco non per quantitatem molis, nec per contactum quantitativum, sed per quantitatem et contactum virtualem. Et rursus in hoc etiam convenire omnes videntur, quod contactus ille sit relatio praesentiae angeli ad locum causaliter vel formaliter. Sed differentia opinionum, et difficultas, consistit in assignando quod sit illius praesentiae fundamentum. Excedit enim evidentia eius humani ingenii capacitatem: propterea quia ex sacris eloquiis habemus angelos alicubi esse, et non apparet quomodo tangant illum locum. Propterea quinque hic videnda occurrunt: primo, quot modis ex sensibilibus imaginamur rem locatam praesentem esse loco; secundo, quae praesentia inter numeratas sit certa, et quae dubia⁵; tertio, applicabimus ad angelos⁶; quarto, videbimus quae sit mens s. Thomae, et sic respondebitur quaesito⁷; quinto, satisfiet obiectionibus⁸.

V. Quoad primum, praesentia rei existentis in loco ad locum est duplex, scilicet circumscriptiva, et definitiva. Prima importat commensurationem partium quantitativarum locati ad partes loci. Secunda vero importat tantum limitationem seu determinationem ad locum, idest esse ita hic quod non alibi. Et haec subdividitur in praesentiam substantialem, et praesentiam causalem. Vocatur autem praesentia substantialis, relatio praesentiae qua formaliter substantia, etiam indivisibilis, praesens est ita huic loco quod non alii, etiam si nullam causalitatem habere posset respectu loci. Causalis autem praesentia, secundum triplicem statum causae effectivae, distinguitur in triplicem: scilicet in praesentiam ordinis, et praesentiam approximationis, atque praesentiam operationis. Appellatur autem praesentia ordinis, relatio proportionis quae est inter agens et patiens, quando sunt in potentia proxima praeparata et immediata, sufficienteque ad opus, exclusis omnibus impedimentis. Praesentia vero approximationis vocatur relatio approximationis immediate agentis in patiens immediate, quae praevenit actionem ordine naturae saltem. Praesentia autem operationis dicitur relatio agentis ad passum immediate, inseparabilis ab actione, ita quod vel est ipse respectus in actione importatus, vel non est sine illo⁹. – Possunt autem hi tres modi praesentiae, causa exempli, declarari in nauta et navi. Est enim primo nauta praesens navi praesentia ordinis existentis inter virtutem suam et navem, ut gubernabilis ab ipso est. Est deinde praesens eidem secundum approximationem, dum ipse prius natura intelligitur approximatus navi, quam operetur. Tertio fit praesens navi secundum actualem operationem; sive haec relatio praesentiae concomitans operationem, sit idem quod relatio moventis ad motum, sive ab illa distinguatur, ut dictum est.– Haec de primo.

VI. Quoad secundum¹⁰, sciendum est quod harum quinque praesentiarum tres tantum sunt certae, scilicet circumscriptiva, et ordinis, et operationis. Aliae autem duae ambiguae valde sunt, et coincidunt: et propter eas est universa haec difficultas. Et de praesentia quidem circumscriptiva laborare non oportet: quia est nota ad sensum. – Praesentia vero ordinis ex hoc convincitur, quod si nullum corpus esset, et una substantia intellectualis posset aliquid recipere ab alia; antequam intelligeretur agere una in aliam, esset inter eas ordo activi ad passum, quo altera posset potentia proxima expedita et praeparata agere, et altera recipere. Haec enim praesentia consequitur rationes potentiae activae et passivae proximae, deductis impedimentis, etc; et invenitur tam in corporalibus quam in spiritualibus. – Praesentia vero operationis manifesta est: oportet enim agens immediatum immediatione suppositi, indistans esse a patiente, quandiu agit, ut patet VII Physic.¹¹ longo processu.

VII. Ambiguitatem vero habent reliquae duae praesentiae, propter rationes ex utraque parte. Et pro parte quidem affirmativa praesentiae substantialis¹², ratio est potissima, quia talis praesentia non est res impossibilis: cum non implicet contradictionem, substantiam esse sic praesentem loco. Igitur ponenda est in quaestione tam difficili. – Antecedens declaratur, non solum de possibili, sed de facto, sic. Substantia particularis, puta haec terra, locata in hoc loco, puta in hoc vase, si per intellectum separaretur ab ea sua quantitas, nihilominus esset ita in hoc vase quod non alibi: quod est habere relationem praesentiae substantialis ad hunc locum. Datur ergo praesentia substantialis, qua substantia indivisibilis praesens est loco, seclusa omni habitudine activi ad passivum, vel e converso.

VIII. Pro parte vero negativa est, quia positio ista non est intelligibilis. Omnis enim respectus, sive intrinsecus sive extrinsecus adveniens, exigit aliquod fundamentum: sed talis respectus praesentiae substantialis nullum habet fundamentum: ergo fictio est ponere ipsum.

Maior probatur. Tum inductive.– Tum quia aliter voluntarie posset quilibet respectus cuilibet attribui, ex quo fundamentum nullum requirendum est, quod sit ratio quare hoc sibi conveniat respectu actus vel potentiae. – Tum quia respectus omnis aut convenit omni enti, aut aliquibus. Si omni enti, assignanda est eius ratio ex ente inquantum ens: ut patet de respectu intelligibilitatis et appetibilitatis. Si quibusdam, assignanda est ratio quare illis potius quam aliis, ex fundamento in illis et non aliis invento. – Tum quia posse certum respectum habere, est praedicatum demonstrabile de re, quamvis habere illum in actu sit forte contingens. Ergo habet in subiecto causam necessariam, per quam a priori infertur, et per quam inest illi: alioquin contingenter inesset. Causa autem illa aut fundamentum est: aut ex ipsa illud habetur. Minor vero probatur. Quoniam aut fundamentum talis respectus est aliquod absolutum inventum in pura substantia; aut absolutum cum aliquo extrinseco connotato. Sed neutrum potest poni. Ergo. – Quod enim non sit absolutum aliquod, patet distinguendo ea quae in pura substantia inveniuntur: scilicet ratio substantiae, et limitatio eiusdem; et similiter virtus eius, et limitatio eiusdem. Substantia enim inquantum substantia, hunc non fundat respectum. Tum quia non omnis substantia potest illum fundare. Tum etiam quia ponentes illum, fatentur, iuxta articulum Parisiensem CCXIX, quod substantia non est ratio essendi in loco definitive. – Inquantum vero limitata, sive ad genus sive ad speciem sive ad singulare, hoc etiam non habet. Quoniam aequivoce dicitur limitatio de determinatione essentiali seu entitativa, et de determinatione ad locum. Modi enim entis, et differentiae essentiales et individuales, contrahunt ad tale et hoc ens; et non ad ens in loco, seu locabile, nisi cum contrahitur ens per quantum quantitate molis; tunc enim manifeste contrahitur consequenter ad locabile. Per alios autem entis modos, cum per se primo non contrahatur ad locabile, oportet assignare quomodo consequenter contrahatur. Et cum non possit assignari, restat quod sit fictio. – Simile quoque iudicium est de virtute substantiae (quae ponitur eadem realiter cum substantia), et limitatione eius. Quoniam limitatio virtutis entitativa est limitatio ad talem et tantum effectum, non localis.

Quod autem fundamentum et ratio talis respectus non sit substantia, connotato aliquo alio, probatur. Tale extrinsecum non potest esse nisi aut negatio, aut relatio. Sed relatio non est: quia iterum, de illius fundamento quaerendo, eadem redibit quaestio. – Negatio vero non apparet ad propositum, nisi indistantiae; ut putari forte possit quod substantia indistans a loco, fundat praesentiae relationem ad locum. Sed hoc nihil est. Quia talis negatio convenit substantiae indivisibili etiam nusquam existenti, ut patet: et sic substantiam nusquam existentem contingeret esse praesentem huic loco: ac per hoc, esset nusquam, et esset hic, quod implicat contradictionem.

IX. Si haec vera sunt, patet quod imaginatio ponentium talem respectum¹³, in falso fundatur. Credit enim quod, quemadmodum haec aqua existens in vase, habet duo, scilicet quod sit ibi definitive, et sit ibi circumscriptive; ita habeat duo fundamenta, scilicet quantitatem fundantem circumscriptionem, et substantiam fundantem definitionem: cum tamen ex praedictis habeatur quod unum tantum est hic fundamentum, scilicet quantitas, mediante qua haec aqua et definitur et circumscribitur hic. Et ex hoc ulterius sequitur quod, quemadmodum haec aqua, secluso colore, implicat contradictionem quod sit visibilis; ita, seclusa quantitate, quod sit locabilis. Et hoc loquendo, ut modo loquimur de substantia, seclusa omni virtute activa et passiva quocumque modo. Et sic positio illa est impossibilis simpliciter.

X. Ad exemplum quod adducitur de hac aqua existente in vase, remota per intellectum quantitate, etc., dicitur quod imaginatio in hoc decipitur. Quoniam, seclusa quantitate, aqua illa nusquam remaneret, quoniam nullam habitudinem haberet ad locum; sed restaret cum negatione distantiae ab illo loco et quocumque alio. Et propterea non oportet quaerere quo ierit: sed vas plenum aere reperiretur, aqua indivisibili reddita, et nusquam existente. Nec hoc est mirabile, sed consequens ad hypothesim factam. Sicut si poneretur a Socrate removeri quantitatem, oporteret consequenter fateri quod non haberet partes integrales, scilicet cor, hepar, caput etc., quia remaneret substantia indivisibilis; et tamen imaginamur quod remaneret Socrates. Unde istis imaginationibus non est credendum.

XI. Pro parte quoque affirmativa praesentiae approximationis agentis ad passum, praevenientis actionem¹⁴, potissima ratio est, quia agens agere in passum immediatum, et agens esse simul cum passo immediato, sunt aliud et aliud: et inter se habent naturae ordinem: et cum actio non sit prior simultate, relinquitur quod simultas est prior actione.

Declarantur singula. Primum, quia cum dicitur, ex VII Physic.¹⁵, quod oportet agens et patiens immediata esse simul, si esse simul nihil aliud est quam illud agere et hoc pati, dicendo, oportet agens et patiens esse simul, nihil aliud diceremus quam, oportet agens agere et patiens pati: quod est ridiculum. Differunt ergo haec inter se. – Deinde declaratur secundum, scilicet quod sint haec ordinata inter se. Quia ubi est pluralitas sine ordine, ibi est confusio. – Demum declaratur tertium, scilicet quod actio non sit prior simultate. Quoniam non ideo agens proximum est passo, quia agit; sed quia approximatum est passo, ideo agit.

XII. Pro parte vero negativa est, quia talis praesentia praeveniens operationem, aut coincidit cum praedictis¹⁶; aut est pura fictio. Quoniam vel utrumque, scilicet agens et patiens, est corporeum; aut utrumque spirituale; aut alterum spirituale, et alterum corporeum. Si utrumque est corporeum, simultas praeveniens actionem est quantitativus contactus, ut patet in VII Physic.¹⁷: hic autem ad praesentiam circumscriptionis pertinet. – Si vero utrumque est spirituale, etiam si fingendi daretur licentia, simultas praeveniens actionem est praesentia ordinis, non cuiuscumque, sed talis, scilicet immediati etc.¹⁸ Et merito: quia, ut Augustinus docuit¹⁹, hoc facit ordo in spiritualibus, quod situs in corporalibus: et propterea, sicut approximatio agentis ad passum in corporibus attenditur secundum situm, ita in spiritibus secundum ordinem. – Si autem alterum est spirituale et alterum corporeum, approximatio ista non potest fingi quod sit situalis: quia spirituale insituabile est. Oportet ergo quod coincidat cum approximatione ordinis, et approximatione secundum substantiam: non facile enim esset tertium quid fingere. Et si praedicta²⁰ vera sunt, ita quod praesentia substantialis sit fictio, restat ut sola praesentia ordinis intelligi possit praeveniens operationem. – Et sic ista praesentia approximationis coincidit cum praesentia ordinis; et addit in corporalibus praesentiam secundum contactum quantitativum. Aut pura fictio est, si aliquid aliud esse dicatur.

XIII. Rationi autem pro parte affirmativa adductae²¹ satisfit ex nunc dictis, concedendo quod simultas agentis et passi sit aliud ab operatione, et quod sit prior natura quam operatio. Sed negatur quod sit aliud quid quam praesentia ordinis, in communi loquendo. Descendendo autem ad corporalia, negatur quod sit aliud a praesentia ordinis et situs: hae enim duae sufficiunt ad hoc quod illud immediate agat, et illud immediate patiatur. Situalis quidem praesentia requiritur, quia quanta sunt: ordinis vero, quia activa et passiva sunt.

XIV. Et quoniam utriusque huius ambiguitatis tractatae²² pars negativa rationi magis est consona; et ex notis nobis resolute intellectum quietare videtur; ideo partem negativam tenendam arbitror. Et sic tres tantum praesentias acceptabimus: secundum situm, secundum operationem, et secundum ordinem.

XV. Sed dubium circa praesentiam secundum operationem remanet, an formaliter, in communi loquendo, inter agens in actu et patiens, praeter relationes agentis et patientis, sit relatio praesentiae ad invicem²³; praesentiae, dico, non praevenientis, sed concomitantis operationem; qua relatione ipsum agens formaliter dicatur praesens passo, et e converso.

Si enim ponitur, cum talis praesentia sit relatio aequiparantiae, ac per hoc exigens fundamentum eiusdem rationis in utroque extremo; surgit quaestio de fundamento eius, et deinde de inseparabilitate eius ab operatione. Nec video quomodo possit his quaestionibus satisfieri, stantibus supra dictis.

Si vero non ponitur, nullas patiemur angustias: quoniam nulla est necessitas eam ponendi. Ex ratione namque agentis et patientis, ut sic, nullam oportet consurgere aut concomitari relationem aequiparantiae. – Et ex hoc habetur ratio ad partem negativam: quia pluralitas sine necessitate ponenda non est. Sufficit ergo inter agens et patiens, primo esse simultatem secundum praesentiam ordinis: secundo, secundum operationem. Et in corporibus accidit tertia, secundum quantitativum contactum. – Haec de secundo.

XVI. Quoad tertium²⁴, dicendum breviter est. Licet quidam (de quorum numero est Scotus, in II Sent., dist. II²⁵), posuerunt angelum esse in loco per praesentiam substantialem, penes quam etiam attendi dicunt approximationem agentis ad patiens; quia tamen praesentia huiusmodi voluntaria, ac sine ratione ponitur, immo contradicit notis nobis ex sensibus, ut ex dictis²⁶ patet; et angeli substantiae sunt incorporeae et immateriales, et consequenter a praesentia situali alienae: non nisi duobus modis praesentes esse possunt loco, scilicet secundum praesentiam ordinis, vel secundum praesentiam operationis. – Haec de tertio.

XVII. Quoad quartum²⁷, circa mentem s. Thomae diversimode a diversis dicitur. Quidam in duabus his propositionibus consistere eius opinionem putant. Prima est: Sola operatio transiens est angelo ratio essendi in loco. Secunda est: Substantia angeli est sic coniuncta huic loco, quod est ab alio loco distans. Imaginantur enim quod, quemadmodum quantitas est ratio substantiae corporeae quod sit in loco; et cum hoc, ipsa substantia corporea, mediante quantitate, est in loco sic quod vere ab alio loco distat et alteri propinquior est; ita operatio transiens sit ratio angelo quod existat in loco, ipse tamen angelus per illam ad locum definitur ita quod a remotiori magis distat loco quam a propinquo. – Quidam autem primae propositioni non consentiunt: sed dicunt quod vel operatio transiens, vel quaecumque relatio per modum operationis transeuntis significata, est angelo ratio essendi in loco; propter verba s. Thomae ex Quodlibetis adducta²⁸. De secunda vero propositione, affirmant primam partem, scilicet quod substantia angeli est coniuncta loco, et non solum operatio eius.

Fundant autem utrique secundam propositionem super verbis s. Thomae expresse, in Tertia Parte, qu. LII, art. 2, dicentis quod anima Christi fuit in loco inferni dupliciter, scilicet per operationem et per substantiam; in aliis vero per operationem, seu effectum, tantum. – Et in Quodlibeto VI, art. 2, respondens argumento primo tali: Si angelus ageret per imperium voluntatis, posset ita agere in propinquum sicut in distans, et sic non oporteret ipsum descendere de caelo in terram, ut hic operaretur; dicit quod, quia oportet movens esse simul cum mobili quod ab eo movetur, ut dicitur in VII Physic., ideo oportet substantiam angeli aliqualiter coniungi rebus quas movet. – Ex his clare habetur quod etiam apud substantias spirituales, modus essendi in loco per substantiam, distinguitur a modo essendi in loco per operationem; et quod uterque convenit substantiae spirituali. Quin etiam ex secunda auctoritate videtur haberi distantia et propinquitas, quae posita est in secunda propositione.

XVIII. Mihi autem dicendum occurrit, quod tria quaerantur: ratio essendi in loco; res existens in loco²⁹; et modus secundum distantiam et propinquitatem³⁰. – Primum, apud s. Thomam, est quantitas virtualis tangens locum. Tactus autem iste nihil aliud est quam praesentia secundum operationem, et praesentia ordinis; sive utraque simul concurrat, sive altera³¹.

Sed diligenter advertenda sunt hic duo. Primo, quod praesentia ordinis non distinguitur a praesentia operationis sicut potentia ab actu secundo: sed potius quemadmodum habitus ab actu secundo. Non enim ex hoc quod angelus potest operari alicubi, dicitur ibi esse. Sed supra posse addit praesentia ordinis, ex parte substantiae angeli, negationem situalis distantiae, eo modo quo sibi potest convenire, ut inferius³² dicetur: ex parte vero intellectus, cognitionem practicam talis operis in hoc corpus, ut a se exercendi: ex parte vero potentiae executivae, expeditionem, ita quod potentia sua nec detineatur seu impediatur virtute aliqua superiori, nec occupata sit ad opus aliud, sed ad hoc parata promptaque habeatur: ex parte autem voluntatis, electionem praedictae praeparationis ad hoc opus in hoc corpus exercendum: haec enim est ratio habitus, ut cum voluerit quis, operetur.

Secundo sciendum est quod, quemadmodum operationum duplex est genus: quoniam quaedam sunt cum continua exteriori actione, ut movere; quaedam vero interpolata actione exteriori sunt contentae, ut praesidere, custodire, et his similia: ita dupliciter contingit angelos praesentes esse loco secundum operationem. Uno modo, quia actualiter exteriori operatione attingunt corpora. Alio modo, quia actualiter attendunt et vacant, ut coepta bene succedant, quamvis non continue exteriori operatione aliquid ibi agant. Et hoc modo angeli custodientes homines, praesidentes provinciis aut locis, dicuntur ibi esse. Non enim qui custodit aut praesidet, oportet quod semper in custodito aut subdito aliquid faciat: sed quod semper vigilet, studeat et vacet ad hoc, et nunc impedimenta amoveat, nunc vero promoveat, nunc eventum rei expectet occurrentibus provisurus, etc.

XIX. De secundo³³ vero, scilicet, cum dicitur angelum alicubi esse, quae res sit existens in loco: dicitur quod non solum operatio, seu effectus angeli est in loco, sed ipsa substantia procul dubio; sed diversimode. Nam operatio est in corpore, ut perfectio in perfectibili: substantia vero angeli est ut res per seipsam, seorsum habens suum subsistere. Locatum enim non est idem secundum esse substantiale vel accidentale ipsi loco: cum neutrum alterius accidens aut substantia quoquo modo sit.

Sed est advertendum quod, sicut dupliciter contingit angelum operari in corpus, scilicet immediate immediatione suppositi, et mediate; ita dupliciter potest dici esse in loco mediante operatione, scilicet per potentiam, et per substantiam. In corpore enim in quo immediate operatur, est per operationem et per potentiam, quia attingit illud sua virtute; et per substantiam, quia immediate immediatione suppositi attingit ipsum, concurrente negatione distantiae situalis ut causa seu conditione sine qua non. In corpore vero in quo mediate agit, est per operationem et per potentiam; non autem per substantiam.

XX. Tertium³⁴ autem, scilicet an substantia angeli existens in loco distet ab alio loco, distinctione eget. Distantia enim dupliciter sumi potest: primo, proprie pro distantia locali seu situali; secundo, pro distantia inter agens et patiens ut sic, idest in proportione inter hoc et illud, ut alterum agat et alterum patiatur ab eo. Si hoc secundo modo loquimur de distantia, tunc manifeste patet angelum esse uni loco propinquiorem quam alteri: quia hoc nihil aliud est quam esse proportionatum agens respectu unius, magis quam alterius. Si autem loquimur de distantia situali, tunc distinguendum est, per se aut per accidens, et per accidens dupliciter, iuxta doctrinam Philosophi VIII Physic., text. LII³⁵: et dicenda sunt tria. Primo, quod angelus non est per se distans aut propinquus loco alicui. – Secundo, quod angelus, secundum seipsum, non est per accidens distans aut propinquus alicui loco; quemadmodum albedo quanta per accidens, in uno loco distat per accidens ab alio loco. – Tertio, quod angelus est per accidens distans aut propinquus loco alicui secundum corpus in quo est; ita quod distantia non redundat in ipsum angelum, sed praedicatur de ipso ratione corporis in quo est. Et sic est propinquus loco propinquo illi corpori, et distat a distante; sicut, apud Aristotelem³⁶, motor orbis inferioris dicitur moveri per accidens ad motum superioris.

XXI. Et per haec patet quomodo diversa s. Thomae dicta sint intelligenda³⁷. Nam ea quae dixit in Tertia Parte de anima Christi, ideo dixit, quia in una parte inferni immediate operari ipsam posuit, in aliis vero mediate. Non quod nuntium miserit: sed quia mediante effectu quem in limbo Patrum habuit, ad alios descendit; quoniam per virtuosum descensum ad limbum Patrum, et damnatos confutavit, et purgandis spem dedit, etc., ut ex verbis s. Thomae in responsione ad tertium, ibidem, patet. – Potest quoque in uno tantum inferni loco fuisse animam Christi secundum substantiam, intelligi alia ratione: quia scilicet ab aliis partibus erat distans per accidens, modo praeexposito, et tamen divinitatis virtute effectum in illa loca faciebat.

Quae vero in Quodlibeto VI dixit, propter simultatem ordinis, quae praevenit operationem, et excludit distantiam istam situalem per accidens, dixit.

XXII. Patet quoque ex his ratio quare s. Thomas, in Quodlibeto I, distinxit contactum virtutis ab operatione³⁸: quia scilicet contactus virtutis attenditur non solum secundum exteriorem operationem continue exercitam, sed etiam penes studium et attentionem ad coepta sequenda, etc. Unde ibidem statim subdit quod per operationem non sola motio intelligatur, sed quaecumque unitio qua sua virtute contingit corpus, sive praesidendo sive continendo. Et intendit non de continentia substantiali, qua in superioribus inferiora naturaliter continentur eminenter (quia sic quilibet angelus esset ubique): sed de continentia quae nata est competere formis, quae est simul tenere corporis partes; hoc enim modo anima continet corpus, ut dicitur in I de Anima, text. XC³⁹ (in cuius signum, ipsa recedente partes defluunt, etc.). Assistentia ergo angeli ad simul tenendum corpus quoad aliquid esse vel operari, est continentia sufficiens ad hoc quod angelus ibi dicatur esse.

XXIII. Nec ex his mihi imponas quod dixerim angelos locari, apud s. Thomam, ex sola praesentia ordinis. Hoc enim adhuc non est habitum; sed ad hoc tantum perventum est, quod angelus praesens est loco dupliciter, secundum operationem, et secundum ordinem; et quod ista praesentia praevenit naturaliter illam, quia est ipsa appropinquatio agentis ad patiens. Utrum autem talis praesentia sufficiat ad hoc quod angelus dicatur esse in loco⁴⁰, crediderim ego distinguendum, quod esse in loco angelum contingit dupliciter. Uno modo, complete: et sic non sufficit praesentia ordinis. Alio modo, incomplete: et sic sufficit. Cum enim sola est praesentia ordinis, inchoata quidem est praesentia angeli ad locum, sed non est completa: cum vero actualiter incipit operari, tunc est complete praesens. Et secundum hoc, possent diversa theologorum dicta interpretari modo de esse in loco complete, modo de esse in loco incomplete.

XXIV. De s. Thomae autem intentione non clare constat. Quia ipse et in illo I Quodlibeto⁴¹, et hic, notanter dixit quod per applicationem virtutis angelicae qualitercumque ad locum, angelus est in loco: et consequenter, cum hic applicationis modus non sit extra qualitercumque, inclusus videtur ab eo. Et vere sic est exponendus, nisi obstet quod applicationis modus de quo loquitur, est talis, quod duo angeli non possunt simul habere illum respectu eiusdem loci: videtur autem quod praesentia ordinis respectu eiusdem loci, possit pluribus angelis simul convenire. – Secundo potest obstare, quod in responsione cuiusdam argumenti in praedicto Quodlibeto⁴², dicitur quod, quoad esse in loco, prius natura est operari quam esse in loco. Ergo praesentiam ordinis, quae prius natura est quam operatio, non tenuit sufficere ad esse in loco: quia sic prius esset in loco quam operaretur.

Sed ad hoc potest dupliciter dici. Primo, quod apud s. Thomam, praesentia ordinis includitur sub praesentia secundum operationem qualitercumque. Quoniam, ut ex dictis⁴³ patet, tripliciter potest variari: vel secundum continuatam exteriorem operationem; vel secundum continuatam attentionem, interceptam vero exteriorem operationem, cum reliquis conditionibus, ut supra dictum est; vel secundum habitualem applicationem, quam importat praesentia ordinis. Et sic communiter accipiendo operari actualiter vel habitualiter, clare constat operari non prius esse quam esse in loco⁴⁴, immo sunt idem: sed eo modo quo ratione distinguuntur, operari est prius, quia est ratio essendi in loco. – Secundo potest dici, quod responsio s. Thomae intelligenda est formaliter, idest ut evacuat vim argumenti, dato etiam quod per solam operationem actualiter exercitam angelus esset in loco, quidquid de hoc sit: oportet enim responsionem illam ab omnibus admitti, quidquid sit de conclusione. Unde et Scotus, in XXXVII distinctione Primi, fingens praesentiam immensitatis inter Deum et ubique, fatetur quod prius natura potentia Dei habet terminum suae operationis, quam eius immensitas terminum compraesentem.

De primo vero obstaculo quid dicendum sit, in 3 articulo huius quaestionis discutietur. Satis ergo nunc sit nosse quod relatio praesentiae substantiae spiritualis ad locum, semper pertinet ad actionem, vel etiam passionem, transeuntem, actualiter vel habitualiter exercitam. – Quantum ego capere hactenus possum, haec de quarto.

XXV. Quoad quintum⁴⁵, ut dictum iam⁴⁶ est, Scotus multipliciter contra s. Thomam arguit: quae quoniam diffuse a Capreolo tractantur, in I qu., II dist., II Sent., breviter perstringenda duxi. Et primo, arguit quod detur praesentia substantialis. dupliciter. Primo, ad hominem. Quia s. Thomas in hac Prima Parte, qu. VIII, art. 1, hanc posuit, et nunc negat: ergo. – Deinde simpliciter. Virtus operativa angeli aut se habet mediate, aut immediate ad actionem in loco. Si mediate, quaeratur de illo medio, et sic deinceps. Si immediate, ergo substantia operantis est immediata loco; et habetur intentum.

XXVI. Sed ad haec patet responsio ex dictis. Ad primum quidem, ex dictis in qu. VIII⁴⁷.– Ad secundum vero, ex nunc⁴⁸ ostensis. Conceditur enim immediatio suppositalis, et indistantia localis: utraque enim est conditio praesentiae tam secundum ordinem, quam secundum operationem. Ad has enim tantum ratio illa ducit: et non ad aliquam positivam praesentiam substantialem, ut arguens fingit, et nulla hoc ratione probavit, sed supposuit.

XXVII. Secundo, arguit quod operatio non sit ratio angelo essendi in loco, tripliciter. Primo, ducendo ad inconveniens tripliciter. Scilicet, quod angelus frequenter esset nusquam: quia in caelo empyreo nihil operatur. – Et quod angelus movens caelum esset in toto caelo: quia totum primo movet, quia est sibi proportionatum, ita quod si adderetur stella orbi, moveret cum labore, II Caeli, text. LXXI⁴⁹. – Et quod angelus esset in loco commensurative: quia operatio sua est in loco commensurative per accidens, et ipse non nisi per eam ibi est.

Secundo, ostensive. Ratio essendi in loco est in angelo formaliter: alioquin angelus non esset formaliter in loco. Sed operatio transiens non est in angelo formaliter. Ergo.

Tertio, auctoritatibus Damasceni⁵⁰, quae dicunt angelum operari et esse in loco. Ergo aliud est operari, et aliud esse in loco in angelo: alioquin superflue utrumque diceretur.

XXVIII. Sed ad haec quoque ex dictis facile respondetur. Primum quidem quod reputatur inconveniens, scilicet angelum nusquam esse, non inconvenit: immo, ut Aristoteles, I Caeli, text. C⁵¹, dixit, entia illa beata non sunt apta esse in loco. – Quod vero in argumento miscetur de operatione circa caelum empyreum, potest multipliciter solvi. Primo, quod angelos esse in caelo empyreo est locutio metaphorica, quia sunt in gloria, ad quam sanctificatum est caelum empyreum. Cuius signum est quod, ut Magister adducit in II distinctione Secundi, dicitur quod caelum illud est plenum angelis, quod non potest nisi metaphorice intelligi. – Secundo, quod angeli in caelo empyreo operantur, sed nos latet qualis est operatio illa. – Quod autem a quibusdam dicitur, quod sunt ibi per exornationem, vel aliquid huiusmodi, quod est relatio per modum operationis significata, imaginarie magis quam rationabiliter dictum puto: nihil enim ad quaestionem hanc de modo significandi qui a nobis fit. Si ergo secundum rem solus respectus, sine omni operatione actu vel habitu tangente locum, poni potest in angelo, quo formaliter praesens sit angelus loco, iam ponitur secundum rem praesentia substantialis superius⁵² impugnata; iam angelus ponitur in loco, et non ut operans in operato; et universa quae diximus ruunt. – At si quis rationabilem non putat hanc operationis ignorantiam, primam necesse est amplectatur responsionem, si auctoritatem Gregorii Nazianzeni⁵³ negare veretur. Ait enim quod abusive dicimus angelos esse in loco: quoniam deberemus dicere quod operantur in loco.

Alterius vero inconvenientis sequela negatur. Ut enim patet VIII Physic.⁵⁴, motor caeli non est primo in toto caelo, sed in circulo aequinoctiali, cuius motus est velocissimus. Nec in toto illo, sed in loco orientali, ut patet in II Caeli⁵⁵: quia ibi est dextrum ex natura rei determinatum, non materialiter, sed formaliter, ut dicit Averroes, et bene, in II Caeli, comm. XV. – Nec est quaerendum ubi quiescat: quoniam non eget loco, nec quiescit, sed est immobilis omnino.

Tertii quoque inconvenientis sequela nulla est, ut patet de se. Per accidens enim effectus tali modo non redundat in causam: immo, ut s. Thomas dicit, angelus est per se in loco non simpliciter, sed ut operans.

Ad rationem ostensivam dicitur quod, licet maior sit vera de esse in loco localiter, non tamen de esse in loco aequivoce, scilicet ut operans in eo, ut patet.

Ad auctoritatem Damasceni dicitur, quod propter nostrum modum intelligendi, quo superiora inferiorum more apprehendimus et nominamus, cum hic aliud sit operari in loco et aliud esse in loco, copulavit, de illis loquens, esse et operari. Unde ibi non distinguuntur re, sed ratione tantum concipiente modum illum per modum operationis, et per modum praesentiae.