Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus. – In corpore tria: primo, in quo intellectu est aut non est falsitas; secundo, ibi: Hac tamen differentia, quomodo in illo intellectu in quo est, inventur falsitas¹; tertio, ibi: Quia vero falsitas, quomodo et quando ex illo derivatur falsitas in intellectu in quo non est².

II. Quoad primum, est haec conclusio: Falsitas non est in intellectu quod quid est, sed componente et dividente. Haec conclusio probatur ratione: et manifestatur simul in se et in sua probatione, ex proportionali similitudine intellectus et sensus. – Ratio igitur est haec. Res naturalis non deficit ab esse quod sibi convenit secundum suam formam, sed deficere potest ab accidentibus vel consequentibus: ergo virtus cognoscitiva non deficit a cognitione illius cuius similitudine informatur, sed accidentium eius vel consequentium: ergo intellectus circa quod quid est non decipitur, sed in componendo vel dividendo. – Antecedens probatur inductive in homine. Consequentia vero probatur. Sicut res se habet ad esse per formam, ita virtus cognoscitiva ad cognoscere per similitudinem rei cognitae: ergo, si res non potest deficere, etc. Secunda vero consequentia, quoad primam partem, probatur: quia intellectus informatur similitudine quidditatis. Quoad secundam vero: quia, componendo, attribuitur quidditati aliquid vel non consequens, vel oppositum.

Similitudo autem proportionalis est: Sicut sensus visus se habet ad sensibile proprium, ita intellectus ad quod quid est: et sicut ille informatur directe similitudine proprii sensibilis, ita hic similitudine quidditatis. Et propterea in neutro, ut sic, est falsitas. Sicut quoque ille se habet ad sensibilia communia et per accidens, ita hic ad iudicandum de consequentibus vel accidentibus quidditati: quod fit componendo vel dividendo. Et propterea in utroque potest esse falsitas.

III. Circa antecedens, adverte quod potest bene et male interpretari. Male quidem, si intelligatur quod esse rei naturalis non potest deficere: hoc enim non est verum nisi in rebus incorruptibilibus. Bene autem, si intelligatur quod esse rei naturalis non potest deficere, ipsa re naturalis salva: et sic intendit littera. Unde non dicit quod nulla res naturalis potest deficere; sed dicit quod non potest deficere ab esse quod sibi competit secundum suam formam; tanquam si diceret quod nulla res habens aliquam formam, dum habet illam, potest deficere ab esse quod convenit secundum illam. Et est propositio per se nota: quia esse est de ratione formae, ut patet VII Metaphys.³.

IV. Circa probationem consequentiae, illam scilicet proportionalem, sicut res habet esse per propriam formam, ita virtus cognoscitiva cognoscere per similitudinem rei cognitae, adverte quod cognoscere est ipsum esse speciei cognoscibilis, quando est vere actu in genere cognoscibili⁴; sicut diximus⁵, quod intelligere est ipsum esse speciei intelligibilis actu in genere intelligibili, et non medio modo existentis. Ita quod hoc est commune omni cognoscitivae virtuti, sive sensitivi sive intellectivi ordinis, scilicet, quod cognoscere est esse speciei qua cognoscit, sumendo illam speciem, quidquid illa sit, in actu in genere cognoscibili; quidquid sit de esse eius in actu in genere entium. Et hoc est valde notandum pro notitia partis sensitivae et intellectus.

V. Quoad secundum⁶, est haec conclusio: Falsitas est in intellectu componente dupliciter, scilicet formaliter et obiective. – Probatur, et manifestatur. Probatur quidem: quia veritas est in eodem intellectu eisdem modis. Manifestatur vero ex differentia ad sensum, ut patet.

VI. Quoad tertium⁷, ponitur conclusio una, cum suo corollario. Conclusio est: Falsitas est in intellectu quod quid est, per accidens. – Probatur, et manifestatur. Probatur quidem sic. Falsitas per se est in compositione intellectuum tantum: ergo in intellectu quod quid est, habet locum ratione compositionis admixtae: ergo inventur in eo per accidens. – Omnes consequentiae sunt notae. Prima enim fundatur super hoc, quod ex primo tali cetera oportet dici talia, inquantum participant illud, ut patet I Posterior⁸. Secunda super hoc, quod non est de ratione quod quid est, esse compositum: quod etiam patet.

Manifestatur autem conclusio, distinguendo duos modos quibus compositio admisscetur intellectui circa quod quid est. Primus consistit in coniunctione definitionis cum definito: secundus in coniunctione partium definitionis, ut patet in littera. Et differunt in hoc hi modi, quod error in secundo constituit quod quid est in se falsum: primus autem falsum huic.

Corollarium est, quod in cognoscendo quidditates simplices, intellectus non potest esse falsus; sed aut verus, aut nullus.

VII. Circa primum modum falsitatis, et hoc corollarium, occurrit dubium. Tum quia coniunctio definitionis cum definito est extra intellectum quod quid est. Intellectus enim quod quid est lineae, non dicit, linea est longitudo cuius extrema sunt duo puncta; sed dicit tantum, longitudo cuius extrema sunt duo puncta. Haec enim est definitio, quam solam constat ad primam operationem intellectus spectare: illud autem totum, linea est longitudo etc., ab intellectu componente dicitur; sicut etiam dicitur linea est curva, vel recta. Cur ergo magis falsitas illius coniunctionis quam huius, primae imponitur operationi? – Tum quia iste modus falsitatis ita habet locum in simplicibus, sicut in compositis: potest enim simplicissimus conceptus iungi cui non convenit quidditative. Et sic in simplicibus potest etiam esse error per accidens: cuius oppositum littera sonat in corollario.

VIII. Ad evidentiam horum, scito quod, sicut res se habet ad esse, ita ad cognosci: et propterea, quantum differt coniunctio definitionis cum definito a coniunctione cum ceteris, tantum interest ut exigatur cognitio illius coniunctionis ad quod quid est, et non coniunctionis cum aliis. Coniunctio enim definitionis cum definito, dat definitioni quod sit quod quid est: nulla enim ratio est quidditas, nisi inquantum est alicuius entis quidditas. Et propterea cognoscere quod quid est non contingit, nisi cognoscatur coniunctio definitionis cum definito. Si enim cognosceretur definitio nesciendo cuius rei sit, non sciretur quidditas aliqua, sed quid significat nomen: sic enim se haberet huiusmodi definitionem apprehendens, sicut modo se habet formans conceptum montis aurei, vel cuiuscumque alterius figmenti ex non impossibilibus. Non sic autem se habet ad quod quid est coniunctio cum passionibus et aliis: quoniam absque illis quidditatis ratio salvatur. Quia ergo quod quid est essentialiter exigit in essendo id cuius est, quamvis non hoc vel illud, oportet ut etiam in cognosci illud exigat. Ac per hoc, illa coniunctio ad primam spectat operationem intellectus, sicut et coniunctio partium definitionis; quamvis haec ultima magis.

Et quoniam coniunctio definitionis cum definito, si secundum se iudicetur, consurgit ex compositione definiti (nisi enim esset compositum, locum in eo non haberet abstractio definitionis ab eo, quantum est ex se; cum nihil abstrahat secundum se ab omnino seipso); propterea, si aliqua quidditas invenitur ita simplex, ut scilicet sit rei simplicis quidditas, circa illam nullus ex parte sua error esse potest, sicut nulla est compositio. – Et per hoc patet responsio ad obiecta.

IX. In responsione ad primum, adverte quod ideo quidditas dicitur proprium obiectum intellectus, quia intellectus in communi se habet ad quidditatem, sicut visus ad colorem; ita quod per se primo cognoscit quod quid est, et ab ipso tantum perficitur et movetur per se primo. Huius autem ratio assignatur, tum quia species intelligibilis primo est quidditatis, ut in corpore articuli dicitur. Tum quia in quod quid est clauditur cognitio omnis complexionis, sive convenientis sive disconvenientis: adeo quod, si quis perfecte penetraret quidditates rerum, perfecte intelligeret in eis omnes propositiones de earum accidentibus, ut inferius ⁹ in tractatu de Angelis patebit. Tum quia quod quid est cognoscibile est ex se, complexio autem non nisi ex quod quid est. In cuius signum, principia cognoscimus inquantum terminos cognoscimus, ut dicitur I Poster. ¹⁰: et omnes dubitationes, resolvendo in quod quid est, iudicamus.