Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus in corpore articuli clarificatur. – In corpore tria facit: primo, refert errorem quemdam; secundo, tractat radicem recitati erroris, et eliciendae veritatis¹; tertio, ibi, Quidquid autem, respondet quaesito secundum veritatem².

Quoad primum, tria dicit. Primum, errorem circa quaesitum, scilicet: Relationes in divinis sunt assistentes, seu extrinsecus affixae. Secundum est, quod hic error dicitur quod fuit Gilberti Porretani. Tertium est, quod dicitur errorem suum postmodum revocasse.

II. Quoad secundum, tria dicuntur. Primo, distinguitur tam relatio quam quodcumque aliud genus accidentis, in duas rationes formales. Quarum altera communis est omnibus huiusmodi generibus: et haec est ratio accidentis, idest inesse subiecto, quoniam accidentis esse est inesse. Altera est propria ratio uniuscuiusque eorum. Et penes hanc, relationis genus differt ab aliis absolutis, quod aliorum propriae rationes significant rem in ordine ad subiectum; relationis autem, non in ordine ad subiectum, sed terminum. Idest, differunt quoad affirmationem et negationem huius causalis, A ex propria ratione ponit aliquid in subiecto: affirmativa enim est vera in aliis generibus, negativa autem in relatione, ut ex supradictis³ patet.

Secundo, quod relationes, etiam in rebus creatis, si sumantur secundum id quod habent ex propria ratione relationis tantum, sic sunt assistentes: si autem secundum id quod habent inquantum sunt accidentia, sic sunt inhaerentes.

Tertio, quod ratio erroris Gilberti fuit, quia consideravit relationes secundum id tantum quod ex propria ratione habent: propterea enim dixit eas extrinsecus affixas. Si enim inhaesionem considerasset, ut littera subsequenter facit, aliter dixisset.

III. Quoad tertium⁴ ergo, unica ponitur conclusio responsiva, cum uno corollario. Conclusio est: Relatio realiter existens in Deo, est idem essentiae secundum rem, et non differt nisi secundum rationem.

Et probatur quoad primam partem, sic. Quidquid in rebus creatis habet esse accidentale, translatum in Deum habet esse substantiale: ergo relatio in Deo existens, habet esse essentiae. Antecedens probatur: quia in Deo nihil est ut accidens in subiecto, sed quidquid est, est eius substantia. Consequentia vero: quia relatio in creaturis, ex parte in, habet esse accidentale. – Quoad secundam autem partem, sic. In relatione importatur respectus ad suum oppositum, in essentiae vero nomine, non: ergo, etc.

IV. Corollarium est: Esse relationis, et esse essentiae, in Deo est omnino unum et idem. Ubi diligenter adverte quod, quia esse in significat esse actualis existentiae accidentis in proposito, actualis autem existentia etiam relationis non est ad aliquid, ut expresse docet s. Thomas in I, dist. XXXIII, qu. I, art. 1, ad 1; ideo actualis existentia relationis divinae est omnino idem cum actuali existentia ipsius divinae essentiae: quia non differt ab illa etiam ratione, sicut quod quid est relationis intelligitur differre a quod quid est essentiae, ut respectivum ab absoluto. Et hoc est quod Augustinus dixit⁵, quod idem est quo Pater est Deus, et quo est: non autem eo Pater, quo Deus. Et sic habemus non solum realem identitatem relationis cum essentia, sed omnimodam identitatem existentiae utriusque. Et propterea una est actualis existentia omnium divinarum relationum: quamvis inter se distinguantur realiter ipsae relationes.

V. In responsione ad secundum, circa illa verba, id quod invenitur in creatura praeter id quod continetur sub significatione nominis relativi, est alia res: in Deo autem non est alia res, etc., dubium magnum est de relationis distinctione a fundamento, et simpliciter, et in doctrina s. Thomae. Quidam enim, etiam Thomistae, tenent relationem esse eandem rem cum fundamento. Quidam autem tenent quod distinguitur realiter a fundamento. Alii autem tenent quasdam relationes identificari fundamentis, quasdam vero distingui realiter ab eis. – Quid autem horum verius sit, aut secundum mentem s. Thomae, ex rationibus et propositionibus suis discutere oportet.

VI. Opinio ergo prima consona videtur s. Thomae, ex quatuor propositionibus eius. Prima est communis omnibus, scilicet: Esse proprium uniuscuiusque formae simplicis incipit et desinit cum illa⁶. – Secunda etiam communis est, ex V Physic.⁷: Relatio generatur in aliquo, nulla mutatione in eo facta. – Tertia propria s. Thomae: Inesse cuiusque formae accidentalis distinguitur realiter ab essentia accidentis, et ab esse subiecti⁸. – Quarta etiam propria s. Thomae: Inesse relationis non est ad aliud se habere⁹.

Ex his enim sequitur quod, Socrate solo existente albo, similitudo coalborum non est; genito autem Platone albo, in Socrate est similitudo; et nullum absolutum de novo acquisivit (alioquin vere mutatus esset); ergo aut inesse similitudinis est idem quod inesse albedinis, et consequenter similitudo est idem quod albedo secundum rem; aut praeerat inesse similitudinis absque similitudine, quod est contra primam propositionem.

Simpliciter autem et ad hominem, fundatur haec opinio super tacto fundamento, scilicet generationis absque mutatione: - super compositione, quia scilicet non est compositius album simile quam album; et expresse in qu. VII de Potentia Dei, art. 8, dicitur quod relatio non componit cum eo cuius est: - et super minima sua entitate inter cetera praedicamenta, ut dicit Averroes in XII Metaphys., comment. XIX; per hoc enim oportet quod sit minoris entitatis quam tempus, quod est utcumque ens sine anima, ut dicitur IV Physic.¹⁰

VII. Opinio vero distinguens quasdam relationes a fundamentis et quasdam non¹¹, est Scoti, in II, dist. I, qu. V, et in III, dist. VIII, et in Quodlibetis, qu. III¹², tenentis has duas universales: Relatio cuius fundamentum potest remanere sine termino, distinguitur realiter a fundamento. Altera est: Relatio cuius fundamentum non potest esse sine termino, est eadem realiter fundamento. – Probatque utramque propositionem ex eadem radice. Primam quidem, quia ex quo non implicat contradictionem fundamentum remanere absque relatione, sequitur quod sunt duae res: implicat enim unam et eandem rem simul esse et non esse. Secundam vero, ex opposito: quia ex quo implicat contradictionem fundamentum esse sine relatione, sequitur quod sunt una res.

VIII. Opinio vero dicens relationem omnem realem distingui realiter a fundamento¹³, est sine dubio s. Thomae, quamvis multi Thomistae ipsum non intellexerint: habeturque manifeste et ex auctoritatibus eius, et sequitur ex propositionibus suis. Manifeste siquidem in hac littera ponit differentiam inter relationem in creaturis et in divinis quoad hoc, quod in creaturis id quod invenitur praeter contentum sub significatione nominis relativi, est alia res, in divinis autem est eadem: constat autem quod fundamentum non continetur sub significatione nominis relativi.

Habentur quoque propositiones indubitatae apud eum tres. Prima est, quod nulla substantia in genere potest idem esse realiter quod relatio, ut patet in Qq. de Potentia, qu. VIII, art. 2, ad 1. – Secunda est: Aliqua relatio realis fundatur immediate in re quae est substantia; ut patet in articulo praecedente¹⁴ de relationibus similitudinis seu identitatis specificae; ita quod inficiari non potest. Patet quoque ex relatione creationis passivae, de qua in suo loco¹⁵ erit sermo: constat enim eam supra substantiam fundari. – Tertia autem, quae ex istis manifeste sequitur, est quod in realibus relationibus creaturarum, relationes insunt substantiis, et compositionem faciunt accidentis ad subiectum; ut patet in I Sent., dist. XXXIII, qu. I, art. 1, in calce corporis. – Ex his enim manifeste sequitur quod omnis relatio realis fundata immediate in substantia, distinguitur realiter a fundamento, apud s. Thomam.

IX. Ex his autem, et radice primae propositionis, deducitur alia universalis simpliciter: scilicet quod omnis relatio realis in creaturis distinguitur realiter a fundamento. Habetur enim ex his, quod relatio realis fundata in substantia, habet proprium esse in et proprium esse ad: et cum constet quod esse in est eius actualis existentia, sequitur quod genus generalissimum relationis est forma habens propriam existentiam: et cum non per accidens sit res cui debeatur inesse (quoniam ly accidens essentialiter praedicatur de eo), consequens est quod cuilibet suo inferiori hoc convenit. – Et confirmatur: quia alioquin non praedicaretur accidens in primo modo dicendi per se de qualibet relatione contenta sub genere ad aliquid. Et tenet sequela: quia non seipsa formaliter esset res ex qua flueret inesse, sed ex forma fundamenti tantum.

Radix autem primae propositionis est, quia est definita ad unum genus, et per consequens excluditur ab alio genere, ut ibi¹⁶ dicitur. Haec enim ratio, si bona est ac sufficiens, infert distinctionem quoque realem relationis a quantitate et qualitate. Oportet enim maiorem seu antecedens sic formare: Res definita ad unum genus, realiter excluditur ab alio genere; sed substantia creata etc. Et similiter aeque vera est subsumptio, sed quantitas et¹⁷ qualitas est definita ad unum genus: ergo. - Est igitur mens s. Thomae, quod omnis relatio realis praedicamenti ad aliquid, distinguitur realiter a fundamento.

X. Quod autem positio haec magis consonet veritati, ex doctrina Aristotelis, XII Metaphys.¹⁸, ponentis alia esse principia relationis, et alia qualitatis et aliorum generum, percipi potest: et ex ratione adducta¹⁹, scilicet quod relatio est essentialiter accidens, et consequenter habet proprium in, utpote secundum propriam essentiam: et ex solutione obiectionum ad oppositum.

XI. Ad rationem igitur Scoti²⁰ dicitur, quod falso innititur fundamento. Multa enim sunt distincta realiter, quorum unum implicat contradictionem esse sine altero; ut patet apud ipsum²¹ de partibus essentialibus simul sumptis, et tertia entitate, et universaliter de illis inter quae est essentialis dependentia. Nec prodest dicere quod ipsemet Scotus fecit hanc exceptionem. Satis est enim proposito, quod non posse esse sine altero non infert indistinctionem realem: et sicut tu de essentiali dependentia excipis, ita et aliis licebit excipere de necessaria connexione, - etc. Nec etiam est verum universaliter quod remanens distinguatur realiter a corrupto; ut manifeste patet in calore remisso; non enim distinguitur realiter a seipso prius intenso. Unde radix illa sic absolute neque distinctionem realem probat universaliter, quamvis suadeat. – Quomodo autem utatur illa Aristoteles in Topic.²², et uti illa possumus, alterius est negotii: haec enim sufficiunt proposito.

XII. Ad rationes vero primae opinionis²³ dicitur, et primo ad primam (quae maximam vim habet), quod inesse similitudinis, Socrate tantum existente albo, neque omnino est, neque omnino non est; sed quodammodo est, et quodammodo non est; est enim incomplete, non est autem complete. Et quoniam esse actualiter sonat esse complete, ideo ista negativa est vera, inesse relationis non est: cum qua tamen stat veritas affirmativae cum conditione secundum quid, scilicet, inesse relationis est quodammodo, idest incomplete. Et propter debilitatem sui esse, ex sola appositione termini completur: resultante siquidem ad, resultat et complementum ipsius in. Quoniam non ex defectu fundamenti similitudo incompletum esse habebat, sed ex defectu termini: et propterea consequens est quod, posito termino qui deficiebat, compleat fundamentum quasi prolem aut fructum seu effectum suum. Cuius exemplum simile, et ad hoc propositum, affert s. Thomas in qu. VII de Potentia Dei, art. 9, ad 7, de esse actionis. Subtracto namque calefactibili, si esset calor calefactivus, calefactio activa non esset actualiter, nec inesset agenti ut accidens in subiecto; et tamen, apposito calefactibili, statim esset et inesset actio in agente, propter eandem causam; quia scilicet tam relatio quam actio tollitur actu, subtracto extrinseco termino vel passo, et remanet radicaliter seu causaliter.

Et ex hoc, ut ibidem dicitur, solvitur ratio de mutatione. Quod enim sic remanet, non oportet nova mutatione generari: quoniam ex parte causarum sufficientia iam est in actu, sed quasi impediuntur ex subtractione extrinseci. Et similiter in corruptione non proprie est mutatio, ex quo remanet actu illa causarum sufficientia. Mutatio enim proprie dicta terminus est alterationis: hic autem intervenit tantum naturalis quaedam resolutio, aut illius desitio.

Componere autem relationem cum fundamento, compositiusque esse album simile quam album, non solum non inconvenit, imo est necessarium: quia similitudo realis est essentialiter accidens. Sed fallitur imaginatio quandoque, quoniam relationum nomina non explicite offerunt sua significatione inesse. – Nec obstant Auctoris verba in loco obiecto: quoniam causa ibidem assignata ostendit quod de relatione formaliter, idest de ad, loquitur, dum dicit, quia non significat aliquid in subiecto etc., ut expresse in sequenti articulo, ad 7, aperuit.

Minimae demum entitatis relatio inter cetera praedicamenta et est et dicitur, quia ex proprio sibi, idest ad, non habet quod sit reale: imo, quantum est ex hoc, potest in ratione solum inveniri. Et ideo quidam putaverunt esse de secundis intellectis. Tempus autem et reliqua oportet, ut dictum est²⁴, esse entia realia aliquo modo.

XIII. Circa praedicta, adverte quod, licet quibusdam relationibus assentiat Scotus s. Thomae quod distinguantur realiter a fundamentis, ut patet ex dictis²⁵; non tamen conveniunt in hoc quod inesse relationis distinguatur realiter ab eius essentia; sicut nec universaliter quod esse et essentia distinguantur in creaturis realiter²⁶. Nec tamen intelligas inesse relationis distingui ab ipsa sicut alia relatio, aut sicut res omnino absoluta. Utrumque enim horum est falsum: esse namque relationis in genere est relationis, reductive tamen, ut eius actualitas; sicut esse substantiae in genere substantiae, et esse qualitatis in genere qualitatis, etc.

Scotus autem non potest vitare unum impossibile: scilicet quod idem relativum dicatur bis, idest ad terminos ex duabus partibus. Si enim, verbi gratia, similitudo realiter refertur ad terminum et fundamentum seipsa, manifestum est quod simile bis dicitur. Sed actualis inhaerentia similitudinis in fundamento, apud Scotum²⁷, est ipsa relatio similitudinis: quia ipsa relatio similitudinis, quasi fundans relationem inhaesionis, non potest absque contradictione esse sine fundamento, ut ipsemet dicit²⁸. Ergo similitudo bis dicitur.

XIV. In responsione ad tertium, dubium occurrit circa illa verba: sequeretur quod eius esse esset imperfectum, utpote ad aliquid aliud se habens. Ex hoc enim videtur quod relatio dicat imperfectionem: quod tamen constat esse falsum, quia nec perfectionem nec imperfectionem dicit; alioquin vel imperfectio esset in Deo, vel una Persona haberet aliquam perfectionem quam non haberet alia. – Quod autem hoc sequatur ex his verbis, manifestatur sic. Si esse ad aliquid non diceret imperfectionem, ex hoc quod alicuius esse esset ad aliud se habere, non sequeretur quod esset imperfectum, ut patet: sed secundum litteram sequitur illud esse esse imperfectum: ergo esse ad aliquid dicit imperfectionem.

XV. Ad hoc dicitur, quod littera non assumpsit pro antecedente esse ad aliquid, sed esse solum ad aliquid, excludendo omne absolutum, non tantum formaliter, sed realiter, ut patet ex illo verbo, in perfectione divina, non solum in abstractione conceptus, sed in rerum natura, ut patet in littera. Ex hoc autem antecedente liquido sequitur, ergo esset imperfectum: quia omne quod nihil aliud est secundum rem, in rerum ordine, quam relatio, aut est ens rationis, aut accidens; quorum utrumque est imperfectum. Non obstant ergo verba litterae veritati illi, quod relatio formaliter nec imperfectionem nec perfectionem dicit.