Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Titulus clarus. – In corpore tria: primo, declaratur quid significat falsitas simpliciter et secundum quid rerum; deinde ponuntur duae conclusiones responsivae quaesito. Prima est: Falsitas simpliciter non est in rebus dependentibus a Deo, nisi forte in voluntariis ¹. Secunda est: Falsitas secundum quid est in rebus dupliciter ². II. Quoad primum, intendit quod falsitas simpliciter rei consistit in difformitate rei ad intellectum a quo dependet: falsitas autem secundum quid, in difformitate rei ad intellectum a quo non dependet. Utrumque autem horum simul probatur sic. Verum et falsum opponuntur: ergo ubi primo est veritas, ibi primo falsitas: ergo falsitas est in intellectu, et non in rebus nisi in ordine ad intellectum: ergo falsitas simpliciter rerum consistit in difformitate ad intellectum quem per se respicit: ergo ad intellectum a quo dependet: ergo falsitas secundum quid rei consistit in difformitate ad intellectum per accidens: ergo, a quo non dependet. Prima consequentia probatur: quia opposita sunt circa idem. Secunda quoque: quia veritas est in intellectu, et non in rebus nisi in ordine ad intellectum. Tertia autem: quia unumquodque nominatur simpliciter ab eo quod convenit per se. Quarta vero: quia intellectus a quo dependet res, per se respicitur. Quinta autem, cum sexta, probatur ex oppositis tertiae et quartae: quia scilicet ab intellectu per accidens denominatur res secundum quid; et quia intellectus a quo res non pendet, est per accidens. III. Quoad secundum ³, prima conclusio responsiva, scilicet, falsitas simpliciter non est in rebus dependentibus a Deo, nisi forte in voluntariis, probatur. Res naturales dependent ab intellectu divino, sicut artificiales ab intellectu humano: ergo falsitas simpliciter naturalium consistere in difformitate ad intellectum divinum: ergo in rebus dependentibus a Deo, non est falsitas simpliciter, nisi forte in voluntariis. Antecedens supponitur. Consequentia probatur: quia res artificiales dicuntur falsae simpliciter, inquantum deficiunt a forma artis. Et manifestatur hoc ex usu loquendi: dicitur enim aliquis falsam grammaticam fecisse, quia defecit ab arte grammaticae. Et similiter hic deficere non negative, sed contrarie, quod idem est quod esse difforme: defectus enim negative constituit opus imperfectum, sed contrarie constituit falsum. Et ideo, ut clarior esset sensus, usus sum in consequentiis difformitatis nomine. – Secunda vero consequentia probatur. Quidquid in rebus accidit, exceptis his in quorum potestate est subducere se ab ordine divini intellectus, ex ordinatione intellectus divini procedit: ergo in rebus dependentibus a Deo, etc. Et confirmatur exceptio auctoritate Scripturae directe; et ex opposito auctoritate quoque Scripturae confirmato, scilicet veritate vitae dicta de actu virtuoso. IV. Adverte hic tria. Primum est, quod littera res naturales proponit dependere ab intellectu divino ut artificiales ab humano, et tamen non infert, ergo in naturalibus; sed universalissime, ergo in rebus dependentibus a Deo, etc. Fecit autem hoc, quia idem iudicium est de omnibus et de naturalibus: omnia enim, quatenus ab ipso pendent, statutum in eo habent quid eis conveniat, cui conformia oportet esse, exceptis voluntariis. Secundum est, quod omnia alia a Deo, possunt comparari ad intellectum divinum dupliciter: uno modo, ut cognita ad cognoscentem; alio modo, ut mensurata ad mensuram, seu regulata ad regulam. Si primo modo comparentur, nulla est differentia inter alia et voluntaria, -quoad subductionem ab ordine, respectu intellectus divini: quoniam omnia aeque nuda et aperta sunt coram eo. Sed si comparentur secundo modo, sic est differentia posita in littera. Quoniam in rebus aliis nihil accidit nisi ex aliquo ordine regulato a divino intellectu, licet ille ordo non congruat huic, ut patet in monstris. In voluntariis autem accidit deformitas moralis, non ex ordine aliquo a Deo statuto (nullum enim rerum ordinem statuit, ex quo culpa fieret; nullaque regula in Deo est, cui culpa conformis sit); sed ex potentia peccandi liberi arbitrii, quae ut sic, nec per se nec per accidens est a Deo, ut alibi ⁴ patet. Tertium est, quod in littera dicitur nisi forte in voluntariis, non quia dubium est, sed quia non est necesse in voluntariis inveniri huiusmodi falsitatem; vel quia adhuc de voluntariis non est determinatum. V. Secunda vero conclusio ⁵, scilicet, falsitas secundum quid est in rebus dupliciter, declaratur. Res naturales, relatae ad intellectum nostrum, sunt et significatae, et causae; et significantur quandoque secundum id quod non inest; et natae sunt quaedam facere de se falsam opinionem: ergo utroque modo in eis potest dici falsitas secundum quid. – Antecedens patet, quoad omnes partes, inductive. Consequentia autem probatur ex ratione falsi. Et confirmatur utrumque membrum auctoritatibus Augustini et Aristotelis, ut patet in littera. Omnia clara sunt.