Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In corpore duo: primo distinguit; secundo respondet quaesito, ibi: Sic ergo¹. – Quoad primum, distinctio est ista. Deus est in aliquo dupliciter: scilicet effective, et obiective. Differunt, quoad propositum, hi modi, quia primus est generalis, eo quod effective Deus est in omnibus: secundus specialis, eo quod obiective est tantum in creatura rationali. Et vocatur hic modus esse per gratiam: eo quod ex gratia habet creatura rationalis quod cognoscat ac diligat Deum actu vel habitu. – Rursus, modus generalis essendi in omnibus, distinguitur in esse per essentiam, praesentiam et potentiam; ut patet in rege respectu loci proprii, et loci in prospectu suo, et regni sui; et inde applicando ad Deum.

II. Adverte hic primo quod, quamvis littera in principio corporis ponat distinctionem modi essendi Dei in rebus, scilicet effective vel obiective, postmodum tamen non subdividit modum essendi in esse per essentiam, praesentiam, et potentiam, quoniam falsa esset subdivisio: sed intendit subdistinguere modum generalem quo Deus est in omnibus. Et accipit distinctionem ex rebus humanis, applicatque ad Deum respectu omnium creatorum.

Adverte secundo, quod in littera non solum applicatur declarati modi ad Deum: sed probatur quodammodo rectam esse interpretationem eorum, ex eo quod singuli contra singulos excellentium hominum errores ponuntur. Contra Manichaeos namque, esse per potentiam, idest esse in omnibus immediate immediatione virtutis: ita quod omnia agunt quidquid agunt, virtute Dei. Contra Averroem vero, esse per praesentiam penetrativam omnium et singulorum suo intuitu. Contra Avicennam autem, esse per essentiam, idest immediate immediatione suppositi: quia in quolibet est aliquid creatum a Deo immediate.

III. Quoad secundum², respondet quaesito affirmative: Deus est in omnibus per praesentiam, essentiam et potentiam.

IV. Circa singulos modos, singula occurrunt dubia ex Aureolo, ut refert Capreolus, in Primo, dist. XXXVII. – Circa illum quidem modum specialem³, dubium est. Tum quia Deus est obiective in non sanctis; et in quibusdam sanctis, puta infantibus, non obiective: tum quia Augustinus dicit⁴ Deum esse in sanctis, quia intensius.

Ad hoc breviter dicitur, quod iste modus, scilicet per gratiam, non distinguitur contra modum essendi Dei obiective: sed est pars eius, a sacris doctoribus per gratiam nominatus. Et importat Deum esse obiective ut intellectum notitia pariente charitatem: quod patet solis sanctis convenire; et etiam infantibus, quia habitum fidei et charitatis ex baptismo sortiuntur. – Augustinus autem et Magister modum hunc, non formaliter, ut s. Thomas, sed causaliter descripserunt. Ex hoc enim quod Deus deiformes facit rationales creaturas, quod est intensius et plenius operari, consurgit Deum cognosci et carum haberi ab eis.

V. Contra modum per praesentiam arguit: quia cognitum est in cognoscente, et non e converso. Ac per hoc, secundum cognitionem non debet dici Deus esse in rebus.

Ad hoc breviter dicitur, quod in cognitione sunt duo: modus cognoscendi, et vis cognitionis. Si attendatur modus, optime procedit obiectio. Si vero vis cognitionis, sic est e converso: quoniam vis cognitionis consistit in penetratione omnium, usque ad intima quaeque; unde ad Hebr. IV⁵ dicitur de Dei sermone, quem constat esse intellectus signum, quod pertingit usque ad divisionem animae et spiritus, compagum quoque ac medullarum, cognitionumque et intentionum cordis. Et ad hoc attendens, divus Thomas dixit Deum esse per praesentiam in omnibus. – Quamvis etiam et dici possit quod aliud est loqui de notitia absolute: et aliud de notitia intuitiva, de qua hic est sermo. Haec enim ad res, ex propria ratione qua intuitiva est, tendit; et propterea modum essendi per praesentiam optime constituit; quamvis ex ratione notitiae in communi, cognoscens non tendat in cognitum.

VI. Contra modum per essentiam instat: quia coincidit cum modo per potentiam.

Ad hoc dictum iam est⁶: quia per potentiam ponit immediationem virtutis; per essentiam vero, immediationem suppositi. Illa est respectu omnium, quoad omnia: ista est respectu omnium, sed non quoad omnia, sed quoad aliquid cuiusque, ut patet ex dictis⁷.

VII. Contra modum potentiae instat: quia rex non est vere in regno secundum potentiam, sed secundum apprehensionem executorum.

Ad hoc breviter dicitur, quod rex est in regno secundum potentiam modo convenienti suae potentiae: talis autem modus est media apprehensione, etc. Deus autem est in omnibus secundum potentiam proportionaliter, idest modo suae potentiae congruo: talis autem est participatio virtutis divinae secundum rem in omnibus. Unde nihil obstat, nisi proportionales processus a doctrina alienos quis putet: quod est erroneum in arte sciendi.