Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

In titulo, genus sumitur proprie, pro genere logico, prout distinguuntur decem genera rerum.

In corpore duo: primo distinguitur; secundo respondetur. quaesito duabus conclusionibus, iuxta duo membra distinctionis, adiuncto primae conclusioni uno corollario¹.

Quoad primum, distinctio est: Esse in genere dupliciter: directe, et reductive, ut patet. – Quoad secundum, prima conclusio, responsiva quaesito negative, est: Deus non est directe in genere.

Probatur tripliciter. Primo. Deus est actus purus: ergo non est directe in genere. – Probatur sequela. Genus sumitur a potentia respectu eius a quo sumitur differentia: ergo omne existens in genere, habet actum admixtum potentiae: ergo, si est actus purus, etc. Antecedens declaratur in animali et rationali. Omnia clara sunt.

II. Secundo. Si Deus esset in genere, genus aliquod praedicaretur in quid de eo cuius est genus: ergo ens esset genus. Sed hoc est impossibile. Ergo. – Prima consequentia probatur. Essentia Dei est ipsum esse: et genus praedicatur in quid de eo cuius est genus: ergo, si Deus esset in genere, etc. – Secunda vero consequentia relinquitur pro constanti: quia ens aut solum aut maxime significat formaliter esse. – Destructio vero ultimi consequentis probatur ex III Metaphys. Omne genus habet differentias extra se: ens non habet differentias extra se: ergo. Probatur minor: quia extra ens non remanet nisi non ens; non entia autem impossibile est esse entis differentias, ut patet.

III. Circa hanc rationem, posset primo dubitari de significatione entis: secundo, de praedicatione eiusdem, an scilicet praedicetur in quid, ut in hac ratione oportet tenere adversarium dicentem Deum esse in genere: tertio, de communitate eiusdem ad omnes reales rationes formales, an scilicet in omnibus claudatur intrinsece, ut hic ex III Metaphys. assumitur. De his autem omnibus in commentariis de Ente et Essentia² scripsimus, nec censeo replicandum: praecipue quia, sive propter illam causam hic adductam, sive propter aliam, destructio consequentis³ ab omnibus acceptatur. Sensus autem rationis hic adductae est, quod differentias oportet esse extra genus sic, quod nec genus ponatur intrinsece in formali significato differentiae, neque e converso: quamvis genus ponatur in ratione differentiae extrinsece, seu ut additum, sicut subiectum in ratione passionis. Nullae autem inveniuntur rationes reales distinguentes ens, in quarum formalibus significatis non claudatur intrinsece ens. Ergo.

Et scito quod Scotus, in Primo, dist. III, qu. III, tenet oppositum huius minoris. Putat namque esse quasdam differentias, scilicet ultimas, non includentes formaliter et intrinsece ens. Et rursus tenet passiones entis non includere formaliter ac intrinsece ens. – Sed de passionibus in quaestione V dicetur. De differentiis autem, quamvis dicendum hic esset, quoniam tamen oportet novos terminos ingerere (quia Scotus de differentiis sumptis, non a formis, sed a realitatibus ultimis, loquitur), expedit potius facere quaestionem de hoc specialem ac diffusam; praeter id quod tactum est de hoc in commentariis de Ente et Essentia⁴.

IV. Tertio probatur. Omnia directe in genere, communicant in essentia, et differunt in esse: ergo habent essentiam distinctam ab esse. Deus non est huiusmodi. Ergo. – Antecedens probatur: quia conveniunt in quid generis, et distinguuntur penes aliud et aliud esse, ut patet in homine et equo. – Consequentia autem relinquitur pro constanti. – Destructio quoque consequentis applicati ad Deum, patet ex praecedenti articulo. Ergo, etc.

V. Circa hanc rationem dubium est. Tum quia aequivoce sumitur ly esse. In antecedente namque sermo est de esse specifico, ad quod differentia distinguens genus deducit: in consequente autem est sermo de esse actualis existentiae, quod ab essentia meo distat infertur. – Tum quia ex distinctione inter principium convenientiae et principium differentiae, in antecedente assumpta, non potest inferri maior distinctio quam formalis: essentia namque generis, in qua species conveniunt, et esse specificum, quo quaelibet species ab altera differt, non realiter, sed formaliter tantum differunt. Et tamen infertur in littera distinctio realis inter essentiam et esse. Igitur processus iste malus videtur.

VI. Ad hanc obiectionem valde diffuse dictum est in cap. VI de Ente et Essentia, ubi hanc rationem s. Thomas facit. Et propterea nunc breviter dicitur, quod in antecedente sumitur esse et pro esse specifico et actualis existentiae: quoniam de utroque verificatur. Imo verificatio unius infert verificationem alterius: quoniam ideo differentia dicitur conducere ad esse, quia constituit proprium receptivum ipsius esse actualis existentiae; ut ibi declaratum est, et supra Porphyrium⁵. Nulla ergo est aequivocatio. – Et licet ex hoc quod aliquae duae rationes formales sic distinguantur quod altera sit formale principium convenientiae, et altera sit formale principium differentiae, non possit simpliciter inferri distinctio realis inter eas (alioquin omne genus realiter oporteret distingui a suis differentiis): attamen, gratia materiae de qua est sermo, scilicet essentiae et esse, optime potest inferri distinctio realis esse ab essentia ex distinctione absolute inter genus et esse, in quo distinguuntur species. Et ratio est, quia ista duo mutuo se consequuntur, existentia distinguitur formaliter a quidditate, et, existentia distinguitur realiter a quidditate, ut ibidem⁶ declaravimus. Ideo vide ibi, etc.

VII. Corollarium autem annexum primae conclusioni⁷ est: Dei neque est genus, nec differentia, nec definitio, nec demonstratio nisi per effectum. – Patet sequela: quia definitio, etc.

VIII. Conclusio vero secunda⁸ est etiam negativa: Deus non est in aliquo genere reductive. – Probatur. Deus est principium, non alicuius generis tantum, sed totius esse: ergo non continetur reductive in aliquo genere. – Antecedens supponitur. Consequentia probatur. Omne quod reductive in aliquo genere, est principium tantum illius generis, ut patet XII Metaphys.⁹ de principiis Praedicamentorum.

IX. Circa hanc conclusionem occurrit dubium ad hominem: quia in I Sent., dist. VIII, qu. IV, art. 2, ad 3, et in Qu. de Potentia, qu. VII, art. 3, ad ultimum, s. Thomas concedit Deum esse in genere substantiae reductive. Quomodo hic determinatur oppositum?

Ad hoc breviter dicitur quod, ut manifeste apparet ex I Sent., nulla est repugnantia inter dicta hic et alibi. Distinguitur siquidem ibi quod esse in genere ut principium, stat dupliciter. Primo modo, ut principium contentum in illo genere: et sic negatur Deum esse in genere ut principium. Alio modo, ut principium continens ipsum genus: et hoc modo Deus est quodammodo in omnibus generibus; et per mepropriationem in genere substantiae, tanquam sibi magis appropinquante. Et hoc conceditur in locis praedictis; advertendo quod id quod in Qu. de Potentia tacuit, in I Sent. supplevit. Unde congrue dici potest Quod Deus est in genere ut principium, non quod reducatur ad genus, sed ad quod ipsum genus reducitur. Et quod sit mens s. Thomae, ex eo coniicere potes, quod in littera, concludendo, de Deo dicitur: unde non continetur in genere sicut principium: dicendo enim non continetur, praeservavit se ab esse in genere sicut principium continens, ad quod reducitur ordine quodam omne genus. Et hoc idem insinuant verba praecedentia, scilicet: principium quod reducitur in aliquod genus, non se extendit extra, etc.

X. In responsione ad secundum, dubium occurrit: quia responsio non satisfacit obiectioni. Responsio siquidem tria dicit: primo, quod maior est vera de mensura homogenea; secundo, quod minor est falsa, Deus est mensura homogenea; tertio, quasi glossando Averroem, dicitur quomodo Deus dicitur mensura omnium, quia unumquodque tantum habet de esse, quantum appropinquat sibi. Ex his autem non satisfit Averrois auctoritati inductae, volenti quod Deus, qui est prima substantia, sit mensura substantiarum, sicut primus numerus aliorum numerorum, etc.: et hoc ex proposito, in eo loco ubi de mensuris homogeneis est sermo, scilicet X Metaphys., comment. VII.

Ad hoc breviter dicitur, quod s. Thomas, ad rem non verba attendens, optime satisfacit etiam secundum mentem Averrois. Nam genus potest dupliciter sumi. Uno modo, proprie, ut hic loquimur: et sic optime negatur quod Deus sit mensura homogenea generis substantiae (imo Averroes nullam intelligentiam ponit sic homogeneam substantiae): et hoc in hac littera dicitur. Alio modo, large, pro coordinatione: et hoc modo Deus est mensura homogenea coordinationis substantiarum, magis quam accidentium, quia ipse est substantia, et non est accidens: et hoc voluit ibi Averroes. Quod tamen est esse mensuram extra genus substantiae praedicamentalis; et est esse mensuram omnium generum proprie extra ea, ut patet. Et ideo dicitur in littera quod Deus dicitur mensura omnium.

XI. In ratione quae ad oppositum in hoc articulo affertur, habetur verbum notandum, et dubitandum: scilicet quod Deo nihil est prius, neque secundum rem, neque secundum intellectum; et propterea non habet genus. Videtur enim hoc esse falsum: quoniam praedicata communia Deo et aliis, priora sunt, secundum intellectum, ipso Deo; ut patet ex eo quod non convertitur consequentia.

Sed hoc cito aperitur, distinguendo prius secundum intellectum dupliciter: ex parte rei, seu rationum formalium; vel quoad nos. Nulla siquidem res, aut ratio formalis, ex parte sui est prior Deo secundum intellectum: in cuius signum, nullum praedicatum datur secundum se abstractius, simplicius, prius ipso. Quoad nos vero, prior est sapientia quam sapientia divina, secundum intellectum. Et propterea non convertitur consequentia quoad nos. In littera autem intendit Auctor primo modo: sic enim genus prius est illo quod in genere reponitur.