Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

Opera Trinitatis ad extra esse indivisa. — Explicuimus hactenus praedicata omnia propria, seu notionalia, quae divinis personis secundum se et ad intra, atque adeo ex aeternitate conveniunt: solum superest explicandum praedicatum notionale, si quod est, quod de illis dicatur ex tempore, et cum relatione ad creaturas, fundata in aliqua mutatione ad extra facta in ipsis creaturis. Nihil enim potest de Deo, vel divina persona ex tempore dici, nisi per denominationem aliquam extrinsecam a mutatione vel inceptione creaturae, ut nunc suppono. Sunt autem multa praedicata, quae hoc modo dicuntur de divinis personis ex tempore, ut creare, dominari, esse creatorem, Dominum, et similia; tamen haec non sunt notionalia, nec pertinent ad praesentem tractatum, quia non conveniunt personis ratione proprietatum, sed ratione unius naturae, et ita omnibus inseparabiliter conveniunt, ut de creatione attingit divus Thomas, 1 part., quaest. 45, art. 6. Estque eadem ratio de caeteris, ut explicare tradunt Concilium Lateranense, in capite Firmiter, et capite Damnamus, de summa Trinitate et Fide Catholica, et sexta Synodus, actione 4, in epistola Agathonis papae, et in synodica suggestione centum viginti quinque Episcoporum ibidem relata et confirmata in actione 17. Item Concilium Toletanum 6 et 11, in principio. Ex quibus sumptum est illud Catholicum dogma, Opera Trinitatis ad extra sunt indivisa. Quod late explicat Dionysius, capite secundo, de Divinis nominibus, ostendens, haec nomina, quae ab operibus sumuntur, communia esse et quasi essentialia ratione fundamenti, quod in personis habent, quia semper est unum et idem in illis, scilicet, unus intellectus, una voluntas libera, una potentia. Ut late etiam tractat Augustinus, libro sexto, de Trinitate a principio, et supra libro quarto satis multa de hac veritate ac vera unitate diximus.

Omissis ergo his praedicatis communibus et quasi essentialibus, sola missio a theologis ponitur inter praedicata notionalia, licet ex tempore de divinis personis dicatur, et hac ratione de illa disputarunt, in fine huius materiae, D. Thomas, 1 part., quaest. 43, Alensis, 1 part., a q. 71 usque 74, reliqui scholastici cum Magistro, in 1, dist. 14 et 15, Marsilius, quaest. 17 et 18. Duo vero sunt huius disputationis praecipua capita, scilicet, quid sit missio et quotuplex: unde constabit, quomodo divinis personis tam active quam passive conveniat, quomodo etiam alicui personae proprie conveniat respectu alterius. Tandemque de variis missionibus personarum, quas factas esse legimus, et praesertim de aliquibus, quae principales sunt, aliquid dicemus.

1. Personas mitti supponitur. — Supponimus tanquam certum, divinas personas mitti, ita enim saepe loquitur Scriptura, Ioannis, octavo: Ego et qui misit me Pater; et decimo quinto: Quem ego mittam vobis a Patre, et alia statim referam. Est ergo in divinis personis missio, nam ab illa denominatur persona missa. Sicut autem distinguitur origo in activam et passivam, ita etiam potest missio distingui, nam omni passioni cum proportione respondet actio; et missum, ac mittens correlativa sunt.

2. Missio activa et passiva. — Ut autem explicemus, quid sit missio tam activa, quam passiva, proprietas huius vocis declaranda est. Nam missio in hominibus significat motionem, aut regressum alicuius ab aliquo, in ordine ad aliquem terminum, vel locum, aut effectum, quae motio inter homines fit per imperium, vel consilium, vel per impetum, sicut dicitur mitti lapis, vel sagitta. Haec autem missio cum hac proprietate sumpta habet admixtas plures imperfectiones, scilicet mutationem rei missae, et saepe etiam mittentis, et separationem unius ab alio secundum locum. Certum est ergo (ut notarunt Athanasius, oratione in illud: Deus de Deo, circa finem, et Augustinus, 2, lib. de Trinit., a cap. 5, et alii Patres frequenter) non attribui personis divinis missionem cum hac proprietate, ut haeretici intellexisse videntur, ex missione colligentes imperfectionem aliquam in persona missa, cuius oppositum in superioribus ostensum est, et ex Scriptura, et Patribus statim constabit. Tribuitur ergo missio divinis personis per quamdam metaphoram, seclusis imperfectionibus.

3. Dupliciter persona denominatur missa. — Est autem advertendum secundo, divinam personam dupliciter denominari missam, primo ratione assumptae naturae per communicationem idiomatum, secundo, ut divina ipsa persona secundum se mitti etiam dicatur. Significavit hanc distinctionem, Augustinus, 4 de Trinit., capite 20, dicens: Non tantum dicitur missus Filius, quia Verbum caro factum est, sed etiam verbum est missum, ut caro fieret. Significavit etiam Cyrillus, lib. 4, in Ioannem, cap. 42, dicens: Non servilis haec missio est, quamvis ita dici possit, quia formam servi accepit, sed mittitur etiam, ut Verbum ex mente, et splendor ex sole, in quo significat, missionem attributam Christo ut homini, et per communicationem idiomatum Verbo, posse esse propriam, et cum imperfectionibus, quae humanitati non repugnant, et circa illam tantum versantur, sic enim Christus, et Verbum dicitur moveri localiter, ascendere, et descendere: at vero missionem attributam immediate divinae personae non posse sumi cum hac proprietate, sed significare egressum unius personae ab alia secundum aliquam operationem, seu aliquem effectum, seclusis imperfectionibus. Sic tribuitur missio Spiritui sancto, non enim potest tribui ratione assumptae naturae cum in illo nulla sit. Sic etiam dicitur Filius missus, et factus ex muliere ad Galatas, quarto. Et eodem modo de se loquitur Christus, Ioann. 5, dicens: Ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem: qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem, qui misit illum. Ubi ex missione colligitaequalitatem; tantum abest, ut imperfectionem, vel inferioritatem indicet, ut notavit Hilarius, 9, de Trinit., satis a principio.

4. Quid sit missio? — Opinio prima. — Ex hoc vero intulerunt aliqui (ut refert Magister, in 1, dist. 15) missionem nihil aliud esse, quam ipsam processionem unius personae ab alia, ita ut sicut arbor dicitur mittere flores, sic Pater dicatur mittere Filium, generando illum. Sed licet hi aliquid verum dixerint, non satis rem explicarunt, quia processio est aeterna, missio temporalis, iuxta illud, Postquam vero temporis, misit Deus Filium suum, ad Galatas, quarto, et illud: Vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multo hos dies. Ergo necesse esse, ut missio aliquid addat praeter aeternam processionem. Unde Augustinus, dicto lib. 4, de Trinit., cap. 20, inquit: Non eo ipso quod de Patre natus, missus dicitur Filius, sed vel ea, quod apparuit huic mundo Verbum caro factum, vel quod ex tempore cuiusque, mente percipitur, sicut scriptum est, mitte illam, ut mecum sit, et mecum laboret, Sapieniae, septimo.

5. Opinio secunda Magistri. — Propter hoc autem Magister in primo, distinctione decima quinta, in contrarium extremum inclinat, dicens, missionem nihil aliud esse, quam operationem alicuius temporalis effectus, quia missio temporalis est, et ex tempore denominat personam. Hanc sententiam secutus est divus Thomas, ibi quaestione tertia, articulo primo, cum hac limitatione, ut missio dicat temporalem actionem, quatenus est a persona procedente ab alia, vel eam, ut sic, manifestat. Idem tenent Bonaventura, dicta distinctione decima quinta, prima parte, quaestione tertia et quarta, Scotus et Gabriel, distinctione decima quarta, Marsilius, primo, quaestione decima octava, et favet Augustinus, secundo, de Trinit., dicens: Haec operatio visibiliter expressa, et oculis oblata mortalibus, missio Spiritus sancti dicta est, et libro quarto, capite vigesimo, Sicut natum esse est Filio, quod a Patre sit. Verumtamen haec etiam sententia, vel in rigore falsa, vel diminuta saltem est, quia nec accommodat metaphoram missionis, sic enim potius effectus productus diceretur missus, quam divina persona, neque etiam explicat egressum missi a mittente, quem verbum mittendi importat. Unde fieret, quamcumque personam mitti, et mittere se, et aliam eo ipso, quod talem effectum producit, quod consequenter concedit Magister de Filio, et Spiritu sancto: de Patre autem non audet concedere, quod mittatur propter Augustini auctoritatem, nullam autem rationem reddit: divus Thomas vero aliquam reddit, quam postea attingemus. Alii tandem distinguunt de missione propria, et impropria. Sed de hac distinctione dicemus infra, nunc de propria tantum missione tractamus.

6. Vera resolutio. — Dicendum est ergo, Missionem divinae personae, esse processionem eius cum habitudine, seu connotatione temporalis effectus. Haec est divi Thomae sententia, articulo primo, secundo, et tertio, sequitur Durandus, in primo, distinctione decima quinta, Caietanus, dicto articulo primo, et octavo, Ferrariensis, quarto, contra Gentes, capite vigesimo tertio. Et prior pars de processione aeterna sumitur ex Augustino, tertio, contra Maximinum, capite 14, quatenus dicit: Missio non est inaequalitas substantiae, sed ordo naturae: et quarto de Trinitate, capite vigesimo. Filius mittitur, non quia minor, sed quia emanatio quaedam claritatis Dei sincera. Expresse id docet Gregorius, homil. 26, in Evangelio, Beda, lib. 2, homiliarum, homil. 2, Hilarius 8, de Trinitate, ait: Spiritum sanctum mitti a Filio nihil esse aliud, quam ab illo accipere. Denique Cyrillus supra, et lib. 12, Thesauri, cap. 5, sic ait, Missum se Filius a Patre dicit, non mutatione locorum, sed sicut calorem ab igne, vel splendorem a lumine. Ratio etiam est clara (quae ex eisdem testimonium colligitur) quia missio includit egressum missi a mittente, inter divinas autem personas non est egressio, nisi secundum processionem, ergo necesse est, missionem personae illius esse processionem.

7. Secunda pars probata relinquitur ex dictis contra priorem opinionem Magistri, et utraque confirmatur ex duabus conditionibus missionis, nam debet esse notionalis, alias non distingueretur ab attributis communibus: et cum respectu temporali ad extra, alias non distingueretur a notionibus mere internis, et aeternis, ergo ratione prioris conditionis necesse est, ut includat internam processionem, ratione vero posterioris conditionis addat temporalem effectum. Quod egregie declaratur ex verbis Christi Domini, Ioannis 16: Exivi a Patre, et veni in mundum. Nam ille exitus per divinam processionem fuit, ut exponit ibi Augustinus, tract. 102, et Hilarius libro 9, de Trinitate. Non tamen habuit rationem missionis, donec in tempore Filius venit in mundum.

8. Missio cur temporalis. — Et ob hanc causam (ut Magistro respondeamus) non repugnat, missionem esse temporalem, quamvis includat processionem aeternam, nam si ex re aeterna, et temporali aliquid in tempore coalescit, compositum illud temporale est, ad hunc autem modum se habet missio. Quod ita etiam explicatur, nam haec missio non dicit tantum exitum a mittente, sed includit etiam (ut sic dicam) perventionem ad terminum, seu effectum: quia ergo effectus in tempore fit missio absolute temporalis est, ut recte D. Thomas et alii docuerunt. Unde tandem intelligitur, missionem duas relationes importare in divinis, unam realem missi ad mittentem, quae non est alia a proprietate personae missae. Et ideo recte dicunt theologi, non esse in missione aliam processionem praeter aeternam, Bonaventura, 1, dist. 14, art. 2, quaest. 2, Durandus, quaest. 2. Alia relatio est ad creaturam, haec est rationis, et non auget proprietates, nec processiones: tamen, quia temporalis est, missio etiam temporalis est.

1. Pater non mittitur. — Omnes personae veniunt. — Ex dictis in praecedenti capite facilem resolutionem habet proposita quaestio. Nam imprimis certum videtur personam improductam, ut Patrem, mitti non posse, ut recte tradit Augustinus 4, de Trin., cap. 20. Probo, quia missio involvit originem, vel illam principaliter dicit, ergo mitti passive involvit passivam originem, ita ut mitti sit: Procedere cum relatione ad terminum, ad quem mitti dicitur, ergo persona, quae non procedit, non potest mitti. Unde Augustinus 2, de Trin., cap. 5, adnotavit, de Patre nunquam in Scripturis legi, quod mittatur. Potest quidem Pater dici venire, iuxta illud Ioan. 14: Ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus, utique Pater, et ergo, praecesserat enim: Et Pater meus diliget eum. Nam verbum venire non dicit respectum ad alium, a quo proveniat ille adventus, verbum autem mitti dicit huiusmodi respectum, ideo personae omnes venire dici possunt, non tamen omnes mitti, ut notavit Athanasius in Epistola ad Serapionem: ubi significat, nunquam unam personam venire sine aliis, quia veniunt per operationem (ut infra dicemus) et opera Trinitatis ad extra sunt indivisa, mitti autem unam personam, licet non mittantur omnes, quia non omnes procedunt.

2. Omnes donantur. — Deus se donat. — Et eadem ratio est de Verbo dandi, vel donandi, nam in aliqua propria significatione potest Pater dici donari, licet non possit dici mitti. Quia verbum etiam dandi, vel donandi non dicit necessario respectum realem ad eum, qui donat, ut in quarto capite praecedentis libri adnotavi. Nec refert, quod in Scriptura sacra nunquam legamus expresse, Patrem donare, aut dare se ipsum, satis est enim, quod in simili habeatur in Scriptura; tum quia dicitur venire et manere in nobis; tum etiam quia Deus charitas est, quam charitatem donat nobis Pater sufficit etiam, quod urgenti ratione ex sacris litteris colligatur, nam ex Scriptura habemus, divinam personam esse donabilem, seu dabilem, ergo ex hac parte repugnat Patri dari. Nec vero repugnat ex parte habitudinis ad donantem, quia haec potest esse reflexiva (ut ita loquar) sed identitatis, unde potest aliquis donare se ipsum, si sit omnino liber ut maxime est Pater. Hic intelligimus, haec verba veniendi, dandi, aut donandi in dicta significatione non esse notionalia, sicut verbum mittendi, sed magis esse quasi essentialia, vel potius transcendentalia, quia et communia sunt omnibus personis, et huic Deo secundum se, ut a relationibus abstrahit, possunt convenire. Nam Deus se donat nobis secundum essentialia et personalia, et licet intelligeremus in DEO unam personam tantum, illa esset sufficiens, ut ad nos veniret, et se nobis daret, mitti autem non posset.

3. Obiectio. — Obiicies, quia Verbum mittit se ipsum, teste Augustino, 2 lib. de Trinit., cap. 5, quem imitatur Concilium Toletanum 11, in Confessione fidei, imo ita loquitur Higinius papa, Epist. 1. decret, ergo et Pater potest mittere se ipsum. Patet consequentia, quia si Verbum mittit se, ergo missum non necessario dicit relationem realem ad mittentem: hoc autem admisso, nihil est, cur Pater non possit se ipsum mittere. Respondeo, Higinium id dixisse solum de missione Verbi per incarnationem, de hac enim ibi loquebatur. Unde loquuntur de Christo secundum diversas naturas, ita ut quatenus homo dicatur missus a se ipso, ut Deus est. Sic enim ibidem ait Augustinus, Filium ut hominem esse minorem, non solum Patre, sed etiam se ut Deo. Atque hoc modo est vera locutio etiam in sensu proprio, existimo enim ad relationem realem ex parte naturae creatae, sufficere distinctionem secundum naturam, etiamsi persona eadem sit, ut alibi dixi. Haec autem missio Christi ut hominis non est illa, de qua nunc loquimur, ut supra declaravi, nec potest hac ratione persona Patris mittere se, cum non assumpserit naturam, in qua mitti possit illo modo.

4. Hanc autem fuisse Higinii mentem, clarum est, quia solum intendit ostendere, Christum venisse, ut verum Deum, loquiturque de missione rigorosa, quae fit cum aliqua mutatione, et sic negat, Christum ut Deum fuisse missum ab aliquo etiam a Patre, ut hominem vero fuisse missum non solum a Patre, sed etiam a se. Augustino vero non facile accommodatur hic sensus: quia inde tantum probat, Verbum se ipsum misisse, quia fecit simul cum Patre incarnationem, per quam missum est. Sic autem non dicitur Verbum missum ut homo, sed ut est talis persona divina. Unde dici potest, esse improprie usum Augustinum verbo mittendi, pro eo, quod est efficere effectum, ratione cuius Filius dicitur missus. Ait enim ibidem Augustinus, eo ipso Filium fuisse missum, quo factus est caro, iuxta illud ad Galatas 4, Misit Deus Filium suum factum ex muliere. Quia ergo Filius fecit se ipsum carnem, ideo dicit misisse se. Facilius tamen concluderet, dedisse se, aut venisse ad humanitatem, neque aliud probatur ex indivisibili, seu inseparabili operatione Patris, et Filii. Sed de illo usu verbi mittendi plura in capite sequenti. Hic vero addo, etiam secundum illum modum non extendi verbum mittendi ad Patrem cum reflexione supra se, ita ut dicatur mittere se; neque enim apud Augustinum, vel alium gravem auctorem talis locutio reperitur. Et ratio reddi potest, quia quoties Verbum se donat, mittitur proprie ab aliquo, scilicet a Patre, unde efficiendo donationem sui efficit saltem id, quod est missio, quasi materialiter sumptum, et ideo quodammodo intelligi potest, licet satis improprie, quod se mittat: Pater autem, dum venit, aut se donat, a nullo proprie mittitur, et ideo nullo modo efficit missionem, nec se mittit, etiam improprie.

5. Dico secundo. Filius, et Spiritus sanctus, mitti possunt. Est res certa ex Scriptura, ut principio capitis praecedentis notavi, et addi potest de Filio illud ad Galatas proxime citatum, Misit Deus Filium suum, et de Spiritu sancto illud Ioannis 14: Quem mittet Pater in nomine meo. Ratio autem est, quia in utraque illarum personarum potest esse vera habitudo ad mittentem propter relationem originis. Dices. Quid refert processio ad intra ad externum effectum, ut propter illam processionem possit dici persona procedens mitti, quando talem effectum operatur, vel se ipsam donat? Respondeo, per processionem accipere personam procedentem, et potestatem operandi, et auctoritatem se constituendi novo modo alicui, quia accipit omnipotentiam, et liberam voluntatem ab eo a quo procedit. Mitti autem nihil aliud est, quam ire vel venire ad aliquem locum per virtutem alterius, impressam aliquo modo ei, qui mitti dicitur, ut inter homines imprimitur per imperium, vel consilium: rebus autem irrationalibus per aliquem impetum, vel contractum. In divinis autem haec, quae imperfecta sunt, locum non habent, sed per naturalem productionem communicatur, et quasi imprimitur illa virtus, et ideo talis processio per Verbum mittendi optime importatur. Sicut Christus dixit de Spiritu sancto: Non loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet, loquetur. Ubi processionem ipsam auditionem. Et de se dixit: Mea doctrina non est mea, sed eius, qui misit me, quod probabiliter cum Augustino, et aliis intelligimus dictum, propter communicationem doctrinae per essentiam, quam per generationem accipit Filius. Sicut ergo persona procedens dicitur audire, et discere per aeternam processionem, ita potest dici mitti, sed illa dicuntur ex aeternitate, quia non connotant actualem effectum ad extra, sicut Verbum mittendi denotat.

6. Obiectio. — Dices. Ut unus homo mittat alium, non satis est dare virtutem eundi, sed necesse est, imprimere illi aliquo modo voluntatem eundi, seu impellere illum, ut eat. Alias ubicumque iret Filius inter homines, diceretur Pater eius mittere illum, quia dedit illi virtutem eundi, quod tamen non ita est, sed oportet, ut impellat illum aliquo modo, dando illi voluntatem eundi per imperium, vel consilium, aut preces, etc. Ergo in divinis, ut persona non satis est, quod producat, quia per productionem non dat alteri voluntatem eundi, sed solam potestatem. Nam potestas naturalis est, voluntas autem libera: unde potestatem, et voluntatem quasi in actu primo, seu indifferenter in ordine ad externa obiecta, dat persona producens personae productae; voluntatem autem liberam illi non dat, imo illam habet aeque primo persona procedens cum persona producente, ergo non satis est, quod persona producat, ut mittere dicatur. Et in hoc est differentia inter doctrinam, et missionem, quod scientia naturalis est, et ideo per productionem necessario communicatur, quod est verum suo modo etiam de illa scientia, quae maxime videtur libera, ut est scientia visionis, quia in se non est libera, sed tantum ex parte obiecti, tamen obiecto posito in esse scibilis, statim necessario repraesentatur per scientiam naturalem, et ideo secundum illam merito dicitur scire, et audire persona procedens a producente. At terminus missionis (ut sic dicam) liber omnino est, et in eo est omnino sui iuris, et dominii (ut ita loquar) persona procedens, et ideo, ut dicatur mitti talis persona, quando libere venit, non videtur satis quod accipiat potestatem a producente, cum non accipiat liberam voluntatis suae determinationem.

7. Responsio. — Respondeo primo, divinas personas ita inter se comparari in ordine ad decreta libera, ut non possit una aliquid velle, quin id velit quaelibet alia, et nihilominus quaelibet earum est liberrima in volendo, quia non determinatur ab alia, sed omnes simul se determinant per unicam, quam communem habent, voluntatem. Unde in his decretis liberis formaliter, et in se spectatis, verum sine dubio est, non servari ordinem originis, sed omnes personas simul, quasi uno impetu (ut me explicem) sese libere determinare ad hoc, vel illud obiectum ad extra sine ulla sui mutatione. Nihilominus tamen propter ordinem originis, quem inter se habent, intelligitur persona producens primario velle, quidquid omnes volunt, non solum quia persona procedens habet a producente illummet actum quoad totam suam realitatem, quo libere vult, sed etiam quia ex vi originis intelligitur persona procedens accipere illum actum cum tali concordia ad personam producentem, ut necessario volitura sit, quidquid altera voluerit. Unde etiam in exhibenda ipsa libera determinatione (nostro loquendi, et intelligendi more) intelligitur persona prior origine habere quasi primarias partes respectu alterius origine posterioris, nam illa, quae non est ab alia, semper intelligitur esse quasi fons illius determinationis, atque hoc satis est, ut etiam quoad voluntatem eundi dicatur mittere.

8. Exemplum optimum est in productione Spiritus sancti, quae licet sit aeque primo et immediate a Patre et Filio, nihilominus Pater intelligitur esse quasi primarius auctor eius, in quantum non solum per se, sed etiam per Filium spirat, et ipse Filius a Patre habet amorem illum, per quem spirat. Et ideo ipsemet Filius Patri attribuit, quod ipse mittat Spiritum sanctum cum ait, Cum veneret Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre. Unde addo et fortasse proprius et clarius, quoties Filius et Spiritus sanctus ad nos veniunt, venire ex naturali propensione bonitatis suae, et ex prudentissimo consilio sapientiae suae, quod totum habent a Patre, et Spiritus sanctus habet etiam a Filio, atque hoc satis est, ut dicatur persona procedens habere a producente voluntatem liberam veniendi, etiamsi non habeat ab illa decretum liberum quoad ipsam formalem determinationem, quia satis est, quod habeat propensionem ad illud per acceptam bonitatem et sapientiam. Nam inter homines, cum unus alium mittit, non imprimit illi immediate voluntatem eundi, aut physicam determinationem voluntatis suae ad illum actum, sed satis est, quod tribuit moralem impulsum per imperium vel consilium.

1. Resolutio. — Resolutio est facilis ex dictis. Dico ergo primum. Omnis persona producens potest etiam mittere, atque illa sola, et ita Pater et Filius possunt mittere, Spiritus sanctus autem non potest mittere. Probantur omnia ex illo principio, quod missio divinae personae includit processionem, per quam persona missa accipit virtutem et auctoritatem operandi, seu faciendi id, ad quod mittitur. Unde argumentor in hunc modum. Omnis persona divina producens aliam, dat illi virtutem et inclinationem eundi aliquo eo modo, quo ire potest, scilicet, per operationem, vel aliam unionem ad aliquam creaturam, ergo potest mittere illam. E contrario vero persona, quae non producit, non dat huiusmodi virtutem, vel auctoritatem alicui personae, ergo nullam potest mittere.

2. Potest vero hic obiici: nam sequitur etiam homines posse mittere personas divinas imprimendo eis (ut ita loquar) affectum veniendi, licet facultatem non tribuant, quod non semper necessarium est, ut unus alium mittat, sed primum sufficit, ut inter homines constat. Sequela probatur, quia per operationem saltem potest voluntatem eius inclinare, ut veniat, quin potius etiam ipsum Patrem posset hoc modo mittere. Alio item modo posset dici de ministro, quod mittat Spiritum sanctum, cum absolvit, vel cum confirmat, quia dat illum, non autem dat, nisi quatenus exhibendo talem actum, movet Spiritum sanctum, ut veniat. Quamvis enim voluntas Spiritus sancti non possit habere propriam causam, talem potest habere rationem, quatenus ex praevisione alicuius effectus, vel actus determinatur ad aliquid volendum, vel faciendum. Et quia ex promissione Christi est infallibile, ut exercente sacerdote talem actum, detur Spiritus sanctus iuxta illud Act. 8: Cum videret autem Simon, quia per impositionem manus Apostolis daretur Spiritus sanctus. Si ergo per actionem hominis datur Spiritus sanctus, ergo talis homo dat Spiritum sanctum, item Episcopus, cum alium sacris ordinibus initiat, dicit in persona Christi. Accipite Spiritum sanctum, verba autem sacramentalia efficiunt, quod significant: ergo homo dat Spiritum sanctum, ergo mittit illum, quia facit illum venire ad homines, et hoc est mittere, unde etiam concludi potest, quod homo mittat Trinitatem.

3. Hoc argumentum tetigit D. Thomas, 1 p., q. 43, art. 8, argumento tertio, et respondet, homines non mittere, vel dare Spiritum sanctum: quia nec sunt principium personae Spiritus sancti, nec effectus gratiae possunt causare. Sed contra hanc secundam partem facit, quod sacerdos vere absolvit, et remittit peccata, et confert gratiam, ut diximus, 3 p., q. 64, art. 1, causat ergo illam. Item alii homines, et si gratiam proprie causare non possint, possunt eam impetrare, et consequenter movere, et inducere Deum, ut gratiam conferat quod est aliquo modo illam causare iuxta doctrinam eiusdem D. Thomae 2, q. 83, art. 1. Eo igitur modo, quo potest homo esse causa gratiae, poterit etiam mittere divinam personam. Nam consulens alicui, ut eat, mittit illum, cur non etiam rogans? Dicendum vero est, D. Thomas loqui de causa propria, et principali, nam, ut aliquis dicatur dare Spiritum sanctum, oportet, ut illo modo sit causa gratiae. Quia dare importat quamdam auctoritatem in dante circa rem, quam datur, ut sit sua aliquo modo, vel per identitatem, vel per originem, nemo autem potest hanc habitudinem habere ad Spiritum sanctum, nisi, qui etiam sit causa simpliciter, ac principalis gratiae. Homo autem non potest hoc modo esse causa gratiae, ut constat. Et ideo, licet deprecativae, vel ministerialiter ad illam cooperetur aliquo modo, non propterea dici potest mittere divinam personam. Imo neque inter homines omnis, qui rogat alterum, ut eat aliquo, dici potest illum mittere, sed, qui rogat cum aliqua auctoritate, cuius preces aequivalent iussioni, ut sunt preces parentis, aut principis. At qui orat, ut inferior, et cum submissione, ut homo orat ad Deum, cum petit, ut ad se, vel alium veniat, licet id obtineat, non propterea potest dici mittere Deum, quin potius Deus prius illi immisit spiritum precum, ut illo medio adventum suum ad ipsum disponeret.

4. Minister Sacramenti solum se habet ut applicans instrumentum. — Et simili ratione Minister Sacramenti nullo modo dici potest mittere Spiritum sanctum, non solum quia illum non dat, sed etiam quia solum se habet ut applicans instrumentum, quo DEUS efficit per gratiam, per quam venit in animam. Nam in effectione gratiae nullam aliam actionem habet Minister Sacramenti, nisi effectionem ipsius Sacramenti, quod est proximum Dei instrumentum ad gratiam efficiendam. Unde licet ad praesentiam Sacramenti quasi moveatur Deus ad veniendum in hominem, non propterea Minister Sacramenti mittit Deum in animam, sed in vi promissionis suae ipse Deus venit. Sicut qui praesentat alicui Chirographum, quo promisit aliquo ire, non propterea mittit illum. Denique etiam verbum mittendi importat quamdam auctoritatem in personam missam, quam minister Sacramenti non habet. Inde potius ipse mittitur a Spiritu sancto, ut suum adventum disponat alio medio ab ipso praeparato.

5. Secunda conclusio. — Secundo dicendum est, non quamlibet personam producentem posse mittere quamlibet, sed solum eam, quam producit, quia respectu alterius non habet eam auctoritatem vel habitudinem, quam verbum mittendi importat, unde fit, Patrem posse mittere duas personas, Filium unam, Spiritum sanctum nullam: atque ita in sacra Scriptura de Patre et Filio utrumque legitur respective, de Spiritu sancto non legitur, quod aliquam personam mittat. Haec omnia constant ex hactenus dictis: estque doctrina Athanasii, epistola ad Serapionem, circa finem: et eandem supponunt omnes, qui probant, Spiritum sanctum procedere a Filio ex eo, quod ab illo mittitur, quos supra retuli. Adde, non solum non posse unam personam mittere illam, quam non producit, verum etiam nec dare illam; quod ex sententia Patrum Graecorum notavit D. Thomas, opusc. 1, contra errores Graecorum. Et ratio est, quia verbum dandi requirit, ut persona, quae datur, sit aliquo modo dantis, quod in persona divina esse non potest, nisi vel per identitatem cum dat se, vel per originem cum dat aliam.

6. Obiectio. — Prima expositio refellitur. — Germana expositio. — Hic vero obiici posset, quia Filius dicitur mittere se. Sed hoc expeditum iam est in capite superiori. Aliter ergo obiicitur ex loco Isaae 48: Et tunc Dominus misit me et spiritus eius. Fuit quidem Hebraeorum expositio, illud pronomen me intelligendum esse de ipsomet propheta Isaia, qui de se ipso ibi loquebatur et dicebat, se esse missum a Deo, et spiritu eius ad prophetandum, et loquendum, quam expositionem aliqui Catholici sequuntur. Fuit etiam expositio Cyrilli, verba illa de Rege Cyro esse intelligenda. Nihilominus tamen communis expositio Patrum est, sermonem ibi esse de Christo, ipsumque esse, qui per os prophetae dicit: Dominus misit me et spiritus eius. Ita Hieronymus, ibi et Ambro sius, lib. 2, de Spiritu sancto, cap. 1, Chrysostomus, homil. de sancto et adorando Spiritu, Augustinus 2, de Trin., c. 5 et 15, Eusebius, l. 5, de Demonstrat., c. 6, Anastasius Synaita, libro de rectis Fidei dogmatibus. Ac tandem ita etiam exposuit Concilium Toletanum 11, in Confessione fidei. Ergo iuxta hanc expositionem invenitur iam in Scriptura, Spiritum sanctum etiam mittere.

7. Expositio auctoris. — Respondeo, admissa illa expositione, Christum Dominum ibi introduci loquentem ut hominem, et sic merito dicere se esse missum a Spiritu sancto, quia Spiritus sanctus illum sanctificavit, et unxit oleo divinitatis, quando in Virginem supervenit, et illud, quod ex ea natum est sanctum (Luc 1) de purissimis eius sanguinibus formavit, et ad redimendos, et illuminandos homines misit, iuxta illud Isaiae 61: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me, ad evangelizandum pauperibus misit me. Sicut ergo Verbum ut homo a Spiritu sancto procedit, quia de Spiritu sancto est, iuxta illud Matth. 1: Quod in ea natum est, de Spiritu sancto est, ita etiam ab eo missum est. Illa tamen missio non est, de qua nunc loquimur, ut saepe dixi, quia illa non cadit in divinam personam, ut divina est, cum non fiat sine mutatione aliqua eius, qui mittitur: nos autem loquimur de missione divinae personae, ut divina est. Et sic nunquam legitur in Scriptura, quod Spiritus sanctus aliquam personam mittat. Unde Hieronymus in Isaiam 48, ita exponit priorem locum: Ego iuxta fragilitatem carnis assumptae dico, quod Dominus Deus miserit me, et spiritus eius.

8. D. Thomas exponit Augustinum. — At vero licet haec pro Scripturae testimonio satisfaciant, nihilominus D. Thomas, dicta q. 43, art. 8, aliter intellexit Augustinum, quod (scilicet) docuerit, Verbum ut Verbum missum esse a Spiritu sancto: imo etiam tribuit Augustino, quod dixerit: Ipsum etiam Spiritum sanctum mitti a se, et a Filio. In quo Spiritu sancto non possumus distinguere locutionem illam secundum diversas naturas, quia illas non habet. Et propterea D. Thomas in Augustini gratiam distinguit Verbum mittendi. Quia interdum denotat personam mittentem ut principium personae missae, et sic verum est nullam personam mittere aliam, ut divinam, nisi, quae producit illam: aliquando autem verbum mittendi, solum significat personam mittentem ut principium illius effectus, secundum quem fit missio, et hoc modo (ait divus Thomas) tota Trinitas mittit personam missam. Quae doctrina colligi potest ex Augustino, dicto cap. 5, secundi libri de Trin., quatenus de Filio ait, eo esse missum, quo factus est ex muliere, et inde infert, proinde mitti a Patre sine Spiritu sancto non potuit. Et inferius adiungit, etiam a se ipso missum esse Filium, quia ille conceptus, et partus operatio Trinitatis est. Ergo missionem vocat productionem effectus secundum quem attenditur missio. Unde in fine capitis aperte subiungit de missione Spiritus sancti. Haec operatio visibiliter expressa, et oculis oblata mortalibus, missio Spiritus sancti dicta est.

9. Reiicitur explicatio Verbi mittendi significationis. — In hac D. Thomae distinctione, et doctrina nihil est, quod de re ipsa dubitemus. Sed quod attinet ad significationes verbi mittendi, non video sufficientem causam illas multiplicandi, nam revera non potest praescindi ab habitudine ad personam mittentem. Et alioqui per illam distinctionem multum enervantur illa testimonia, in quibus dicitur Filius mittere Spiritum sanctum, quatenus ex eis probant Patres processionem Spiritus sancti a Filio, nam per illam distinctionem eludi posset. Quamobrem censeo distinctionem illam non esse in usu Scripturae admittendam, vel quia semper verbum mittendi involvit distinctionem, et aliquam processionem realem missi a mittente, vel quia alia significatio impropria est, et Scriptura cum proprietate est intelligenda, ubi aliud non constat. In Augustino autem facilius posset admitti, tamen etiam non censeo necessarium. Quia imprimis nunquam apud illum legi, quod Spiritus sanctus se ipsum mittat: dicit quidem 15, de Trin., c. 19, quod Spiritus sanctus se ipsum dat, aut donat. Sed hoc longe diversum est, ut de Patre supra diximus. Unde cum Augustinus ait, operationem visibilem esse missionem, non addit exclusivam, quod sit sola illa, sed ita loquitur, quia per illam operationem compleatur missio.

10. Alioqui vero saepe docet Augustinus, eisdem locis, processionem involvi in missione, ut supra retuli. Unde 4, de Trinitate, cap. 20, ait, eatenus Filium mitti a Patre: Quatenus Filius a Patre est, et non Pater a Filio. Idemque docet de Spiritu sancto respectu Patris et Filii. Unde, quod ait, Filium mitti ab Spiritu sancto, optime de Christo homine, et secundum humanitatem intelligitur. Ait enim in principio eiusdem cap. 20, quarti lib. de Trinit., Patrem mittere Filium: Non quia ille maior est, hic minor, sed quia ille Pater, hic Filius, ille a quo est, qui mittitur: ille qui est ab eo, qui mittit. Et subdit statim, secundum hoc iam potest intelligi, non ideo tantum dici missus Filius: quia Verbum caro factum est, sed ideo missus, ut Verbum caro fieret. Et per praesentiam corporalem illa, quae scripta sunt, operaretur, id est, ut non tantum homo missus intelligatur, quod Verbum caro factum est, sed esse Verbum missum, ut homo fieret, etc. In quibus verbis expendo, in missione Verbi, ut Verbum est, importari secundum Augustinum processionem aeternam a Patre, et ita non posse missionem Verbi alteri, quam Patri attribui, solamque missionem Verbi, ut hominis, attribui, aliis personis, non quia per verbum mittendi non importetur habitudo ad principium personae missae, sed quia Christus, ut homo non a solo Patre, sed etiam ab aliis personis producitur, et causatur. Nec ex lib. 2, de Trinit., cap. 5, aliud colligi potest.

1. Triplici modo dicitur missio divina. — Tribus modis potest dici haec divina missio; primo ex parte personae missae, et consequenter etiam mittentis, et sic quaedam est missio Filii, alia Spiritus sancti, illa est a solo Patre, haec a Patre et Filio, quae satis patent ex dictis. Quomodo autem vel distinguantur, vel iungantur hae missiones, ex dicendis patebit.

2. Missio dividitur. — Secundo dividi potest missio ex parte effectus, seu termini, ad quem tendit, et sic posset accipi divisio, quam insinuat Durandus in 1, d. 14, q. 3, ubi ait, missionem aliquando fieri secundum dona naturae: aliquando per dona gratiae, interdum per dona gloriae, et primam dicit esse imperfectam, secundam perfectam, tertiam perfectissimam. Verumtamen D. Thomas, Alensis, et caeteri scholastici cum Magistro non admittunt, missionem fieri secundum dona naturalia, quia Scriptura nunquam ita loquitur, sed solum dicit, personam divinam mitti in ordine ad aliquem effectum superantem naturae ordinem et pertinentem ad ordinem gratiae, in his autem divinis rebus servare debemus phrasim Scripturae. Ratio etiam reddi potest ex D. Thoma, dicta q. 43, art. 3, et eadem 1 p., q. 8, art. 3. Quia per dona naturae Deus tantum dicitur esse in rebus tribus modis: Per essentiam, praesentiam et potentiam: non dicitur autem persona mitti, nisi quando incipit esse novo quodam modo, qui solum est per gratiam.

3. Quod ita explicari potest, nam per primam rerum creationem non dicuntur personae proprie mitti, quamvis incipiant esse in rebus, quae antea non erant, quia missio proprie dicitur in ordine ad rem praeexistentem. Et consequenter non dicuntur etiam mitti per conservationem, vel gubernationem pertinentem ad ordinem naturae, quia haec sunt veluti debita ex vi prioris actionis, et ideo ratione illarum non censetur Deus existere novo modo in rebus. Illud ergo primum membrum a Durando positum reiiciendum est. Alia vero duo sub una missione per gratiam sanctificantem a D. Thoma comprehenduntur, nec immerito, quia gloria est gratia consummata. Quomodo autem sub hac generali ratione aliae particulares missiones comprehendantur, ex dicendis constabit, ubi etiam explicabitur aliud membrum, quod ibi addi posset de missione per gratiam unionis.

4. Alia divisio. — Tertio ergo, ac principaliter dividitur missio ex parte modi in invisibilem, et visibilem, invisibilis dicitur, quae interno et spirituali modo sit: visibilis autem quando ad sensibilem terminum fit, vel per aliquod sensibile signum manifestatur utrumque autem missionis modum ex Scriptura colligimus. Nam de invisibili recte intelligitur illud ad Rom. 5: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Nam cum Spiritus sanctus datur, etiam mittitur: sicut autem infusio charitatis invisibilis est, ita etiam missio, quae cum illa fit. De visibili autem missione est illud ad Galatas 4: Misit Deus Filium suum factum ex muliere, et similia.

5. Duplex dubium occurrit. — Ad explicandam autem utriusque missionis rationem duo dubia prius discutienda sunt. Primum est, an haec duo membra sint ita inter se condistincta, ut neutrum aliud in se includat, vel potius distinguantur tanquam includens et inclusum. Quidam enim existimant, distingui hoc posteriori modo; quia invisibilis missio est illa, quae fit per effectus invisibiles et exteriis nullo modo apparet, ut quando impletur illud: Qui diligit me, mandata mea servabit et ad eum veniemus: nam ille adventus invisibiliter omnino fit, nunquam autem veniunt personae omnes, quin procedentes mittantur. Visibilis autem missio fit, quando interna et invisibilis missio ita fit, ut per aliqua exteriora signa demonstretur, sicut ad Apostolos facta est in die Pentecostes. Ratio reddi potest, quia visibilis missio fit ad demonstrandam invisibilem, ut hominibus innotescat: ergo visibilis missio includit invisibilem et quasi componitur ex invisibili effectu, et signo visibili, sicut homo ex anima et corpore.

6. *Resolutio. — Effugium. — Reiicitur. — * Dicendum vero est, has duas missiones esse condistinctas et per se loquendo necessarium non esse, ut simul invisibilis missio fiat, quoties fit visibilis. Probatur inductione prius in praecipua missione visibili Verbi divini, deinde in missionibus Spiritus sancti. Primum igitur in Filii Dei Incarnatione visibilis eius missio facta est sine ulla invisibili. Respondent aliqui, tunc in eodem momento factam esse invisibilem missionem ad Virginem, per insignia Spiritus sancti dona. At hoc extrinsecum est ad illam missionem, nam illa missio invisibilis ad Virginem, nec fuit significata per visibilem Verbi missionem, nec fuit terminus illius. Facilius dici posset, in illa missione visibili divini Verbi missum esse invisibiliter Spiritum sanctum ad animam Christi per gratiam sanctificantem. Sed haec missio invisibilis non manifestatur per se per illam visibilem, neque includitur in illa, tanquam per se et intrinsece componens illam. Et licet ad illam consequatur aliquo modo, inde non fit, non esse condistinctas modo declarato.

7. *Alius modus respondendi. — * Aliter vero dici posset, ipsam Verbi coniunctionem ad humanitatem intrinsece esse invisibilem missionem, quatenus est illius humanitatis altissima sanctificatio. Sed oportet advertere illam sanctificationem CHRISTI hominis per unionem humanitatis ad Verbum et assumptionem hypostaticam eiusdem humanitatis, non constituere duas missiones, unam invisibilem, aliam visibilem eiusdem Verbi. Quia illi non sunt duo modi existendi Verbi in humanitate, sed est unica simplex unio, quae ratione a nobis distinguitur, quatenus est suppositatio et quatenus est sanctificatio: quae distinctio non satis est ad multiplicandam missionem, quae solum attenditur secundum novum modum existendi Dei in creatura. In quo etiam considerandum est, quod illa missio non dicitur visibilis, quia versetur circa signum visibile praesentans aliquid invisibile. Actio enim, per quam sit illa missio, non est tantum praesentativa (ut sic dicam) nec etiam est visibilis in se, vel in formalissimo termino suo (ut ita loquar) sed est unitiva et sanctificativa per actionem valde internam, spiritualem et divinam. Quia vero terminatur ad personam compositam visibilem ratione assumptae naturae, licet verbum ad eam missum sit invisibile, ideo illa missio visibilis est. Unde per illam non tantum anima, sed etiam caro illa visibilis sanctificata est, licet sanctificatio fuerit invisibilis.

8. *Refellitur. — * Alio tandem modo potest cogitari, quod ibi fuerit coniuncta missio invisibilis cum visibili, quatenus tota Trinitas unionem illam operata est. Nam licet sola persona Verbi illam terminaverit, et ideo solum Verbum caro factum sit: tamen omnes personae illam effecerunt, et ea ratione peculiari modo esse coeperunt in illa humanitate. Quia Deus peculiari modo est, ubi peculiariter operatur. Unde ad Beatam Virginem dictum est: Spiritus sanctus superveniet in te, etc. Recte ergo dicitur missus ad humanitatem Verbo uniendam, quae missio invisibilis dici potest. Et cum Spiritu sancto venit Pater, licet non missus, venit etiam Filius a Patre missus, non solum ut terminus, sed etiam ut effector illius unionis. Sed hoc etiam solum declarat, inveniri ibi duplicem rationem missionis, scilicet, terminationem et efficientiam, unam propriam Filii, ratione cuius singulariter, ac proprie dicitur missus, ut in ea humanitate subsistat: aliam communem per singularem efficientiam, ratione cuius vere dici potest tota Trinitas peculiari modo esse in illa humanitate ut omittam etiam per quamdam concomitantiam ibi adesse, licet illi non uniatur personaliter, ut in primo tomo de Incarnatione, et in 3 de Eucharistia diximus. Tamen inde non fit, unam ex illis missionibus formaliter componi ex alia, vel fieri visibilem per aliam, imo si attente considerentur, ambae sunt visibiles in suo genere. Propria enim missio Verbi visibilis est, quia per illam constituitur visibilis persona sub humanitate. Altera vero, quae est per efficientiam, visibilis etiam est, quia fit per actionem terminatam ad rem sensibilem, nempe hunc hominem Deum, et quia ratione illius peculiari modo habitat Trinitas in humanitate et in eius corpore sensibili.

9. *Missiones visibiles. — Aliquorum responsum. — Refutatur. — *Venio nunc ad missiones visibiles Spiritus sancti. Inter quas una ex praecipuis fuit in die Baptismatis CHRISTI Domini, quando Spiritus sanctus in ipsum descendit in specie columbae, nam ille descensus Spiritus sancti non fuit sine missione ipsius a Patre et Filio, et tamen nulla missio invisibilis tunc facta est, quia nullum gratiae effectum operatus est tunc Spiritus sanctus in Christo Domino, quia nullum gratiae augmentum recipere potuit. Respondent aliqui, eo tempore, quo Spiritus sanctus visibiliter descendit supra Christum, invisibiliter descendisse in Ioannem, quem in eo actu, et mysterio in gratia crevisse credendum est. At hoc extrinsecum et accidentarium est, quia nec illa sanctificatio invisibilis Ioannis per visibilem illam significata est, nec Spiritus sanctus dicitur descendisse ad ipsum, sed ad Christum, neque etiam est, cur dicamus, fuisse specialem sanctificationem, quasi ex opere operato, sed solum eam, quam per novos actus vivae fidei, et confessionis eius, praedicando, et confitendo Christum, tunc meruit. Quomodo etiam multi ex his, qui tunc aderant, potuerunt credere, et sanctificari, et verisimile etiam est, ad multos alios descendisse tunc Spiritum sanctum invisibiliter. Omnia tamen illa sunt accidentaria, et extrinseca ad illam missionem invisibilem.

10. Alius modus respondendi difficultati. — Refellitur. — Aliter dici posset, quamvis tunc non descenderit Spiritus sanctus invisibiliter in Christi animam per dona gratiae habitualis, descendisse per dona gratiae actualis, excitando illam sanctissimam animam ad mirificos, et insignes actus charitatis Dei, et hominum, et ad illum insignem humilitatis actum. Hanc enim internam motionem ipsemet Christus illis verbis significavit, cum ad Ioannem dixit: Sine modo: sic enim decet nos implere omnem iustitiam. At, licet verum sit, exercuisse tunc Christum ut hominem viatorem novos, et speciales actus virtutum, non est, cur dicamus, descendisse tunc Spiritum sanctum novo, aut peculiari modo invisibiliter in ipsum. Quia illos actus operabatur Christus ex habitibus perfectissimis, quos habebat sine ullo illorum augmento, et ad illos sese poterat excitare ex interna, et connaturali sibi virtute, et ex perpetua consideratione supernaturalium rerum, qua nunquam carebat, non solum per scientiam beatam, sed etiam per infusam, solumque indigebat actuali concursu supernaturali Spiritus sancti ad illos praestandos. Propter solum autem illum concursum non fit nova missio invisibilis, quia est debitus ratione prioris gratiae, et Christo erat speciali titulo, connaturalis ratione unionis. Alioqui dicendum esset, Spiritum sanctum missum fuisse ad Christi animam invisibiliter fere continue per totam vitam, quia nunquam cessavit ad his virtutum operibus insignibus, ad quae semper recipiebat Spiritus sancti auxilium, saltem quantum ad actuale concursum. Nulla ergo singularis missio invisibilis facta est ad Christum in baptismo.

11. Respondendi difficultati divi Thomae modus assignatur. — Unde tandem divus Thomas docet, non esse quidem necessarium, ut eodem tempore, quo missio visibilis Spiritus sancti fit, fiat etiam invisibilis, sed quod, vel tunc fiat, vel saltem praecesserit, et tunc per visibilem missionem indicatur, atque ita factum esse in illa missione Spiritus sancti, quia columba illa descendens super Christum, et supra illum aliquantulum perseverans, significavit descensum invisibilem Spiritus sancti in animam Christi, quae tempore conceptionis eius praecessit, et perseveranter, atque immobiliter facta est. Quod etiam significatum est per illa verba, quae tunc audita sunt: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. Ostendunt enim non tunc incepisse complacere, sed a principio complacuisse, licet tunc id fuerit specialiter significatum. Quae doctrina verissima est, tamen ex ea recte concluditur, invisibilem missionem tantum comparari ad visibilem, ut obiectum eius, seu tanquam signatum ad signum, ac subinde esse illas duas missiones condistinctas inter se, sicut exemplar, et imago. Imo etiam esse tempore separabiles, quandoquidem prius invisibilis facta esse supponitur, et postea notificatur per aliam visibilem. Non est ergo una pars alterius, nec necessario una in alia includitur. Et ita probata relinquitur assertio posita. Et ratio eius reddi potest ex proxime dictis, quia hae duae missiones comparantur sufficienter ut res, et signum rei, quae inter se condistinguuntur, licet signum dicat habitudinem ad rem signatam.

12. Oritur dubium. — Hinc vero nascitur secundum dubium, quia sequitur, divisionem illam sufficientem non esse, dari enim potest tertium membrum missionis quasi compositae ex visibili, et invisibili. Erit ergo quaedam missio pure invisibilis, alia pure visibilis, alia composita ex utraque. Probatur, quia negari non potest, dari aliquas missiones visibiles, quae intrinsece, ac per se involvunt invisibiles. Ut fuit imprimis missio Spiritus sancti in die Pentecostes ad Apostolos: tunc enim, et ipsi sunt repleti gratia invisibili, et est de fide certum, quia propterea dictum est de Apostolis, Act. 2: Repleti sunt omnes Spiritu sancto, et missio illa invisibilis visibili signo manifestata est. Unde non solum concomitanter concurrerunt ibi duae missiones visibilis, et invisibilis, ut supra de missione Verbi per Incarnationem dicebamus, sed per se sunt ita connexae, ut unam quasi compositam efficiant. Nam per signum illud visibile indicatur Spiritus sanctus, ut descendens ad actuale sanctificationem invisibilem praestandam, quae tunc fit in eo, ad quem tunc visibiliter mittitur: et ideo ad veritatem et complementum illius missionis duo requiruntur, scilicet, interna sanctificatio, et exterior illius significatio: est ergo una quasi composita. Idem videre licet in missione visibili Spiritus sancti, quando Christus, Ioan. 20, insufflavit in Apostolos, dicens: Accipite Spiritum sanctum, tunc enim sub specie illius flati visibilis missus est Spiritus sanctus invisibiliter ad Apostolorum animas, et ideo unica fuit missio ex utraque composita.

13. Responsum. — Respondeo, omnino verum, et certum esse dari aliquas missiones visibiles, quae sine interna sanctificatione non sunt, et consequenter nec sine Spirituali, et intima Spiritus sancti missione, nam hoc convincunt adducta exempla. Et ratio est, quia Deus potest descendere prout voluerit, talis autem missionis modus possibilis est, et valde perfectus, imo fortasse nunquam aliter Spiritus sanctus missus est, excepta duntaxat missione visibili ad Christum in eius baptismo, propter singularem rationem in Christo inventam. Nam ad illum missus est Spiritus sanctus ut ad sanctificatorem, et ex se sanctum per naturam, et personalem dignitatem, ad alios vero homines mittitur ut ad indigentes actuali sanctificatione, quae interdum ad communem profectum ordinatur, et ideo cum fit, peculiari signo visibili manifestatur. Unde etiam verum censeo, in hoc genere missionis visibilis, unicam tantum fieri missionem includentem internam missionem cum externa illius demonstratione, et ex hac duplici ratione quasi componi unam missionem. Quia totum illud fit per modum unius actionis, et cum quadam connexione illarum partium inter se, ut in ratione dubitandi declaratum est.

14. Divisionem esse sufficientem probatur. — Nihilominus hinc non fit, divisionem esse diminutam. Primo quidem, quia interna illa missio, quae fit in hac visibili missione eo ipso, quod fit ut per se coniuncta cum tali signo visibili, et per modum unius, iam non est omnino invisibilis, sed visibilis saltem per aliud. Sicut de contritione dici solet in Sacramento Poenitentiae, ut coniunctam signo sensibili esse aliquo modo sensibilem, et ita esse partem Sacramenti, et Christus Dominus, licet sit in Eucharistia per se invisibilis, nihilominus ut coniunctus visibilis speciebus Sacramentum aliquo modo sensibile. Secundo, quia substantia, verbi gratia, sufficienter dividitur in immaterialem, et materialem, etiamsi homo ex anima immateriali, et corpore materiali constet, quia nihilominus illa composita substantia materialis est, et corporea. Sicut supra etiam dicebamus, missionem personae divinae simpliciter esse temporalem, quia licet includat aeternam processionem, tamen non significat illam secundum se, nec pro illa sola supponit, sed ut componit unum quid cum temporali actione, quod compositum temporale est. Ita ergo haec missio simpliciter visibilis est, quia per signum visibile quasi consummatur, et constituitur, etiamsi includat totum id, quod pura missio invisibilis continet, imo saepe cum maiori etiam perfectione, et excellentia.

15. Corollarium. — Potest autem ex dictis omnibus colligi, et ratio utriusque membri, et differentia eorum inter se, et subdivisio alterius membri. Primum patet, quia de ratione missionis invisibilis duo sunt, unum positivum, alterum negativum, ut nomen ipsum prae se fert. Positivum est aliquis specialis Dei effectus, ratione cuius dicitur DEUS speciali modo esse de novo in creatura, ad quam mittitur. Et ratio huius est, quia missio, descensus, adventus, et similia verba dicunt ordinem ad terminum quasi localem de novo acquirendum et obtinendum. Deus autem non potest incipere esse de novo alicui per sui mutationem, nec etiam potest esse novo modo, ubi antea non erat, per modum novum, quem in se acquirat, quia per hoc etiam mutaretur: ergo solum possunt omnia illa dici de DEO per mutationem creaturae, ergo ad omnem missionem divinae personae (nam de visibili etiam probat haec ratio) necessarium est, ut Deus incipiat esse novo modo in creatura per mutationem creaturae. Quia alias impossibile est intelligere, unde denominetur DEUS quasi de novo ibi existens, aut cur nunc dicatur Spiritus sanctus mitti, potius quam antea, ergo necesse est, ut aliqua realis actio intercedat, per quam fiat aliquid, in quo talis denominatio fundetur. Quid autem illud sit, et quomodo fundet hanc denominationem, in capite sequenti explicabimus. Alterum necessarium ad missionem invisibilem est, ut ille novus modus existendi Dei in creatura, neque sensibilem terminum habeat, nec sensibili aliquo signo manifestetur. Hoc constat ex ipso nomine Missio invisibilis. Et quia non potest in alio sufficienter distingui a visibili. Et quia per se notum est, posse missionem divinae personae separari a tali signo, cum ipsa persona invisibilis sit, et per invisibilem effectum possit novo modo alicubi esse. Neque in hac posteriori parte est ulla difficultas. Circa priorem vero dubitant aliqui, quia Deus potest sanctificare hominem de novo per beneplacitum suae voluntatis sine reali mutatione hominis, ergo potest fieri missio Spiritus sancti invisibilis sine reali effectu vel actione Dei, sed de hoc dicam commodius capite sequenti.

16. Quid sit de ratione missionis visibilis. — De ratione autem missionis visibilis est, ut aliqua divina persona procedens, novo modo visibili ac sensibili incipiat esse in creatura, cum aliqua habitudine ad sanctificationem rationalis naturae. Hanc ultimam particulam addo, ut significemus missionem visibilem divinae personae proprie non fieri, nisi in ordine ad sanctificationem, ut in sequenti capite explicabo. Missio enim visibilis, aut per se sanctificativa est, aut semper fit cum habitudine ad invisibilem, seu ad illam, quatenus sanctificativa est, manifestandam, ut constat ex dubio praecedenti, et ex dictis circa secundam Durandi divisionem intelligi etiam potest. Quia per creationem, conservationem et gubernationem rerum corporalium et sensibilium, incepit Deus esse in illis modo aliquo sensibili; invisibilis enim eius praesentia per ea, quae facta sunt, conspicere quodammodo potest, et tamen per illum praesentiae modum non dicitur persona divina mitti, ut dictum est, ergo ad missionem etiam visibilem necessaria saltem est habitudo aliqua ad superiorem modum existendi Dei in creatura per illius sanctificationem. Hac ergo parte supposita, aliae clarae sunt. Quia etiam ad hanc missionem necessaria est actio personae missae et mittentis, in qua fundetur illa denominatio vel perventio ad talem terminum: ille autem modus debet esse aliquo modo visibilis, ut per hoc distinguatur haec missio ab invisibili. Recte ergo ita explicatur ratio visibilis missionis, et ex utriusque ratione satis constat differentia inter illas, et quomodo adaequate dividant missionem, nam distinguuntur per differentias quasi contradictorias et immediate oppositas.

17. Colligitur subdivisio missionis visibilis. — Tandem ex dictis colligere licet subdivisionem visibilis missionis. Nam invisibilis secundum propriam rationem non ultra dividitur, quia sanctificatio, secundum quam sit talis missio, eiusdem rationis in omnibus est, licet secundum quamdam appropriationem subdividi possit, ut capite sequenti declarabo. At visibilis missio multiplex esse potest pro ratione terminorum aut signorum sensibilium, sub quibus fit. Duae autem partitiones, quae ex dictis subinferuntur, peculiariter notandae sunt. Una est, quia quaedam missio visibilis est substantialiter (ut sic dicam) seu in essendo, altera est sensibilis in significando et repraesentando. Prius membrum pono propter missionem Verbi per Incarnationem, nam illa non est per se ordinata ad significandum vel repraesentandum, sed ad essendum: Unde Verbum non est missum, quia repraesentatum per humanitatem, sed quia est illi realiter, substantialiter ac personaliter unitum; et ideo dixi, illam missionem esse visibilem substantialiter, aliae vero sunt visibiles tantum repraesentative. Unde etiam est alia differentia notanda inter illas, quod in priori intervenit non solum effectio, sed etiam realis unio et terminatio Verbi ad humanitatem, et humanitatis ad Verbum, ratione cuius dicitur visibiliter missum singulari modo, absque alia repraesentatione. In aliis vero missionibus, praeter effectionem aliquam solum intervenit peculiaris repraesentatio sensibilis personae missae, ut postea videbimus. Recte igitur dividitur visibilis missio, ut aliqua talis sit, quia terminatur ad personam divinam, quam quodammodo facit realiter sensibilem et visibilem, iuxta illud, Verbum caro factum est, et illud, Quod audivimus et vidimus, et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae, altera vero sit visibilis in repraesentando visibiliter divinam personam, ut venientem ab alio ad hominem sanctificandum.

18. Haec vero posterior missio visibilis, quam repraesentativam appellare possumus, ulterius dividitur, quia quaedam est pure repraesentativa seu notificativa missionis invisibilis iam factae, altera vero esse videtur non solum repraesentativa, sed etiam effectiva internae sanctificationis et missionis, vel saltem ita illam repraesentat, ut tunc fieri indicet. Nam utroque modo fieri potest, et ita posset fortasse posterius illud membrum in duo subdividi. Nam visibilis missio, quae praesentem et actuale sanctificationem indicat, per hoc distinguitur a priori membro, in quo sanctificatio antea iam facta, nunc per visibilem missionem notificatur. Et rursus prior missio interdum ita fit, ut per sensibilem ostendatur tantum internus effectus, ut videtur accidisse in die Pentecostes, interdum vero non solum significatur, sed etiam fit visibili signo, ut fortasse contingit, quando Christus insufflando dedit Spiritum sanctum Apostolis, Ioan. 20. De quibus omnibus, et de signo visibili necessario ad missionem visibilem repraesentativam in capite sexto dicemus.

19. Dubium. — Enodatur. — Hic vero interrogare potest aliquis, an visibilis missio pure repraesentativa possit fieri in ordine ad futuram repraesentationem, sicut fit ad praeteritam notificandam. Item an fieri possit in ordine ad sanctificationem prius factam, quae iam non perseverat, an vero oporteat, ut duret ac conservetur eo tempore, quo sit visibilis missio. Respondeo breviter incipiendo a posteriori interrogatione, necessarium esse, ut perseveret, ut in exemplo huius missionis patet, quod unicum habemus in descensu Spiritus sancti in specie Columbae super Christum baptizatum. Et ex illo colligi potest ratio generalis, quia necesse est, ut per hanc missionem ostendatur persona, ad quam fit missio, ut facta, et in qua Spiritus sanctus inhabitat. Nam dona Dei sunt sine poenitentia. Unde si prius facta est missio invisibilis Spiritus sancti ad talem Personam, in qua nunc non perseverat, id esse non potest, nisi propter iniquitatem talis personae, quae iam indigna est, ut ad eam fiat missio visibilis Spiritus sancti. Et ideo non fit missio ad repraesentandam sanctificationem factam, nisi ut perseverantem. Atque eadem ratione non fit proprie ad repraesentandam futuram significationem, quia per eum modum sancta effecta est persona, ad quam oportet talem missionem fieri, quae omnia ex dicendis capite sexto magis elucescent.

1. Unum est, quod praecipue hic declarari potest, et ex quo caetera pendent, scilicet, secundum quam actionem, vel effectum Dei haec missio fiat, quo declarato, melius intelligitur, quomodo persona ipsa mitti dicatur, et quaenam mittatur, et ad quam personam, seu ad quem locum mittatur. Significatur enim haec missio per modum cuiusdam motus, cuius cognitio potissima pendet ex termino, ad quem tendit, unde et CHRISTO Domino dicebat Thomas: Domine, nescimus quo vadis, et quomodo possumus viam scire? In praesenti autem effectus ille, secundum quem attenditur haec missio, est quasi terminus ad quem huius missionis, et ideo tota illius cognitio ex illo pendet: Conveniunt autem theologi, missionem hanc fieri secundum dona gratiae, et tantum secundum illa, cuius rationem superius in secunda divisione, et in explicanda descriptione huius missionis insinuavimus. Quia debet haec missio fieri per aliqua dona, et non fit per dona naturae, ergo fit per dona gratiae.

2. Varii errores. — Primus. — Huius erroris fundamentum. — Alius error. — Postremus error. — In hac autem veritate explicanda varii errores, falsaeque opiniones cavendae sunt. Primus error est eorum, qui dixerunt per dona gratiae non dari revera personam ipsam divinam, sed solum dona creata, ac subinde solum dici dari, aut venire tunc Deum ad hominem iustum, quia datur per participationem specialem divinae naturae, quae est gratia. Fundamentum esse potuit, quia non potest Deus existere in creatura, nisi per essentiam, praesentiam, et potentiam (seclusa hypostatica unione) his autem modis existebat Deus in anima prius, quam illi gratiam infundat. Et quoniam illam infundit, etiam in illa est per essentiam, praesentiam et potentiam, sicut quoniam illuminat aerem, etiam est eisdem modis in lumine producto, nec propterea dici potest substantia ipsa Dei dari aeri de novo. Unde iuxta hanc sententiam, non solum haec missio fit per dona gratiae, sed omnino nihil aliud est, quam productio talium effectuum. Alii vero censuerunt, per hanc missionem dari personam Spiritus sancti solam, non vero alias personas, ut S. Bonaventura refert, et impugnat, in 1, dist. 17. Movebantur fortassis, quia haec missio passiva peculiariter attribuitur in sacra Scriptura Spiritui sancto. Alii tandem dixerunt, hanc missionem fieri de facto secundum dona gratiae, de absoluta vero potentia Dei non esse necessaria talia dona ad hanc missionem. Quia non sunt simpliciter necessaria ad iustificationem hominis, nam posset per extrinsecam Dei benevolentiam iustificari, et ad gloriam acceptari sine reali mutatione sui, ergo eodem modo posset ad hominem mitti Spiritus sanctus sine his donis creatis. Ita sensit Gregorius, in 1, d. 14. q. 1. concl. 3.

3. Resolutio. — Dicendum vero est primo, non posse fieri, nec intelligi specialem missionem Spiritus sancti ad animam hominis sine reali mutatione facta in ipso homine. Haec assertio non pertinet ad dogmata fidei: est tamen probabilissima et vera, quam contra Gregorium tradit Capreolus, in dicta dist. 24, ad argumenta Gregorii contra 4 conclusionem. Ratio est iam tradita capite praecedenti. Quia divina persona non potest donari, aut mitti per extrinsecam denominationem suam, ergo per extrinsecam. Ergo, si de novo potest talis denominatio divinae personae attribui, necesse est, ut ex aliqua reali mutatione circa creaturam facta resultet. Unde parum in praesenti urget argumentum Gregorii, quod sic habet. Res donabilis potest donari sine quocumque alio dono extrinseco, sed Spiritus sanctus est donabilis, et gratia creata est illi extrinseca: ergo potest donari sine illa. Maior enim propositio habet fortasse verum in re, quae per intrinsecam mutationem donatur, non vero in ea, quae solum per extrinsecam, quia ad talem denominationem forma aliqua necessaria est. Unde licet gratia sit extrinseca Spiritui sancto secundum se, non tamen ut actuale donum est. Sicut humanitas, et unio creata in illa existens extra Verbum omnino sunt, nihilominus tamen non potest Verbum mitti illo genere missionis, sine illa reali unione, a qua unitum, et datum denominetur. Sicut ergo ibi est necessaria substantialis unio, ita hic accidentalis, quae per mutationem creaturae fit.

4. Nec vero sufficit extrinseca benevolentia, aut acceptatio Dei: Non quidem quia non possit Deus de potentia absoluta hoc modo remittere peccatum, tum quia contrarium est satis probabile, tum etiam quia reduci potest argumentum ad hominem creatum sine culpa originali, et donis gratiae inhaerentis, quem Deus acceptet ad gloriam per solum extrinsecum beneplacitum, quod nemo negat, posse Deum facere per decretum aeternum, quo acceptet talem hominem pro tali tempore, et anteriori. Dico ergo, illam acceptationem etiam sic consideratam non sufficere, ut Spiritus sanctus dicatur mitti ex eo tempore, quo ille homo denominatur acceptus ad gloriam, quia Spiritus sanctus non incipit esse in illo novo, et reali modo ex tunc, sed ad summum est illa veluti quaedam promissio, quod Spiritus sanctus mittetur ad talem hominem, quando ei conferetur gloria, et ita est potius acceptatio ad missionem, quam missio. Sicut autem non potest talis homo elevari ad beatitudinem sine aliqua mutatione reali, qualis erit saltem ipsa visio Dei, ita nec Spiritus sanctus potest mitti ad illum sine reali mutatione eius, ad quem mittitur. Idemque dicendum erit, etiamsi intelligamus remitti peccatum per extrinsecam condonationem, quia per solam condonationem ut sic, non recipit homo Spiritum inhabitantem, nisi etiam dona realiter sanctificantia recipiat. Quia per solam illam negationem quasi moralem non intelligitur Spiritus sanctus peculiari modo existens realiter in tali homine. Imo ex vi solius condonationis posset homo reduci ad statum in puris naturalibus, et nullo modo esse supernaturaliter iustus.

5. Secunda assertio. — Dico secundo. Missio invisibilis propria, et perfecta non fit sine gratia sanctificante, quae includit charitatem, et fidem, ac spem vivam cum aliis virtutibus, et donis per se comitantibus gratiam. Haec assertio est D. Thomae, dict. q. 43, art. 3, et in re communis theologorum, licet in modo loquendi sit aliqua varietas, ut statim adnotabo. Probatur, quia est necessaria realis mutatio, quae superet ordinem, et debitum naturae, ut ostensum est, ergo debet esse mutatio per gratiam, sed haec non est perfecta, nisi fiat per gratiam sanctificantem, ergo haec necessaria est. Declaratur discursus. Quia imprimis hic non agimus de missione per gratiam unionis, quia missio, quae secundum illam fit, visibilis est, ut supra dixi. Sub gratia vero comprehendimus mutationem per gloriam, nam illa supponit missionem factam per gratiam viae, et si aliquid ei additur in termino viae, est quasi consummatio praecedentis, et ita etiam illud est vera gratia, et consequenter, si ibi sit missio, per gratiam sit. Nam gratia Dei vita aeterna: non enim nunc rigorose consideramus gratiam, ut gratis datur, sed, ut elevat hominem ad peculiarem statum supernaturalem. Loquimur vero hic de gratia viatoris, quae in fide fundatur: idem vero a fortiori intelligendum est, si visionem habeat coniunctam. Si ergo detur homini gratia sanctificans (sive cum illa detur gloria, sive non detur) certum est, illam sufficere ad hanc divinam missionem, quia qui hanc gratiam recipit, mandata Dei servat, et de illo scriptum est, Ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Ioan. 14. Item cum hac gratia coniuncta est charitas, de qua dicitur Rom. 5: Charitas diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Et 1, Ioan. 4: Qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo. Quomodo autem per haec dona fiat missio, mox explicabimus.

6. An gratia sanctificans, sit necessaria ad missionem. — Quod autem gratia ipsa sanctificans sit necessaria ad hanc missionem, non omnes admittunt. Nam Caietanus, dicto art. 3, docet, mitti etiam personam Filli per donum fidei informis. Alii dixerunt, Spiritum sanctum mitti per inspirationes divinas, quae tempore antecedunt gratiam sanctificantem. Alii dixerunt, etiam per gratiam gratis datam mitti Spiritum sanctum. Cum enim CHRISTUS dixit Matthaei 20: Accipite Spiritum sanctum, praecipue dedit illum ad potestatem remittendi peccata, quae per se non sanctificat habentem, sed est ad modum gratiae gratis datae, et cum Christus dedit Apostolis potestatem eiiciendi daemonia, et curandi infirmos, etc. Luc. 12. Spiritum sanctum eis dedisse testatur Leo papa, serm. 2. Pentecostes. Unde Bonaventura, in 1, d. 15, 2 parte illius, art. 1, q. 1, dicit per haec dona dari Spiritum sanctum secundum quid.

7. Resolutio. — Nihilominus dicendum est, proprium donum sanctificantis gratiae necessarium esse, ut Spiritus sanctus detur et simpliciter mittatur. Ita docet D. Thomas, dicta q. 43, art. 3, et 1 part., q. 8, a. 3, et Alensis, 1 part., q. 73, memb. 4, art. 2 et 3, Bonaventura supra, quatenus ait, simpliciter fieri hanc missionem secundum donum gratiae gratum facientis, quod etiam sentit in 1, dist. 14, a. 2, q. 1, et ibi communiter theologi. Et licet fortasse sit quaestio de modo loquendi, hic est magis consentaneus modo loquendi Scripturae et Patrum. Nam Spiritus sanctus proprie dicitur mitti, quando nobis datur, ut in nobis sit et inhabitet, iuxta Verbum Christi Ioan. 14: Ego rogabo Patrem et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum. Et infra: Ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus. At Spiritus sanctus non inhabitat, nec manet, nisi in iustis et sanctificatis per gratiam iuxta modum loquendi Scripturae. Sapientiae enim 1, dicitur quod Spiritus sanctus disciplina effugiet fictum. Et ibidem dicitur: In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Et cap. 7, de eadem divina sapientia dicitur: Infinitus thesaurus est hominibus, quo qui usi sunt, participes facti sunt amicitiae Dei. Et infra loquens aperte de eadem sapientia increata subiungit sapiens: Cum sit una, omnia potest et in se permanens omnia innovat, et per notiones in animas sanctas se transfert, et amicos Dei constituit. Praeterea de divino Spiritu ait Paulus 1, Cor. 3: Nescitis quia templum Dei estis et Spiritus Dei habitat in vobis, scilicet, quando estis iusti et sancti, unde subiungit: Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos. Sanctitas autem Templi huius in gratia consistit, ergo per hanc Spiritus sanctus habitat in illo, et illa ablata, discedit, ac proinde per eamdem gratiam, mittitur in animam. Unde, cap. 6, iterum ait Paulus: Nescitis, quoniam corpora vestra membra sunt Christi? tollens ergo membra Christi faciam membra meretricis? Et iterum An nescitis, quoniam membra vestra templum sunt Spiritus sancti qui in vobis est quem habetis a Deo, et non estis vestri? Et supra dixerat: Qui adhaeret Deo, unus Spiritus est cum eo. Quae omnia demonstrant, tunc habere hominem Spiritum sanctum, quando illi adhaeret per amorem, et quando ipsum praefert omnibus rebus, ut ea ratione homo dicatur esse totus Spiritus sancti, potius quam sui iuris, et quod Spiritum sanctum amittit, cum peccat. Ita etiam loquuntur Patres, quos iamiam referemus. Ratio vero ex dictis facile colligi potest, et ex sequenti assertione clarius percipietur, et quid de aliis sententiis sentiendum sit, intelligetur.

8. Tertia conclusio. — Dico ergo tertio. Quando Deus infundit animae dona gratiae sanctificantis, non solum creata Dona, sed ipsaemet divinae personae homini dantur, et animam eius inhabitare incipiunt, et ideo talium donorum interventu Spiritus sanctus invisibiliter mittitur. Ita docent doctores scholastici, adeoque certam reputant hanc veritatem, ut D. Thomas, 1 p., q. 43, art. 3, argumento 1, errorem appellaverit sententiam dicentium, non dari Spiritum sanctum, sed eius dona. Idem sensit Alensis, 1 part., quaest. 73, memb. 4, art. 1, et alii theologi, in 1, dist. 14 et 15. Estque communis sententia Patrum. Videri potest Leo, sermone 2, Pentecostes, Ambrosius, l. 1, de Spiritu sancto, c. 4 et 5, Augustinus 5, de Trin., c. 26, et tract. 32 et 74, in Ioan. Ratio praecipua est, quia ita loquitur expresse Scriptura, ut patet ex testimoniis praecedenti conclusione citatis. Praesertim sunt optima verba illa Pauli 1, Corint. 6: Membra vestra templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo. Quae non possunt intelligi, de donis creatis, tum quia de ipsa persona Spiritus sancti sermo est, tum etiam quia templum soli Deo dicatur, non donis creatis, quae accidentia quaedam sunt: unde ex huiusmodi locis solent Patres communiter Spiritus sancti divinitatem probare. Est etiam insigne testimonium illud ad Rom. 5: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Ibi enim donum charitatis creatum ab Spiritu sancto distinguitur, diciturque esse effectum Spiritus sancti nobis dati. Et 1, Ioannis 4, dicitur: Qui manet in Charitate, in Deo manet, et Deus in eo. Qui ergo in charitate manet, non solum habet donum creatum, sed illo mediante ita Deo coniungitur, ut vere Deus sit in eo, iuxta illud Ioannis 14: Ad eum veniemus, etc. Et illud: Apud vos manebit et in vobis erit: Hae igitur et similes locutiones frequenter in Scriptura repetitae verificari non possunt per solam infusionem gratiae creatae: ergo oportet fateri aliquo modo magis proprio ipsammet personam divinam mitti.

9. Dubium. — Responsum. — Difficultas vero est in explicando, quis possit esse iste modus, quo persona ipsa divina dari dicatur ultra dona sua. Quia quod attinet ad realem et intimam existentiam in anima, certum est, neque acquiri, quia persona divina non movetur et anima supponitur praeexistens, neque etiam augeri ex parte Dei, propter eamdem immutabilitatem, neque ex parte animae, quia illa indivisibilis est, et toti Deo est totaliter, et intime praesens secundum essentiam, nec in eo modo praesentiae, vel existentiae Dei in re aliqua potest dari magis, vel minus. Quo supposito solum videtur adiungi maior, vel minor effectus Dei in anima, quod totum videtur pertinere ad dona creata et eorum infusionem, non vero ad peculiarem donationem ipsiusmet personae increatae. Ad hoc respondet D. Thomas, 1 p., q. 8, a. 3, et q. 43, a. 3, dari modum specialem, quo Deus est in creatura rationali, sicut cognitum in cognoscente et sicut amatum in amante. Nam creatura rationalis attingit ad Deum ipsum per hanc operationem cognitionis et amoris, et ideo dicitur Deus esse in ipsa, et habitare in ea tanquam in templo suo. Intelligit autem D. Thomas Deum esse hoc modo in homine per cognitionem et amorem, non sigillatim, sed simul et coniunctim, et ita concludit esse per gratiam, per quam homo perfecte cognoscit et amat Deum, recipitque potestatem fruendi Deo in se existentem, quantum in hac vita potest, per quod disponitur ad perfecte fruendum in alia.

10. Inde insurgit difficultas. — Sed adhuc superest difficultas, quia obiectum cognitum et amatum duplici ratione dicitur esse in amante, et cognoscente: uno modo secundum esse repraesentativum, quod habet in Verbo, quo cognoscitur et per modum cuiusdam impulsus per amorem. Alio modo tantum obiective. Si ergo sit sermo de priori modo, Deum esse in anima ut obiectum cognitum et amatum, nihil aliud est, quam fieri in homine vel conceptum quemdam supernaturali modo repraesentantem Deum, ratione cuius dicitur Deus esse intra hominem, sicut cognitum in cognoscente, vel fieri in voluntate hominis supernaturalem quemdam impetum amoris in Deum, ratione cuius et homo ipse dicitur esse in Deo tanquam in termino suae inclinationis et Deus in eo tanquam trahens ipsum. At vero totum hoc non excedit existentiam Dei in homine per dona creata cognitionis et amoris, nam ab illis extrinsece denominatur Deus sic existens in homine. Nam quod in homine vere et realiter existit, non est aliud, quam conceptus mentis et impulsus voluntatis. Si vero sit sermo de alio modo existendi solum ut obiectum cognitum et amatum, sic multo evidentius est, illam esse denominationem extrinsecam, quae non requirit vi sua existentiam Dei intra hominem. Sic enim etiam obiectum longissime distans esse potest in me tanquam cognitum et amatum. Et si Deus per immensitatem suam non esset intra hominem, sed in caelo tantum et in homine fieret cognitio et amor Dei: esset Deus in homine ut cognitum in cognoscente et amatum in amante. Et tunc non esset illa ratio sufficiens, ut diceretur Deus ipse, quoad suam personam et substantiam dari homini. Imo etiam homo in puris naturalibus existens, si eius cognitionem et amorem naturalem acquireret, diceretur habere Deum ut obiectum cognitum et amatum, et tamen non propterea diceretur Deus ipse quoad substantiam suam dari se tali homini, aut esse in illo proprio et speciali modo.

11. Opinio quorundam. — Propter haec moderni aliqui concedunt, hunc modum existendi Dei in creatura rationali, non esse talem, ut ex vi illius Deus sit realiter et per essentiam in illa, quia solum cognitione, et affectu actuali, vel habituali in illo esse dicitur. Quod si inferatur secundum hunc modum non dari personam Spiritus sancti, sed dona eius; respondent, dari Spiritum sanctum solum, quia ibi, ubi antea erat per immensitatem effectus gratiae operatur. At profecto hoc non transcendit modum existendi Dei in creatura per potentiam, qui modus quasi extensive augetur per novum effectum: et per extrinsecam denominationem ab illo. Unde non fit, Deum incipere esse novo modo in anima, qui sit distinctus ab illis tribus. Nec videtur sufficere, ut Deus ipse venire aut mitti dicatur, cum ex vi talis modi non constituatur ibi Dei substantia praesens, nec novo titulo ibi ad sit, secundum suammet personam. Denique, si ad missionem satis esset ille novus effectus, posset Deus mitti ad creaturas irrationales, etiam sine unione hypostatica et ad peccatores, et ad Daemones aliquid miraculosum in eis operando.

12. Videtur igitur mihi satis probabiliter et pie sentire, qui dicunt, talia esse dona gratiae gratum facientis, ut vi sua, vel quasi connaturali iure postulent intimam, realem, ac personalem praesentiam Dei in anima per talia dona sanctificata. Quod per hanc conditionalem optime declaratur. Quia si per impossibile fingamus Spiritum sanctum non esse alias realiter praesentem intra animam eo ipso quod animalibus donis afficeretur, ipsemet Spiritus sanctus veniret ad illam per praesentiam personalem, et in ea esset, et maneret, quamdiu gratia in illa duraret. Atque hac ratione, licet nunc alias habeat illam praesentiam ratione suae immensitatis, et potentiae, merito dicitur nunc habere illam speciali titulo, ratione gratiae, et charitatis, et ideo merito dicitur venire, vel mitti ad animam mediantibus his donis. Sic enim intelligimus missionem Verbi divini ad humanitatem, quam assumpsit, quia licet fingeremus, Verbum non esse per immensitatem praesens illi humanitati, eo ipso, quod illi hypostatice uniretur, ex vi unionis, et ad illam terminandam oporteret fieri intime praesens, et ideo ratione unionis dicitur nunc esse in illa humanitate realiter, et intime speciali modo. Ad hunc ergo modum dicimus Spiritum sanctum dari animae, et speciali modo esse in illa intime, ac realiter ratione gratiae sanctificantis. Hoc autem intelligitur evidentius in exemplo adducto, quia illa unio realis, ac physica est, ac ita substantialis, ut ex illa unum per se consurgat, quod intelligi non potest sine mutua, ac intima praesentia eorum, quae uniuntur. At in hac unione per gratiam non intercedit tam evidens ratio, nam est magis unio affectiva, quae accidentalis dici solet, quia mediis accidentibus fit.

13. Nihilominus reddi potest sufficiens ratio moralis, quae rem hanc satis declaret. Nam per gratiam, et charitatem perfectissima quaedam amicitia inter Deum, et hominem constituitur. Amicitia vero ex se petit unionem inter amicos, non solum per conformitatem affectuum, sed etiam per inseparabilem praesentiam, et coniunctionem, quoad fieri possit. Unde amicitia perfectissima et maxime spiritualis, ac divina suo iure, ac debito postulat intimam Dei praesentiam in homine; quem sibi hoc modo amicam constituit per realem existentiam intra ipsum ex vi talis amicitiae, ita ut, quamvis alio titulo ibi non esset, hic sufficeret. Quia vero haec unio ita est amicitiae, ut tamen non sit omnino inter aequales, sed cum debita proportione, ideo ex vi illius manet Deus in homine, ut protector, et rector eius, cuius Deus curam gerit, non solum titulo generalis providentiae suae, sed peculiari titulo amicitiae. Denique quia in hac amicitia semper habenda est ratio divinae maiestatis, ideo ita ex vi illius manet Spiritus sanctus in homine ut in amico, cui intime unitur, ut simul maneat ibi tanquam amicus summa reverentia et veneratione colendus, ideoque manet etiam ibi praesens tanquam in templo vivo, quod ipse sibi ornat, et praeparat per dona creata, ut in illo, et ab illo adoretur. Atque hunc certe praesentiae et habitationis modum indicant sacrae litterae in locis citatis.

14. Nec est alienus ab explicatione D. Thomas, sed quaedam declaratio illius. Nam per gratiam et charitatem manet Deus in anima ut obiectum cognitum et amatum, non utcumque, sed per modum amici intime dilecti, qui non utcumque obiective dicitur esse in amante? sed tanquam bonum intime praesens et intra ipsum amantem existens, ut eum peculiariter custodiat, et regat, et ab eo in corde suo colatur, et adoretur. Quod potest etiam declarari exemplo Beatorum: nam ex vi luminis gloriae habent Deum peculiari modo suis mentibus praesentem in ratione obiecti visibilis intime quodam modo unitam ipsis Beatis, ut per se ipsum, et absque alio medio videatur. Ubi lumen gloriae non facit quidem per se ipsum novam unionem physicam inter intellectum et Deum, ut eo modo dicatur illum facere praesentem, tamen est talis dispositio, quae natura sua postulat talem praesentiam, etiam praecisâ consideratione immensitatis, cur ergo non poterit gratia, et charitas esse similis dispositio alio titulo iam declarato? Denique declaratur, et confirmatur amplius ex doctrina Dionysii, c. 4, de Div. nom., explicata a D. Thoma, 1, 2, q. 28, art. 1, dicente, amorem duplicem efficere unionem, realem et effectivam, et priorem dicit esse, cum amatum praesentialiter adest amanti: Et hanc (inquit) facit amor effective, quia movet ad desiderandum, et quaerendum praesentiam amati quasi sibi convenientis: Affertque Augustinum, lib. 8, de Trin., cap. 10, dicentem: Quod amor est velut iunctura duo aliqua copulans, vel copulare appetens. Et exponit D. Thomas quod dicit copulans referri ad unitatem affectus, quod dicit copulare appetens, pertinere ad unionem realem. Quia ergo Deus perfecte amat, quos sanctificat et quia quod intendit, assequi potest, ideo ex vi talis amoris animae unitur secundum praesentiam realem.

15. Atque ita intelligitur optime propria ratio, ob quam persona Spiritus sancti non datur, nisi per haec dona divina, quae includunt gratiam sanctificantem et charitatem. Ratio autem est, quia sine his donis non contrahitur vera, et realis amicitia inter Deum et hominem. Ex quo etiam facile patet, quid de aliis sententiis supra relatis sentiendum sit, nam uno verbo dicendum est, in illis omnibus modis non dari peculiari modo personam Spiritus sancti, sed dari aliquod speciale donum eius, ut fides, inspiratio, vel gratia gratis data. Et quia haec dona sunt ordinis superioris ultra naturae ordinem, ideo potest dici Deus, vel Spiritus sanctus esse peculiari modo in homine ratione illorum, qui tamen modus non excedit modum existendi per potentiam, sed intra illum dicit quandam maiorem perfectionem. Sic etiam dicitur interdum Deus esse peculiari modo in aliquo, ut eum illuminet, vel dirigat, ut in Propheta, et sic etiam dicitur assistere pontifici, vel Concilio in definiendis rebus fidei, vel scriptori sacro, ut canonice scribat, vel principi, ut regat. Tamen haec omnia solum intelliguntur secundum peculiarem respectum divinae providentiae: unde in tantum requirunt realem praesentiam DEI, in quantum DEUS non separatur a rebus, quibus providet, vel quatenus operari non potest, nisi ubi est. Et ita continentur sub illis modis existendi DEI in rebus per essentiam, praesentiam et potentiam, non tamen attingunt peculiarem illum modum et titulum, quo Spiritus sanctus est in iustis ratione gratiae et charitatis.

16. Obiectio. — Prima opinio. — Secunda opinio. — Superest vero obiectio, nam sequitur ex dictis, Spiritum sanctum propriè non mitti, nisi cum gratia significans primo infunditur, non vero quando postea per intensionem augetur. Consequens videtur contra D. Thomam, dicta quaest 43, art. 6, ad secundum, ergo. Sequela probatur, quia postquam Spiritus sanctus iam est in anima per gratiam, licet postea gratia augeatur, non incipit esse novo modo in illa, ergo non mittitur ad illam, quia nemo mittitur, nisi ubi non erat, vel saltem non erat illo modo, quo recipit esse per missionem. Circa hoc varie loquuntur theologi. Quidam negant absolute, Spiritum sanctum mitti invisibiliter ad hominem iam iustificatum, quantumvis in gratia, vel in donis gratiae intensive, aut extensive crescat. Tribuitur D. Thomae, in dicto articulo sexto, eo, quod in fine corporis dixerit, ad missionem invisibilem requiri innovationem quandam per gratiam. Sed immerito hoc illi tribuitur, nam etiam in argumento gratiae est quaedam innovatio, ut ipse ad secundum explicuit. Alii (ut divus Bonaventura refert) dixerunt, cum gratia imperceptibiliter augetur, non fieri novam missionem; si autem augeatur, perceptibiliter fieri. Verba tamen haec ambigua sunt, nam si dicatur augeri perceptibiliter, id est, sub signo aliquo visibili, ut factum est in die Pentecostes, sic non est ad rem, quia tractamus de missione invisibili, et ita omne augmentum gratiae imperceptibile est. Si vero augmentum dicatur imperceptibile, quia sensim et paulatim fit, et notabiliter non immutat modum operandi, perceptibile autem dicatur, quando est adeo extraordinarium et excellens, ut per effectus possit aliquo modo percipi. Sic certa distinctio illa valde accidentaria videtur ad rationem missionis. Unde ipse Bonaventura, in 1, dist. 15, quaest. ult. sentit, per nullum augmentum, quod sit tantum intensivum gratiae, mitti divinam personam, propter rationem iam factam, quod non incipit ibi esse novo modo, per augmentum quasi extensivum, quo extenditur gratia ad novum operandi modum per novum donum, verbi gratia, linguarum, vel per novum auxilium, ut in augmento, quod fit per Sacramentum Confirmationis, tunc fieri missionem, quia iam est ibi Spiritus sanctus novo modo. Quam opinionem docuit prius Alensis, 1 part., quaest. 73, memb. 4, art. 3, in corpore, licet in solutione, ad 2, non videatur omnino in ea persistere. Ait enim, duplicem esse sanctificationem animae: primam, quae est per infusionem gratiae et secundam, quae est per augmentum, et per utramque fieri missionem, licet magis proprie per primam. Et utrumque censet probabile Corduba, libro primo, quaestionarii, q. 41, in fine.

17. Opinio D. Thomae. — Resolutio. — Divus Thomas vero, in dicto art. 6, ad 2, absolute docet, secundum profectum virtutis, aut augmentum gratiae fieri missionem invisibilem, praecipue vero attendi quoad augmentum, quando aliquis proficit in aliquem novum statum gratiae, ut in gratiam miraculorum, aut prophetiae, aut ex fervore charitatis aggreditur insigne opus virtutis ut martyrii, abrenunciationis saeculi. Imo, quod difficilius mihi est, addit in solutione, ad 3, etiam in Beatis fieri novas missiones invisibiles, praeter eam, quae in principio beatitudinis facta est, per novas relationes. Quia licet gratia eis non intendatur, recipit quoddam augmentum quasi ostensivum. Mihi vero placet imprimis per omne augmentum gratiae sanctificantis fieri missionem. Quia maioris momenti est, magisque pertinet ad unionem cum Deo hoc augmentum, quam omne augmentum extensivum, si non includat intensivam ipsiusmet sanctificantis gratiae. Et ita sentit Durandus, in 1, dist. 5, quaest. 4, in fine, cum ait, missionem fieri per dona gratuita vel augmentum eorum. Nec obiectio in contrarium (scilicet quod persona divina iam antea ibi erat) urget: quia sicut ille homo novum accipit gratiae gradum, ita persona divina incipit esse ibi novo modo magis perfecto, tum etiam quia quilibet gradus gratiae est de se sufficiens, ut secum afferat divinam personam, unde, quod antea sit, est quasi per accidens.

18. Deinde assero, quando gratia ita augeatur extensive ad peculiares effectus, et actus, sive eiusdem gratiae sanctificantis, sive gratis datae, aut specialis potestatis supernaturalis, ut specialiter sanctificetur persona in ordine ad tales actus, tunc ad illam fit propriissime missio, etiamsi prius facta fuerit. Sic facta missio ad Apostolos et octavo die post resurrectionem, Ioannes 20, et in die Pentecostes, ut bene exponit Leo, papa, sermone 2, Pentecostes. Sic etiam fieri existimo per Sacramenta, quae sanctificant hominem in ordine ad peculiares actus, dando simul specialia auxilia, et gratias sacramentales. Tandem vero existimo solam collationem novi doni gratiae gratis date, vel auxilii praevenientis sine augmento gratiae sanctificantis, non sufficere ad propriam missionem personae divinae. Nam, ut supra dictum est, haec dona de se non sufficiunt ad propriam missionem, ergo licet dentur homini iusto, non sufficiunt, quia non afferunt novum titulum de se sufficientem ad specialem praesentiam personae divinae praeter eam, quae est per potentiam. Unde in beatis probabile existimo, non fieri novas missiones, sicut non sit gratiae sanctificantis augmentum. Maxime, quia ille revelationes sunt quasi connaturales illi statui, et ex vi illius singularis praesentiae, et existentiae, quam Deus habet in beatis, conferuntur. Unde ego dicerem, DEUM existentem in beato operari in illo convenienter ad praesentiam, quam in illo habet, et ex vi prioris missionis, potius quam de novo ad illum mitti.

19. Atque hinc tandem intelligitur, in hac missione invisibili nunquam mitti unam personam sine alia ex his, quae mitti possunt. Ita D. Thomas, dicta quaest. 43, art. 5 et 7, Bonaventura supra, et late Corduba, dicta quaest. 41. Ratione ita declaratur, quia non mittuntur per illa dona, nisi ut connexa sunt cum gratia sanctificante, et sic non separantur. Secundo, quia quodlibet donum est ab utraque persona, et ratione illius utraque est novo modo in creatura, et alioqui utraque est procedens, ergo utraque mittitur, et cum illis Pater venit iuxta illud Ioannis 14: Ad eum veniemus, etc., licet non mittatur, quia non procedit. Denique per hanc missionem non fit unio hypostatica alicuius divinae personae cum anima, ut de fide constat, unio autem per gratiam communis necessario est, tum in efficientia, tum quia est participatio divinae naturae, et ita primario convenit ratione essentiae. At vero Alensis supra, memb. 2, art. 3, existimat posse Filium sine Spiritu sancto mitti, et e contrario, quia effectus potest uni, et non alteri appropriari. Dicitur enim Filius specialiter mitti secundum dona intellectus; Spiritus sanctus secundum dona voluntatis ex Augustino, 4, de Trinitate, cap. 20, et 21. Recte vero respondet D. Thomas utraque dona est necessario connexa cum gratia gratum faciente, et ideo missionem etiam utriusque personae esse necessario coniunctam. Non negamus tamen, quin per antonomasiam illa missio, in qua maiora dona amoris communicantur, specialiter tribuitur Spiritui sancto, et illa Verbo, quae in donis sapientiae praeeminet.

20. Corollarium. — Ultimo constat ex dictis missionem hanc solum fieri ad creaturam rationalem, quia sola illa est capax gratiae, et fruitionis Dei. Quae ratio concludit, etiam ad angelos factam esse hanc missionem, ut late Alensis supra, et ad Patres, et Iustos, qui fuerunt ante Christum Dominum, ut docet etiam D. Thomas, et expresse Leo papa, sermone 2, Pentecostes, cap. 3, et Augustinus, 4, de Trin., cap. 20, et Hieronymus, epist. 9, ad Edibiam. Qui omnes exponunt illa verba Ioann. 7: Nondum erat Spiritus datus, quia nondum erat Iesus glorificatus, intelligi de missione speciali, et visibili facta in die Pentecostes, non vero de invisibili, quae omni tempore a creatione mundi ad angelos et homines facta est.

1. Non sine causa D. Thomas, quaest. 43, saepe citata, art. 7, solum de visibili missione Spiritus sancti disputavit. Quia licet visibilis missio divini Verbi praecipua fuerit, tamen illa est altioris ordinis, et considerationis, quia non ad repraesentandum, sed ad subsistendum in visibili natura facta est, iuxta illud Galat., 4: Misit Deus Filium suum factum ex muliere, etc. De qua propterea singularis, et copiosa disputatio in tertia parte instituitur. Et, quod huic materiae necessarium existimari posset, in capite quarto tactum est. Ubi advertimus, distingui posse missionem visibilem in eam, quae est subsistendum in natura corporali et visibili, et in eam quae est ad repraesentandum. Prioris modi fuit missio Verbi, quam hic praetermittimus. Altera vero vel peculiaris est, vel magis propria Spiritus sancti, et de hac nunc consideramus, exponemus tamen, an interdum haec missio ad divinum etiam Verbum pertinuerit.

2. Haec missio est realiter visibilis. — Prima missio fuit in specie columbae. — Primo ergo de hac missione statuendum est esse visibilem non tantum imaginaria visione, qualis frequenter solebat esse prophetica revelatio, sed quia externis sensibus obiecta, et proposita est per aliquod signum, quod ipsos sensus externos, videlicet oculos, vel aures movere posset. Ita docet Augustinus de Trinit., cap. 5 et 6, estque indubitatum apud omnes. Potestque facile inductione ostendi ex missionibus visibilibus Spiritus sancti, quas in Evangelio legimus. Prima omnium fuit, quando descendit in specie columbae in baptismo; de qua Ioannes Baptista, Ioannis 1, testatur: Quia vidi Spiritum descendentem quasi columbam de caelo, et mansit super eum. At dicere potest aliquis, verbum videndi ibi referri posse ad visionem imaginariam, sicut olim Deus dictus est visus a Prophetis, non corporeis oculis, nec in sua substantia, nec semper in aliqua imagine corporeis oculis obiecta, sed in figura aliqua imaginaria. Quod maxime fiet probabile, si verum est, quod aliqui dixerunt, referente Chrysostomo, homilia 61, in Ioannem, solum Ioannem vidisse columbam. Nam hoc videtur ipse significasse, cum dixit, illam visionem sibi fuisse peculiariter promissam, et in se impletam. Sed huic expositioni Patres omnes, et expositores contradicunt, intelliguntque verbum videndi de visione externa, et corporali, iuxta suam proprietatem, quae semper tenenda est, dum aliquid non constet. Praeterea licet ipse Ioannes Baptista tantum referat, se vidisse columbam, non negat alios vidisse, nam Matthaeus, cap. 3, refert ipsummet Christum vidisse columbam descendentem, et venientem super se, et non propterea negat Ioannem etiam vidisse. Non est autem verisimile, Christum habuisse visionem, seu revelationem imaginariam, quia et imperfecta est, et illa non indigebat. Vidit ergo oculis corporeis, non ut inde acciperet cognitionem, sed quia illa columba revera exposita fuit oculis omnium, qui ibi aderant, et ita omnes illam viderunt quantum ad corporalem speciem. Quod magis declaravit Lucas, cap. 3, dicens: Et descendit Spiritus sanctus corporali specie quasi columba in ipsum. Non tamen omnes significationem Columbae, et causam descensus eius intelligerent, et sub ea ratione peculiariter promissum fuit Ioanni illud signum. Denique tunc etiam additum est signum vocis Patris rectificantis. Hic est Filius meus dilectus, quam vocem, certum est, fuisse factam per realem sonum, qui sensu, et auditu corporis perciperetur, hoc enim vocis nomen proprie significat. Eamque Christus ipse audivit, ut ex verbis Marci, cap. 1, apertius colligitur, refert enim illa verba quasi specialiter dicta ipsi Christo, Tu es Filius meus dilectus. Tamen quia etiam sunt dicta, ut omnes audirent, alii Evangelistae referunt sub illis verbis, Hic est Filius meus dilectus, signum ergo huius missionis externis, sensibus expositum fuit.

3. Signum sub quo apparuit Spiritus sanctus fuit nubes. — Secundum signum, sub quo legitur Spiritus apparuisse, fuisse nubes lucida in die transfigurationis, illam enim nubem Spiritum sanctum repraesentasse testatur divus Thomas, 3 part. q. 45, art. 4, ad secundum et significavit Augustinus, epist. 102, ad Evodiam, ideoque tunc missum fuisse Spiritum sanctum sub specie nubis, docuit idem divus Thomas, 1 part., q. 43, art. 7, ad 6. Nam sicut per columbam significata est plenitudo gratiae Christi communicando hominibus per baptismum, ita per nubem significata est plenitudo gloriae Christi participanda in claritate et refrigerio gloriae, quae per nubem lucidam significata etiam est, ut D. Thomas ait in dicta solutione, ad 2. Aut certe per illam nubem significata est exuberantia doctrinae Christi, ut idem D. Thomas ait in alia solutione, ad 7. Verum est, in Scriptura non legi nubem illam repraesentasse Spiritus sancti personam, et ideo fortasse neque Augustinus in libris 2, 3 et 4, de Trin., ubi de his missionibus ex professo tractat, hanc non posuit inter missiones visibiles Spiritus sancti. Posset enim intelligi, nubem illam repraesentasse Thronum gloriae et maiestatis DEI Patris latentis, seu sedentis in nube, iuxta illud Ps. 96: Nubes et caligo in circuitu eius, et ibidem, Amictus lumine, sicut vestimento. Nam referunt Evangelistae, vocem Patris de nube exiisse tanquam de throno maiestatis eius, sed nihilominus nubem illam Spiritum sanctum repraesentasse his verbis docet Ecclesia in Officio transfigurationis: In splendenti nube Spiritus sanctus visus est. Quare etiam illa dici potest Spiritus sancti missio, de qua etiam constat, nubem illam visibilem fuisse oculis corporeis et lucem eius similiter fuisse visibilem, imo et quodammodo palpabilem, nam Lucas 9, refert timuisse discipulos: Intrantibus (inquit) illis in nubem, significans etiam corporaliter illos circumdasse et obumbrasse, quia, licet esset lucida, vix poterant claritatem eius sustinere, et fixis oculis concipere.

4. Tertia missio. — Tertium signum missionis visibilis Spiritus sancti fuit, quando post resurrectionem Christus intonuit ad Discipulos, et in eos insufflavit, et dixit eis, Accipite Spiritum sanctum, Ioannis 20. Nam quod illa fuerit missio visibilis Spiritus sancti dubitari non potest, docetque Augustinus 4, de Trinitate, cap. 20, sub fin., et D. Thomas, dicta quaest. 23, art. 7, ad 6, et omnes. Manifestum autem est, flatum illum fuisse corporalem, et sensibilem, ut verbum ipsum, insufflavit satis ostendit. Unde Augustinus supra inde colligit emanationem Spiritus sancti a Filio. Neque enim (ait) flatus ille corporeus cum sensu corporaliter tangendi procedens ex corporea substantia Spiritus sancti fuit, sed demonstratio per congruam significationem non tantum a Patre, sed etiam a Filio procedere Spiritum sanctum. Idem habet, tract. 121., in Ioannem. Fuit ergo illa missio cum sensibili satisque expressa significatione processionis aeternae ipsius Spiritus sancti, et cum significatione etiam effectus temporalis, ad quem mittebatur quia sensibilia verba Accipite etc., expressius repraesentarunt, fuisse tunc missum Spiritum sanctum ad sanctificandos ministros Sacramentorum, dando simul eis potestatem remittendi peccata. Quamvis et ipse flatus significare soleat virtutem expellendi daemones, ut contingit in exorcizatis, sicut notavit Cyrillus, catechesi 16. Hic etiam accommodare possumus, quod alias dixit Augustinus, sermon. 188, de Tempore, Flatus ille a carnali palea corda mundabat. Fuit itaque illa missio visibilis per signum externum, ac corporaliter sensibile.

5. Quarta missio. — Quartum signum fuit in die Pentecostes, quo die facta est praecipua missio visibilis Spiritus sancti, quam Lucas, Act. 2, his verbis narrat: Cum complerentur dies Pentecostes, factus est repente de caelo sonus tanquam advenientis Spiritus vehementis, et replevit totam domum, ubi erant sedentes et apparuerunt illis dispertitae linguae tanquam ignis, seditque supra singulos eorum, et repleti sunt omnes Spiritu sancto, et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis. Ubi tria signa illius missionis referuntur sonus et commotio spiritus vehementis, id est, aeris vehementer concitati et linguae igneae, nam licet loqui variis linguis fuerit etiam signum sensibile adventus Spiritus sancti, tamen fuit potius signum consequens ex missione iam facta, quam ostendens illam dum fieret. Missio autem constituitur visibilis proprie per illud signum, sub quo fit. De sono ergo indubitatum est, fuisse sensibilem per externum auditum, quia verba illa, et factus est repente de caelo sonus, in proprietate hoc significant et non possunt ad imaginariam repraesentationem referri. Nam id, quod sola imaginatione repraesentatur, non potest dici simpliciter factum esse, sed apparere, aut videri, vel quid simile, ille autem sonus dicitur simpliciter factus. Fuit ergo sine dubio auditui corporali obiectus, tanquam sensibile proprium eius. Sicut etiam, cum data fuit lex Moysi, sonitus audiebatur exterius, ut constat Exod. 20. Deinde commotio Spiritus, seu venti vehementis, quae videtur fuisse proxima causa efficiens illius soni, etiam fuit exterius et corporaliter facta, ut ex effectu soni colligi potest. Et ex proprietate etiam verborum, maxime cum subdatur statim, ventum illum (qui nomine Spiritus significatur) replevisse totam domum, quod sine dubio non in phantasia tantum imaginaria, sed proprie, ut sonat, factum est. Quia Verbum, replevit, (ut alia praeteream) aliud non permittit.

6. Dubium. — Resolutio. — De linguis autem ignitis dubitat Augustinus, dicto l. 2, c. 6. Utrum corpore, an Spiritu visae sint. Quia non dicitur, Viderunt linguas divisas velut ignem, sed, visae sunt eis. Quae duo putat Augustinus habere diversas significationes in omni verborum proprietate. Nam cum dicitur, Vidi hoc, significatur cum omni proprietate, visum esse corporeo oculo, cum autem dicitur, visum est mihi, potest in rigore intelligi de re solum apparente, et imaginaria. Verumtamen existimo, non esse, quod de hoc dubitemus. Primo, quia licet verbum, apparuerunt illis, videri posset ambiguum, tamen frequentius sumitur pro apparitione sensibili ad oculos carnis, nisi addatur vox aliqua distrahens verbum ab illa significatione, ut, apparuit in somnis, vel quid simile. Sic enim ipsemet Lucas, capite ultimo sui Evangelii refert, dixisse discipulos, surrexit Dominus vere et apparuit Simoni. Intelligentes sine dubio oculis eius obiectum, et visum fuisse, et cap. 22, ait de Christo orante in horto: Apparuit ei angelus confortans eum, quod omnes intelligunt de apparitione in forma visibili ad oculos carnis, sicut etiam, capite nono, ait apparuisse Moysen et Eliam in Transfiguratione. Quomodo alii etiam Evangelistae loquuntur et nullus dubitat, quin oculis corporeis visi fuerint.

7. Denique quod addit Lucas, Act. 2: Sedit supra singulos eorum, ostendit apparitionem illam fuisse sensibilem et externam. Quod enim aliqui verba illa referunt ad Spiritum sanctum, qui sedit spiritualiter supra singulos Discipulorum, eo quod singulare verbum, sedit, non possit ad linguas in plurali positas referri, mihi verisimile non est, tum quia nulla de Spiritu sancto praecesserat mentio, sed tantum de Spiritu aereo et de linguis igneis, tum quia ibi Lucas non narrat effectum, seu terminum missionis, sed signum, sub quo facta est. Effectum vero et terminum statim refert, dicens: Et repleti sunt omnes Spiritu sancto. Verbum ergo sedit, ad linguas igneas referendum est, vel legendo in plurali sedebunt, vel subintelligendo aliquid, ut sedit unaquaeque, aut quid simile. Vel (quod probabilius videtur) construitur cum igne et in eundem sensum redit, nam ille ignis non erat alius, quam linguae ignitae et in eis erat, quasi in plures partes distributus, et ita potuit secundum illas partes, seu linguas sedere super singulos Discipulorum. Haec autem sessio aperte demonstrat, apparitionem fuisse sensibilem et externam. Imo Lyranus putat, quando Petrus coepit illo die praedicare populo, adhuc habuisse linguam igneam, quasi capiti suo insidentem, et ideo dixisse Petrum ad populum: Effudit hunc, quem videtis et auditis. Quanquam possunt haec verba referri ad signa, quae proxime praecesserant. Denique nulla est ratio, cur caetera signa illiusmet missionis obiecta credantur sensibus externis et non hoc, quod potissimum fuit, expressiusque repraesentabat effectus illius missionis.

8. Quinta missio. — Quinto loco ponere possumus inter has missiones visibiles, quae fiebant in initio Evangelicae praedicationis, quando ad confirmandos fideles dabatur Spiritus sanctus per impositionem manuum Apostolorum, nam illa donatio Spiritus sancti visibilis erat et consequenter erat missio visibilis. Quod enim visibiliter daretur, colligi videtur ex Act. 8, ubi dicitur: Cum vidisset autem Simon, quod per impositionem manuum Apostolorum daretur Spiritus sanctus. Ex his tamen verbis non constat, tunc Spiritum sanctum datum esse cum signo visibili, in ipsamet collatione, sed ex effectibus videri potuisse, quia illi, qui accipiebant Spiritum sanctum, loquebantur linguis, vel alias insignes ostensiones recepti Spiritus sancti faciebant. Sic enim capite decimo refertur vidisse Iudaeos Spiritum sanctum fuisse datum Cornelio, et aliis Gentilibus, praedicante Petro. Quomodo autem visus fuerit, declaratur, dum subditur: Audiebant enim illos loquentes linguis et magnificantes Deum. Nihilominus probabile fit, etiam ante effectum linguarum descendisse tunc Spiritum sanctum sub signo visibili, ex verbis Petri, cap. 11, qui referens factum illud ait: Cecidit Spiritus sanctus super eos, sicut et in initio. Unde multi volunt, etiam tunc apparuisse linguas igneas: vel aliquod indicium per ostensionem ignis visibilis. Quod est probabile, sed incertum. Si autem ita factum est, constat etiam, ibi intervenisse visibile signum externis sensibus expositum. Est ergo hoc de ratione huius visibilis missionis. Ratio autem non est alia, nisi quia ita fuit haec missio ordinata per divinam providentiam ad Ecclesiae suae vel eruditionem, vel aedificationem et consolationem: unde in hac missione non fit prophetica revelatio, ut imaginaria sit, sed sit communis quaedam, ac publica demonstratio, et ideo per externum signum omnibus cernenda proponitur.

9. Dubium. — Resolutio. — Iam vero superest ulterius inquirendum, quale debeat esse hoc signum. Ubi non possumus inquirere, ex qua materia aut sub qua forma sensibili, vel ad quem sensum, ut proprium eius obiectum pertinere debeat. Nam ex natura rei nulla in hoc fieri potest determinatio, pendet enim ex divina voluntate, et providentia. Tamen considerando eas missiones, quae factae sunt, inveniemus, eas factas esse sensibiles, vel per auditum, qui est sensus fidei, et disciplinae, vel per visum, qui est perfectissimus omnium, et maxime accedens ad spiritualem cognitionem. Habemus etiam, materiam talium signorum (ordinarie saltem) fuisse aeream, vel illi affinem, ut sunt vapores, vel exhalationes, quia talis materia est facilior caeteris ad caeteras transmutationes, quae in huiusmodi signis exhibendis interveniunt. Forma vero, quoad sensibilia propria fuit color aliquis, aut lux, et sonus; quoad communia vero sensibilia, fuit, vel motus, vel formatio humanae vocis, vel figura aliqua apta ad intentam significationem, id est, habens aliquam proportionem, vel analogiam cum re significanda. Ut in baptismo Spiritus sanctus apparuit in specie Columbae descendentis, et manentis, quia in proprietatibus illius animalis inveniuntur multae aptissimae ad significandam Christi Domini puritatem, innocentiam, mansuetudinem, et dilectionem erga Ecclesiam, et quomodo per baptismum esset similes virtutes, et Spiritus sancti dona suis fidelibus communicaturus, ut tractant Patres in Matth., praesertim Chrysostomus, homil. 12, Augustinus, tract. 6, in Ioannem, et lib. 10, Gen., ad litteram, c. 5, et lib. 4, de Trinit., c. 20, et lib. etiam 13, c. 24, Gregorius, hom. 30, in Evangelia, Cyrillus Hierosolymitanus, Catechesi 7, et D. Thomas, 3 p., quaest., 39, art. 6.

10. In die vero resurrectionis datus est Spiritus Apostolis in specie flatus, quia dabatur ad remittenda peccata ex Christi Domini meritis, et ideo datus est, ut intime ab illo procedens, ut supra ex Augustino notatum est. Item dabatur, ut Spiritus vitae, ad restituendum hominem in spiritualem vitam, sicut in principio insufflando etiam inspiravit in hominem spiraculum vitae, ut notarunt Athanasius, q. 64, ad Antiochum, et Cyrillus, 12, in Ioan., c. 56, et optime explicat Basilius, l. de Spiritu sancto, cap. 17, et Ambrosius, serm. 20, in Psalm. 118. At in die Pentecostes datum est signum ingentis soni, quia incipiebat lex Evangelica promulgari quasi ad excitandos homines, ut ad illam audiendam venirent, sicut Exod. 20, datus est sonitus buccinae. Item missus est Spiritus vehemens, qui totam domum replet ad significandam abundantiam, virtutem, et efficaciam Spiritus, universae Ecclesiae Christi communicandam. Ac denique linguae etiam igneae apparuerunt ad significandum donum linguarum, et ardorem Charitatis. Quoniam Apostoli futuri erant, et verbis proflui, et charitate fervidi, ut in hymno dicit Ecclesia. Et fortasse etiam significatum est, Ecclesiam ex omnibus linguis et nationibus in uno spiritu, et igne fuisse congregandam. Praeter alias innumeras, convenientesque analogias, quas Patres considerant in Concionibus Pentecostes, Leo, Augustinus, Bernardus et alii, Ambrosius, lib. 2, de Spiritu sancto, cap. 2, Cyrillus Hierosolymitanus, Catechesi 17, Isidorus Peleusiota, l. 1, Epist. 494, Bernardinus Senensis, serm. de septem donis Spiritus sancti.

11. Addit praeterea Augustinus, 2. de Trinitate, cap. 6, in fine, necessarium esse, ut huiusmodi signum visibile non sit res antea praeexistens sub ea forma, et modo, quo apparet, sed ut peculiari providentia ad eum effectum formatum sit. Unde ait Augustinus, non sic posse dici Spiritum sanctum Columbam, quia in eius specie descendit, sicut Christus dictus est Petra: illa enim petra (inquit) iam erat in creatura, et per actionis modum nuncupata nomine Christi, quem significabat, sicut Isaac Christus erat, cum ad se immolandum ligna portabat. Accessit istis actio quaedam significativa iam existentibus, non autem sicut illa Columba, et ignis ad haec tantummodo significanda repente extiterunt. Significat ergo Augustinus ad missionem visibilium necessarium esse, ut res sensibilis significans non praeexistat, sed ad eum finem tunc fiat, et consequenter etiam non duret, nisi dum significat. Et ratio reddi potest, quia missio visibilis sit fit semper novo, et extraordinario modo, et ideo fieri debet sub novo signo, et ad hunc finem peculiariter facto.

12. Atque hanc doctrinam sequitur divus Thomas, dicta quaest. 43, art. 7, ad 2. Et ex illa colligit, non esse factas, nec fieri missiones visibiles sub signis Sacramentalibus Veteris et Novi Testamenti, quia in eis res quaedam praeexistentes assumuntur ad aliquid significandum. Quanquam de hoc potest etiam alia ratio reddi. Quoad vetera quidem Sacramenta, quia non continebant gratiam, nec significabant sub eis dari, sed praenuntiabant futuram, et ita non significabant missionem Spiritus sancti, quae tunc fieret. Quoad nova vero Sacramenta, quia nec missio ad ipsa fit, neque ad recipientem illa. Non quidem ad illa, quia licet gratiam contineant et conferant, tamen solum continent tanquam instrumenta ad illam efficiendam, non quod in eis proprie sit, et ideo ad ipsa Sacramenta non mittitur Spiritus sanctus, ut idem D. Thomas docuit, art. 6, ad 4, nec etiam ad eos, qui Sacramenta recipiunt, quia solum dant gratiam, quando obex non apponitur, et conveniens dispositio adest, et ideo non omnino infallibiliter significant praesentiam gratiae, et invisibilem descensum Spiritus sancti, sed quasi sub conditione, si recipiens sit dispositus, et praeterquam quod quia ipsius Sacramenti veritas et existentia Sacramentalis ex intentione Ministri pendet. At signum sensibile missionis visibilis tale esse debet, ut certo et infallibiliter ostendat Spiritus sancti habitationem vel descensum, quod non habet ullum signum, vel praeexistens, vel etiam ordinaria lege impositum ad significandum, et ideo esse debet novum, et ad eum finem in ipsa et pro ipsa, missione effectum.

13. Unde etiam necesse est, ut a Deo ipso peculiariter fiat, quia cum personae divinae descensus a divina voluntate dependeat, non potest certo et infallibiliter significari, nisi per signum ab eodem Deo factum et institutum. Non est autem necesse, ut semper miraculoso modo fiat. Nam cum Christus insufflavit ad dandum Apostolis Spiritum sanctum, videtur flatus ille factus sine speciali miraculo: nisi fortasse miraculum censeatur, corpus gloriosum insufflare: re tamen vera miraculum proprie non est, licet possit dici extraordinarium opus, ac mere voluntarium, quia licet corpus gloriosum non indigeat respiratione, potest autem emittere aerem, si vult, et cum eo impulsu, qui ad insufflandum sufficiat. Tamen quia ille modus operandi et conversandi gloriosi corporis cum mortalibus est valde alienus a statu gloriosi corporis, ideo opus illud extraordinem appellamus, et certe dici potest aliquo modo miraculosum. In aliis vero missionibus semper facta sunt signa praeter totum naturae ordinem, ac plane divina. Non vero oportet, ut immediate facta sint a solo Deo, nam flatus ille per humanitatem factus est. Alia vero signa Columbae, vocis, Spiritus vehementis ac linguarum, ministerio angelorum creduntur facta, iuxta doctrinam Augustini, l. 3, de Trinitate, a principio, praesertim cap. 4, 5, 9 et 10, et D. Thomas, dicta quaest. 43, art. 7, ad 5, ex ratione generali suavis providentiae, quae utitur causis secundis, quoad fieri potest. Quia vero angeli tantum sunt ministri divinae voluntatis, et quia Deus ipse semper est principale operans: illi enim solum haec operantur per corporales motus, et applicando activa passivis, ideo Deus ipse dicitur esse, qui haec signa principaliter operatur.

14. Difficultas insurgit. — Enodatur. — Hic vero quaeri solet, an oporteat, res illas, quae in his signis apparent, tales revera esse, quales apparent. In quo non quaeritur, an oporteat esse veras aliquas res: hoc enim iam in primo puncto diffinitum est. Diximus enim, esse res visibiles seu perceptibiles sensibus externis, quod non possent facere, nisi essent aliquae verae res. Unde etiam constat oportere esse vera res quoad qualitates sensibiles necessarias, ut sensu externo percipiantur. Quare si signum sit sonus, sine dubio est verus et realis sonus, alias non posset auditum immutare. Si autem dicitur esse vox, non est necesse, ut habeat illam proprietatem vocis, quae est, immediate procedere ab anima media imaginatione seu phantasia, quia haec proprietas non percipitur sensu auditus, necesse vero est, ut sit sonitus formatus ad instar verae vocis articulatae, alias nec vox dici posset, nec significare id, ad quod significandum vera vox imposita est. Deinde si signum sit aliqua res lucida vel ignita, necessarium erit, ut veram lucem habeat, quia alias non posset visum immutare, cum ibi non interveniat aliquis color verus, ut supponitur. Non oportebit autem, ut sit verus ignis aut aliquid simile, quod per se percipi non possit, ut statim dicemus.

15. Atque eadem ratione dicendum censeo de sensibilibus communibus, quae etiam per se percipiuntur. Et maxime quando vel tanta facilitate vere fieri possunt sicut apparenter, vel quando sunt necessaria omnino ad constituendam rem sub tali specie tam vera, quam apparente, sub qua dicitur apparere in ratione signi. Qua ratione quoties motus aliquis localis in tanto signo fieri dicitur, realem et verum motum esse intelligo, quia facillimo negotio fieri potest, et quia sic potest optime visu percipi, vel auditu et per solam apparentiam non veram, vix potest intelligi. Idem sentio de figura, quae est etiam per se sensibilis et quasi forma per se constituens sub tali nomine: Ut, verbi gratia, cum linguae dicuntur apparuisse, linguae figuram habuisse, necesse est: idemque est de figura Columbae: alias non apparet, quomodo illa signa, linguae, vel columba possent appellari.

16. De veritate autem talium rerum quoad substantiam earum res est magis ambigua. Videtur autem satis verisimilis haec regula. Quando corpora, quae in his signis assumuntur, sunt ex his corporibus simplicibus, aut illis proximis, quae versantur in hac aeris regione, suntque in communi usu hominum, credendum est, vera talia esse, qualia nominantur, ut si dicitur esse aer, aut ventus, vel quid simile. Ratio est, quia haec corpora sunt veluti prima materia, ex qua alia apparentia corpora fieri solent, ergo cum ipsa dicuntur assumi in signa, non sunt apparentia, sed vera. Quae ratio fortius de aere concludit, quam de nubibus et aliis similibus mixtis imperfectis, tamen etiam de illis credo, esse veram regulam, quando ita simpliciter nominantur, propter facilitatem summam, qua ex aere fiunt, imo quia vix potest aer ita condensari, ut talia corpora appareant, quin etiam vere talia sint. Quod non ita est in igne, et ideo non sumus de illo locuti, et quia verus ignis propter magnam activitatem suam vix posset sine novo miraculo ad usum talium signorum assumi. At vero quando corpora, quae apparere dicuntur, sunt substantiae magis perfectae, tunc per se necessaria non est veritas talium substantiarum ad usum talium signorum, ut per se constat, quia illae substantiae non percipiuntur. Unde si verba Scripturae, aut circumstantiae eorum non cogant, non est, cur tales esse substantialiter reputentur.

17. Ex his principiis facile est, quid de singulis missionibus visibilibus Spiritus sancti sentiendum sit, exponere. De quarum prima, scilicet de Columba, quae in baptismo apparuit, late tractavi, in secundo tomo, tertia parte, disputatione vigesima septima, quem in locum lectorem remitto, et videri etiam potest disputatione decima quarta, sectione quinta. De statu vero a Christo Domino emisso in secunda missione (praeterea enim transfigurationem, de qua etiam in eodem tomo secundo, dixi) de illo, inquam, statu non dubium est, quin verus fuerit. Nam Christi insufflatio vera, corporalis et vitalis fuit, verumque modum localem fecit in aere oris Christi, quem versus Apostolos emisit, haec autem tantum sunt de ratione veri status, nec necessaria ibi erat aliqua fictio, etiam materialis (ut sic dicam) imo vix poterat intercedere.

18. Rursus de spiritu vehementi, qui replevit totam domum in die Pentecostes non est, cur dubitemus fuisse verum aerem, vere, ac realiter commotum et ingressum fuisse domum illam corporalem, saltem caenaculum. An vero fuerit in omni philosophico rigore verus ventus, non multum curandum. Non enim repugno, quin potuerit esse solum aer vehementer commotus, nam etiam illum, vulgari loquendi modo, ventum appellabimus, potestque in rigorem per vocem Spiritus significari. Praeterquam quod Act. 2, addita est dictio, tanquam Spiritus vehementis, quae proprietatem significationis minuere potest. Nihil tamen impedit iuxta regulam positam, quod verum ventum illum fuisse, etiam quoad substantiam suam, sentiamus: quia facillime concitari potuit, eratque aptior ad sonitum magnum reddendum. Nec dictio, tanquam obstat, quia non videtur posita ad minuendam significationem vocis, spiritus, sed ad declarandum sonum illum talem fuisse, qualis fieri solet ex vehementi Spiritu. De linguis denique certum est, quoad substantiam non fuisse carneas et verius credo, non fuisse verum ignem, propter rationem supra insinuatam, et quia littera non cogit, cum dicam, tanquam ignis. Quamvis enim non necessario excludat veritatem ignis, satis est, quod non cogat et quod ad mysterium perinde sit, illas linguas fuisse valde lucidas et ignitas, ut sunt cometae. Unde credibile est, fuisse exhalationes aliquas, vel aerem condensatum sufficienter ad illum usum.

19. Atque ex his ulterius admonet Augustinus, lib. 2, de Trinitate, cap. 6, et in Epistola 102, res illas, quae in huiusmodi signis apparent, non fuisse ab Spiritu sancto hypostatice assumptas. Cuius oppositum, de Columba baptismi sentit Tertullianus, lib. de Carne Christi, cap. 3, imo sunt, qui putent, etiam idem sensisse ipsum Augustinum, lib. de Agone Christiano, cap. 22. Sed ibi solum affirmat, corpus illud Columbae fuisse verum et reale, indicatque, fuisse veram Columbam: quod autem fuerit assumptum ab Spiritu sancto in unione hypostatica non dicit imo nec affirmat, fuisse corpus vivum, sed verum et reale corpus cum figura Columbae, quale sine anima esse potuit, ut idem sanctus recte dixit, Epistola 102, per quem locum alter egregie declaratur.

20. Unde sententia Tertulliani ab omnibus reiecta est, quia non est profecto verisimilis. Imprimis propter omnes rationes, quibus theologi ostendunt, non esse conveniens, ut Deus assumeret naturas irrationales, nedum inanimas. Deinde quia ad finem talium signorum id necessarium non est. In quo est optima differentia, quam Augustinus, S. Thomas, et alii considerant inter Verbum et Spiritum sanctum. Verbum enim missum est, ut esset auctor gratiae per meritum et satisfactionem veram, et ideo in rationali natura venire necesse fuit, et illam sibi hypostatice unire. At Spiritus sanctus solum mittitur visibiliter, ut quasi testimonium visibile praebeat sanctificationi et invisibili missioni iam factae, aut quae tunc fiat, ad quem finem necessaria non est unio hypostatica. Solum ergo habuit Spiritus sanctus quasi accidentalem unionem ad tale signum, ideoque officio significationis impleto, mox esse desiit, ut in dicta epist. 102, Augustinus dixit.

21. Duplex difficultas oritur. — Prima opinio. — Duae vero difficultates hinc nascuntur; una est, cum haec corpora sensibilia, sub quibus haec missio visibilis fit, ab omnibus personis fiant, cur dicatur haec missio propria Spiritus sancti et non sit communis Filio, et cur in ea non dicatur etiam venire Pater, licet non mittatur. Per Incarnationem enim dicitur solus Filius missus, quia solus ille humanitati fuit hypostatice unitus, at seclusa personali unione, reliqua omnia, quae realia sunt, vel dicunt operationem ad extra, omnibus illis communia sunt: ergo nulla ratio superest, ob quam hae missiones propriae Spiritus sancti censeatur. Propter Corduba, dicta quaest. 41, docet, missiones has non tribui Spiritui sancto, ut proprias, sed ut appropriatas, et ita in rigore et proprietate concedit, esse communes Filio, ut misso, et Patri ut venienti cum aliis, licet non ut misso.

22. Contraria opinio Augustini et D. Thomae. — Sed contrarium docuit Augustinus et cum illo D. Thomas et caeteri theologi. Ratio autem et responsio ad propositam obiectionem est, quia missio haec visibilis non attenditur secundum efficientiam illius formae, vel signi sub qua missio fieri dicitur: quae efficientia communis est tribus personis, sed attenditur secundum repraesentationem et significationem talis formae, quam non est necesse esse communem toti Trinitati. Nam sicut hac voce Spiritus sanctus (ait optime Augustinus) significatur tertia persona et non aliae, ita per Columbam potuit repraesentari Spiritus sancti persona et non Patris, nec Filii: propter hanc ergo singularem repraesentationem talis missio est propria Spiritus sancti, quia sub illo signo singulariter apparere dignatus est, et ut ita appareret, Pater et Filius eum miserunt. Neque hic habet locum axioma illud: Opera Trinitatis ad extra sunt indivisa, quia repraesentari per tale signum non est opus ad extra, sed est quaedam denominatio extrinseca, seu relatio rationis, qualem etiam missio importat ex ea parte, qua temporalis est.

23. Altera difficultas. — Resolutio. — Altera difficultas est, nam hinc sequitur, Verbum non semel tantum missum fuisse visibiliter per Incarnationem, sed etiam saepius per repraesentationem. Quamvis enim in Novo Testamento hae Verbi missiones non legantur, in Veteri legitur saepius apparuisse in forma visibili. Ergo dicendum est, ante adventum in carne saepius fuisse missum. Ad hoc respondeo primo, non esse magnum absurdum id concedere, nam multi Patres praecipue Graeci multas apparitiones Veteris Testamenti attribuunt Verbo divino, ut est vulgare et in materia de Angelis latius tractatur. Quod si verum est, eas, apparitiones missiones vocare non erit magnum absurdum. Ego vero probabilius credo, in Veteri Testamento non legi personam aliquam missam secundum propriam proprietatem, quia nec unio hypostatica facta est, ut per se constat, nec etiam per signum aliquod externum una persona potius, quam alia manifestata est, ut late prosequitur Augustinus, lib. 2, 3 et 4, de Trinitate. Nec credo ostendi posse in Veteri Testamento repraesentationem aliquam sensibilem factam in persona Dei, in qua constet, unam Trinitatis personam potius, quam aliam loqui, aut praesentari. Quare si ratione illius repraesentationis missio admittenda est, dicendum est, Deum per se primo venire, aut apparere solitum, et consequenter omnes etiam tres personas venisse, ac subinde duas illarum fuisse missas, sicut dicimus de missione invisibili. Addimus vero cum D. Thoma, dict. quaest. 43, art. 7, ad 6, Augustino, lib 2 de Trinit., cap. 17, quamvis ante Incarnationem factae fuerint apparitiones aliquae divinarum personarum, non tantum habuisse rationem missionis, neque ita appellari, quia non fuerunt factae ad significandam inhabitationem divinae personae per gratiam: potius ergo illa apparitio erat umbra quaedam futurae missionis. Quod si quaeratur, an post Incarnationem fuerit divinum Verbum iterum aliquando missum. Dicendum est, non esse missum, nisi fortasse ratione humanitatis, quomodo etiam dici potest mittendum esse ad iudicandum. In consecrationem item Sacrosanctae Eucharistiae, quotidie quodam modo mittitur; illa vero missio visibilis non est, quia licet mittatur sub forma visibili, tamen non ibi formatur visibilis forma, sed sub illa Verbum Incarnatum invisibiliter constituitur.

24. Atque hinc ulterius concluditur, antiquiores, generaliores, magisque inter se connexas et in maiori numero esse missiones invisibiles, quam visibiles. Nam ut supra dicebam, invisibiles non in solis hominibus, sed etiam in angelis factae sunt: visibiles autem in solis hominibus: invisibiles in omni tempore et lege fuerunt: visibiles in adventu Christi inceperunt et parvo tempore durarunt, nec constat, an iterum fient. Cum enim ordinatae fuerint ad fidei declarationem et confirmationem, postquam fides sufficienter manifestata est, cessarunt. Praeterea invisibiles missiones ex parte personarum, quae mittuntur, connexionem habent: visibiles autem minime, ut iam explicatum est. Denique invisibiles toties multiplicatae sunt, quoties intellectuales, vel rationales creaturae sanctificatae sunt. Et ideo usque ad finem mundi durabunt, quia ad hominum sanctificationem necessariae sunt, visibiles autem in parvo sunt numero. Quamvis in hoc possit differentia quaedam considerari, quia invisibiles missiones solum multiplicantur secundum numerum, visibiles vero plus, quam specie. Nam missio Verbi altioris multo rationis est, quam Spiritus sancti missiones, ut per se notum est, et ex dictis constat. Missiones etiam Spiritus sancti inter se specie suo modo distinguuntur, non quidem ex parte personae repraesentatae, sed ex parte signorum, et ex parte effectuum gratiae, quos repraesentant, vel efficiunt, ut ex omnibus dictis facile constare potest. Unde etiam visibilis missio Verbi semel tantum facta est, et nulli alteri naturae communicata est. Missiones vero Spiritus sancti multiplicatae sunt in eo numero, qui ad earum finem, iuxta divinae sapientiae providentiam sufficiens iudicatus est.

25. Ad quot capita revocentur missiones. — Omnes vero Spiritus sancti missiones ad tres vel quatuor reducuntur, in specie Columbae, Nubis, Flatus a Christo emissi, et linguarum ignitarum cum sono spiritus vehementis: nam alia, quae in primitiva Ecclesia fiebat, quando fidelibus post baptismum imponebantur manus, vel non erat propria missio visibilis, vel ad eam reducitur, quae in Pentecostes die facta est, nam fuit veluti quaedam extensio et duratio illius. Et illis ergo quatuor missionibus primam tractavi in secundo tomo, tertia parte, circa questionem trigesimam nonam D. Thomae: in ea que solum est cavendum, ne putetur Spiritus in ea datus invisibiliter Christo: id enim fieri non potuit, cum gratia in Christo nec tunc inceperit, nec auferri potuerit, ut in dicto loco est tractatum, et notat Toletus exponens aliqua loca Patrum, Ioan. 1, Annot. 71. Ex qua intelligi potest, Spiritum sanctum tunc non fuisse proprie missum ad Christum, quia neque propter illum praecipue missus est, cum ille non indiguerit illa repraesentatione sensibili, nec in Scriptura legimus, descendisse Spiritum sanctum ad illum, sed super illum. Quod si inquiras, ad quem tunc fuerit Spiritus sanctus missus. Quidam censent missum esse ad Columbam. At certe missio intellectualis personae, et praesertim tantae excellentiae, ad personam, vel naturam intellectualem fieri debet. Unde potius dicerem, Spiritum sanctum missum esse sub specie Columbae quam ad Columbam. Missum autem esse vel ad Ioannem, vel ad totam hominum multitudinem, quae ibi aderat, ut eis excellentiam personae Christi, et gratiae eius manifestaret. Et ad eumdem modum discurrendum est de altera missione sub specie Nubis, de qua tractavi in secundo tomo, ad questionem quadragesimam quintam D. Thomae. In tertia vero ultra ea, quae diximus, solum desiderari potest, ut de effectu eius dicamus. In illa missione sine dubio Spiritus sanctus ad apostolos missus, ut illos peculiari modo sanctificaret. Quis autem ille modus fuerit, et quae potestas illis data, in quarto tomo, tractando de institutione Sacramenti Poenitentiae, explicatum est.

26. Tandem circa principalem missionem visibilem Spiritus sancti, Actor. 2, videndi sunt expositores ibi, ad quos magis hoc spectat, quam ad doctrinam Scholasticam, et praeterea quod expectat ad signa visibilia, quae tunc apparuerunt, satis sunt: quae diximus. Circa effectum vero illius missionis certum est, datum esse Apostolis, et Discipulis magnum sanctificantis gratiae augmentum, quia hoc promiserat Christus, Ioan. 14 et 15. Et hoc erat imprimis necessarium ad finem illius missionis. Non tamen oportuit, hunc effectum esse aequalem in omnibus, sed vel pro ratione dispositionis, vel pro ratione officii, et ministerii, vel etiam pro eiusdem Spiritus voluntate, fuisse distributum. Cum hoc effectu coniuncta fuerunt alia dona, et gratiae gratis datae, ut donum linguarum, et fortasse donum Prophetiae, vel virtutis miraculorum, creditur, item data Apostolis confirmatio in gratia, quamvis enim ex sola narratione Lucae id satis non colligatur, tamen ex Ecclesiae traditione habetur. Et fundari potest in promissione Christi, Ioan. 14: Alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum. Data est etiam Apostolis intelligentia mysteriorum Fidei, iuxta promissionem etiam Christi, Ioan. 14 et 15. Et ibi, ut existimo, etiam acceperunt assistentiam Spiritus sancti, ut in docendo totam Ecclesiam, sive verbo, sive scripto non errarent. Tunc denique omnia auxilia convenientia muneri Apostolico receperunt, quasi in habitu: haec enim omnia, vel expresse, vel virtute Christus promiserat. Unde notari potest discrimen inter missionem Verbi absque merito, sola Dei charitate facta est, iuxta illud Ioan. 3. sic Deus dilexit Mundum, ut Filium suum unigenitum daret: missio autem Spiritus sancti ex merito Verbi facta est: ideo enim non fuit Spiritus datus, donec Iesus fuit glorificatus, Ioan. 14, dicens: Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis. Cui gloria et honor sit in aeternum.

FINIS LIBRI DUODECIMI DE TRINITATE.