Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

Hactenus explicuimus mysterium Trinitatis, solum confusam quamdam notitiam tradendo, quae vix transcendit declarationem quid nominis et ostensionem, quod tale mysterium in Deo et intra Deum sit, salva Dei simplicitate et unitate: nunc ad investigandam eiusdem mysterii distinctam et explicatam cognitionem, quantum caligo viae patitur, necessarium est proprietates omnes personarum formaliter investigare, earum proprias rationes praecise, ac distincte explicando. Hoc autem praestabimus, considerando prius haec omnia prout omnibus personis possunt esse communia: deinde descendendo ad singulas personas in particulari, et praedicata omnia, quae singulis, ut propria tribuuntur, considerando. Sunt autem varia nomina abstracta et communia omnibus personis, quibus hae proprietates significantur: unum est ipsummet nomen proprietatis, quod in quadam significatione generale est, et caeteris omnibus commune. Quod sub ea ratione, speciali consideratione non indiget, quia in aliis rationibus specialioribus explicabitur et illis cognitis cognoscetur. Primum igitur speciale nomen videtur esse Relationis, deinde nomen Notionis: tertio, Originis: quarto, actus notionalis: quinto, Personalitatis, quae solet etiam Proprietas appellari, sumpta hac voce in significatione magis restricta et appropriata. Igitur in proxime sequentibus tribus libris explicabimus mysterium, declarando, quid rei subsit his vocibus, et quomodo inter se conveniant, vel distinguantur et quid ad constitutionem, vel distinctionem divinarum personarum conferant. Atque in praesenti libro simul de relationibus et notionibus dicere proponimus, quia nihil fere inter se differre existimamus, ut videbimus. Disputavit autem de illis D. Thomas, 1 part., quaest. 28 et 32.

1. Non tractamus hoc loco de relationibus Dei ad creaturas, quas rationis esse supponimus, quia illae non conveniunt Deo, ut Trino: nec ad explicandum hoc mysterium, quidquam conferunt. Neque etiam nunc vim facimus in nomine abstracto, vel concreto relationis, aut relativi: nam haec inquisitio et consideratio commodiorem habebit locum in principio libri septimi. Nunc vero indifferenter utrisque vocibus utemur, tam supponendo abstracte quam concrete posse has proprietates a nobis concipi et significari.

2. Resolutio quaestionis. — Probatio. — Hoc supposito inter Catholicos extra controversiam est, esse inter personas Trinitatis relationes reales. Ita docet D. Thomas, dicta quaest. 28, per totam, et quaest. 8, de Potentia, art. 1, dicit, esse de Fide. Docent etiam omnes scholastici, in 1, dist. 33. Et colligitur ex Scriptura, quatenus personas appellat nominibus significantibus huiusmodi respectus, qualia sunt, Patris et Filii: id autem expressius declararunt Concilia et Patres. Nam Toletanus 7, sic inquit: Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus sanctus ad utrumque refertur, et infra: In relatione personarum cernitur numerus. Idem sumitur ex 6 Synodo, act. 11, in dicta Epistola Sophronii, et ex Concilio Florentino, sess. 18 et 19. Ubi personae divinae dicuntur esse, ad aliquid, et in sess. 25, in litteris unionis idem fere habetur. Augustinus, etiam lib. 5, de Trin., cap. 8 et 9, hac ratione dixit: Solam substantiam, et relationem proprie in Deo inveniri, et l. 15, c. 3, quod de Deo dicitur, non secundum substantiam, relative dici. Ostendit Anselmus, de Incarn. Verbi, c. 1, explicato mysterio ita concludit: Quod totum potest dici relatio. Et multa alia afferemus in sequentibus.

3. Ratio assertionis. — Est autem in his omnibus testimoniis considerandum, nunquam expresse, et formaliter dici in eis, illas relationes esse reales: tamen in his, quae attribuuntur illis relationibus, satis hoc contineri. Tum quia dicuntur esse in Deo vere, et proprie, non minus, quam substantiam: tum etiam, quia dicuntur numerare, seu distinguere realiter personas, quod non potest facere relatio rationis, est ergo quoad utramque partem aeque certa haec veritas. Ratio autem reddi potest, quia inter divinas personas inveniuntur omnia, quae ad relationem realem necessaria sunt. Nam est ibi realis distinctio extremorum, ut supra probatum est, cum de distinctione personarum ageremus. Est etiam realis processio unius ab alia, ut supra etiam libro primo est probatum, quae processio solet esse sufficiens ratio, vel indicium relationis realis, quando est in eadem natura, seu in eodem ordine naturae: divinae autem personae sunt eiusdem ordinis et naturae. Denique, si ad relationem realem est necessarium fundamentum reale, ibi sufficiens erit divina essentia, vel secundum se, vel ut est formalis potentia, seu principium quo, productionis: Fortasse vero in relationibus subsistentibus aliud fundamentum necessarium non est, ut infra dicetur: nihil ergo deest ibi ad relationem realem.

4. Obiectio ex Boetio. — Contra hanc assertionem obiici potest locus Boetii, lib. 1, de Trinitate, circa medium, alias cap. 6, ubi dicit: Caetera praedicamenta convenire Deo secundum substantiam. Ad aliquid vero nullo modo de ipso praedicari. Hunc locum obiicit D. Thomas, 1 part., quaest. 28, art. 1, et respondet ad primum, Boetium non negare, relationem esse in Deo, sed asserere, secundum propriam rationem suam non significari, ut existentem in Deo, sed ut ad aliud se habentem. Est tamen difficilis expositio: nam hoc modo etiam posset negare relationem esse in creatura, quia secundum propriam rationem, non significatur, ut existens in creatura, sed ut ad aliud se habens. Existimo ergo, Boetium ibi esse locutum de Deo, ut unus est, et voluisse dicere, quod theologi alias docent, in Deo non consurgere relationes ad res diversae naturae, nec per mutationem aliarum rerum, ut diserte explicat capite septimo. Nam de relationibus ad intra, statim disputat capite duodecimo et habet illam celebrem sententiam, substantia praebet unitatem, relatio multiplicat Trinitatem.

5. Dubium de esse ad Caietanum. — Solet autem inter Thomistas disputari, an relationes divinae sint reales secundum esse ad in quantum ad, an vero solum secundum esse in, quod in eis est, esse subsistens. Nam Caietanus, in dicto art. 1, quaest. 28, existimat, secundum esse ad, non esse relationes illas aliquid reale. Quod sentit etiam Capreolus, in 1, d. 33, sumpseruntque occasionem ex quibusdam verbis subobscuris D. Thomae in eodem articulo primo dicens: Solum in praedicamento relationis inveniri aliquid secundum rationem. Quod ipsi interpretantur, esse ipsum esse ad praecise sumptum, et abstractum ab esse in.

6. Hanc vero sententiam existimo falsam. Primo quidem, quia in relatione reali, praesertim divina, nihil est, quod ad veritatem entis non pertineat, maxime ex his, quae intrinsece pertinent ad veritatem, et realitatem illius mysterii, alias magna ex parte esse per rationem confictum. Sed ipsum esse ad, unius personae respectu alterius intrinsece pertinet ad illius mysterii veritatem: alioqui relatio, ut relatio, non multiplicaret Trinitatem, ergo, etc. Secundo, quia oppositio inter divinas personas realis est, ideo enim affert secum distinctionem realem, sed illa oppositio intrinsece, et formaliter consistit in esse ad, ergo illud reale est. Tertio denique quia esse ad, nihil aliud est, quam habitudo: Pater autem intrinsece, et ex se, et absque ulla comparisone intellectus respicit Filium, ergo realiter habet quidquid intelligi potest in hoc esse ad Filium, et idem est de caeteris personis.

7. Fundamentum autem, quod sumebatur ex verbis D. Thomae nihil ad praesens facit, quia relationes divinae, in praedicamento relationis non sunt. Tamen propter proportionem, et propter veritatem etiam ipsius praedicamenti realis, sunt illa verba obscura. Ut autem opinor, mens D. Thomae solum fuit docere, per rationem excogitari, aut fingi aliquid simile praedicamento ad aliquid. Quod, sano modo intellectum, est verum, scilicet, secundum quamdam proportionalitatem, non vero secundum univocam rationem, imo nec secundum realem convenientiam, etiam analogam, ut dixi latius disput. 47 Metaphysicae. An vero secundum proportionem ad alia praedicamenta possint alia entia rationis cogitari, dixi ibidem disputatione ultima. Aliud vero fundamentum, quod dicti auctores indicant, nempe esse ad, posse ita praescindi, ut non includat esse in, falsum est: tum quia esse in, ita est transcendens, sicut ens, servata proportione, tum etiam, quia relatio, secundum ultimam rationem suam est forma relativi, ut paternitas Patris: unde intersece, et secundum propriam rationem respicit non tantum terminum, sed etiam subiectum, seu suppositum, quod ad terminum refert.

1. Relationes reales in Deo solum sunt secundum originem. — Quoniam numerus harum relationum ita a nobis praescribendus est, ut nec minor, nec maior esse ostendatur, ideo imprimis supponendum est, in DEO nullas esse relationes reales ad intra praeter eas, quas relationes originis vocamus, quae comparatae ad relationes in creaturis inventas, correspondent his, quae in actione et passione probari dicuntur. Hoc in superioribus tactum est, potestque inductione ostendi, quia inter divinas personas, nec relatio similitudinis, nec aequalitatis realis est, quia est eadem cum relatione identitatis in essentia, quae rationis est. Et consequenter neque relatio imaginis ex ea parte, qua similitudinem dicit, sed solum ex ea, quae dicit originem, realis est. Idemque est de relatione mutuae inexistentiae, seu intimae praesentiae, ut in fine praecedentis libri dicebamus. Quod etiam de relatione distinctionis est manifestum, quia vel est eadem cum relatione oppositionis, quae non est, nisi relatio originis, vel solum addit negationem identitatis, in qua non fundatur relatio, nisi rationis. Praeter has autem relationes nullae aliae possunt inter divinas personas excogitari, exceptis relationibus originis, ergo extra has nullae sunt ibi relationes reales. Et ratio in universum reddi potest, quia omnis habitudo positiva inter divinas personas, vel reducitur ad distinctionem, seu oppositionem, et sic est originis, vel reducitur ad unitatem, et sic est rationis propter summam identitatem realem fundamenti ut in utroque extremo.

2. Non sunt plures quam quatuor. — Ex hoc fundamento infertur alia veritas quam hic, ut certam supponimus, videlicet, Relationes reales divinas non posse esse plures, quam quatuor. Ita docet D. Thomas, dicta q. 28, et consentiunt omnes theologi statim referendi. Probaturque, quia hae relationes solum sunt originis: sed origines, seu processiones intra Deum solum sunt duae, ut in libro primo ostensum est, ergo relationes ad summum possunt esse quatuor et non plures. Probatur consequentia, quia ex unaqueque processione, non consurgunt nisi duae relationes; ergo, si processiones sunt tantum duae, relationes ad summum erunt quatuor. Antecedens probatur, quia una processio tantum habet unum principium, et unum terminum. Atque ita in processione per intellectum sunt relationes generantis, et geniti, seu Patris et Filii, in altera vero processione voluntatis sunt relationes producentis, seu spirantis et procedentis seu spirati. Ergo relationes non possunt excedere quaternarium numerum. An vero illum attingant, videbimus. Hic vero occurrebat difficultas de relatione Verbi, quam libro primo, tanquam in proprio loco tractabimus. Nunc vero supponimus, in secunda persona eandem esse relationem Verbi et Filii respectu primae personae, quia ex vi eiusdem processionis consurgit, licet diversis conceptibus et vocibus a nobis exprimatur, propter diversos respectus rationis, seu convenientiae ad res creatas, ut dicto libro explicabimus. Quod si Verbum importat aliquam rationem ad res cognitas, vel creabiles, vel dictas, illa non est relatio realis, sed rationis, unde non auget numerum relationum, de quibus nunc tractamus. De spiratione autem activa statim dicemus.

3. Tres sunt realiter inter se distinctae. — Ex his principiis ulterius concluditur, intra Deum tres esse relationes reales realiter inter se distinctas. Quae veritas, quoad ternarium numerum, ita ut minor non sit, tam est certa, quam est certum dari in Deo tres personas realiter distinctas, supposita veritate talium relationum realium. Atque ita docent theologi omnes. Quia in unaquaque persona ad minimum necessaria est una relatio, habens oppositionem cum aliis personis, et consequenter distinctam ab illis. Imo unaquaeque persona solum est suamet relatio subsistens, unde per illam constituitur in suo esse personali, et ab aliis etiam personaliter distinguitur. Ergo tales relationes reales et realiter distinctae non possunt in Deo esse pauciores quam res. Haec autem sunt, Paternitas, Filiatio et processio passiva, quae est propria Spiritus sancti relatio. Nam cum Filius realiter a Patre procedat, necesse est, ut et duas habeant relationes reales et realiter distinctas, utpote inter se directe et formaliter oppositas. Rursus cum Spiritus sanctus realiter procedit a Patre et Filio, ac proinde ad illos habeat relationem realem, illam etiam esse realiter distinctam a Paternitate et Filiatione necesse est, quia quidquid a Patre realiter distinguitur, etiam a Paternitate et Filiatione realiter distinguitur.

4. Quid de spiratione activa. — Quoad aliam vero partem, scilicet, quod hic numerus relationum realium realiter distinctarum maior non sit, quam ternarius, licet etiam res certa sit, pendet nihilominus ex cognitione alterius relationis correspondentis relationi processionis passivae, quae a theologis vocatur spiratio activa, de qua videndum superest, an sit et qualis sit, habet enim illa relatio peculiarem rationem ac difficultatem. Prius vero quam ad illam transeamus, operae pretium erit conditiones trium dictarum relationum prae oculis ponere, quia et illarum cognitio per se necesse est ad explicationem mysterii, et multum conferet ad ea quae de spiratione activa dicenda sunt.

5. Dictae tres relationes quas conditiones habeant. — Addo igitur, tres illas relationes reales inter se distinctas tales esse, ut unaquaeque propriam perfectionem in suo genere, propriamque rationem existendi et subsistendi incommunicabiliter secum afferat. Haec assertio non recipitur ab omnibus, aliqui enim putant, has relationes secundum proprias rationes praecise habere, quod referant, seu respiciant alium: per hoc autem necesse, nec perfectionem, immo nec subsistere, afferre. Conclusio nihilominus colligitur ex omnibus tractatis in tertio libro. Breviterque ostenditur, supponendo in divinis personis non esse alias proprietates constituens personas, praeter has relationes, quod libro septimo probandum est. Ex quo sic colligo. Relatio, verbi gratia, Paternitas est in Patre, aut ergo est tanquam inexistentis personae iam constitutae, et sic erit in Patre alia proprietas constituens illum in ratione talis personae, quod est contra suppositionem factam: vel est in eo tanquam secum afferens propriam rationem subsistendi: Affert ergo Paternitas propriam subsistendi rationem, cum compositione sufficienti ad reliquas relationes, et inde habet, quod subsistentia incommunicabilis sit.

6. Et hinc facile probatur altera pars de existentia, quia ratio existentiae superior est et quasi transcendens, et ideo intime comitatur subsistentiam, vel potius in illa imbibitur. Denique ex utroque capite convincitur altera pars de perfectione, tum quia omnis subsistentia est aliqua perfectio, tum etiam quia quantum unaquaeque res habet entitatis, tantundem habet perfectionis. Quod autem in Paternitate, gratia exempli, declaratum est, in aliis duabus relationibus personalibus locum habet. Et ad hanc assertionem confirmandam applicari possunt omnia, quae in similibus punctis de personis divinis diximus in libro tertio, capitibus quarto et quinto. Nam quoad haec omnia, hae tres, relationes et personae idem sunt, ut in sequenti capite amplius constabit.

1. Tituli expositio. — Nondum agimus de activa spiratione, sed solum de tribus relationibus, quas inter se realiter distingui, diximus, easque unico verbo relationes personales vocamus: nomine item proprietatum illas appellare possumus, quia supponimus ex dicendis in libro septimo, has easdem relationes esse ipsas proprietates personales. Non comparamus autem has relationes ad terminos suos, seu ad personas, cum quibus habent oppositionem, nam constat ab illis distingui realiter, sive per sese, sive per aliud, quod postea libro octavo examinabimus. Hoc autem constat ex illo principio, quod oppositio originis, vel relativa est ratio distinctionis in Divinis, quod principium est commune axioma Conciliorum et Patrum. Comparemus ergo unamquamque harum relationum ad personam, quam refert seu denominat, ut Paternitatem ad Patrem, et sic de aliis.

2. Variae opiniones. — Suppositis autem, quae superius tractata sunt comparando personas et earum proprietates, seu relationes ad essentiam, facile est, praesentem quaestionem expedire. Nam qui opinati sunt, relationes esse veluti affixas divinae essentiae, ab eaque realiter distingui, consequenter coguntur asserere relationem, et personam distingui a parte rei realiter, saltem tanquam includens et inclusum. Quia persona constat intrinsece ex essentia et relatione, tanquam unum quid ex utraque coalescens. Relatio vero non constat ex essentia, neque illam in se includit. Et fuit opinio Gilberti. Durandus vero et quicumque ponunt distinctionem actualem ex natura rei inter essentiam et relationes Divinas, consequenter opinari debent eodem modo de persona et relatione, servata proportione, videlicet, relationem a parte rei distingui actu a persona, saltem, ut non includens actu totum id, quod persona includit, licet ipsa relatio in persona includatur.

3. Prima assertio. — Dicendum vero est. Relationes non distingui actu a personis in re ipsa, nec realiter proprie, neque ex natura rei. Probatur et declaratur breviter ex supra tractatis de unitate essentiae et personarum. Quia vel relatio personalis (de qua nunc tractamus) supponit personam constitutam, vel constituit illam: si primum dicatur, licet verum non sit, etiam illo posito non potest relatio adveniens personae ab illa distingui actualiter in re ipsa, alias et cum illa faceret compositionem et illi adveniret, ut accidentalis proprietas. Si vero dicatur secundum, quod verum est, ut infra disputabitur, sic persona nihil in se includit, nisi essentiam et proprietatem constituentem, ut dicitur etiam in Concilio Florentino, sess. 19. Sed proprietas non distinguitur actualiter ab essentia in re ipsa, ut supra ostensum est, neque a persona potest distingui. Quia si illa, quae nostro modo concipiendi se habent, ut componentia inter se non distinguuntur, etiam ipsum constitutum non poterit ab illis distingui. Imo minus potest relatio distingui a persona, quam ab essentia, quia cum essentia non identificatur adaequate, seu convertibiliter, ut supra declaratum est, cum relatione vero habet adaequatam identitatem, quia sunt aeque incommunicabiles. Quia una earum non identificatur, vel distinguitur ab aliquo, quin etiam altera habeat similem identitatem, vel distinctionem ab illo. Neque contra hanc partem opinantur, nisi qui distinguunt actu ex natura rei personam ab essentia, de quibus iam dictum est.

4. Secunda assertio D. Thomae. — Dico secundo, Relationes distinguuntur ratione a personis, quarum relationes sunt. Ita D. Thomas, 1 part., q. 29, art. 4, q. 30, art. 1, et omnes, qui non admittunt actualem distinctionem inter essentiam et relationem. Constatque sufficienter huius distinctionis necessitas ex ipso modo concipiendi et significandi abstracti et concreti: Item ex variis praedicationibus: nam Pater, verbi gratia, generat, haec autem propositio, Paternitas generat, communiter non admittitur, ut patet ex D. Thoma, quaest. 40, art. 1, ad argumenta, et dicemus latius libro octavo, ergo haec varietas requirit saltem distinctionem rationis inter illa subiecta. Nec de hoc occurrit nova difficultas.

5. Qualis sit distinctio rationis personae et relationis. — Dubitari autem potest, qualis sit haec distinctio rationis, multi enim existimant, distingui relationem et personam tanquam includens et inclusum, nam persona est quid constans ex natura et relatione, unde relationem includit et aliquid aliud secundum rationem, a quo praescindit relatio abstracte sumpta. Unde inferunt, plus distingui ratione personam et proprietatem, quam Deum et Deitatatem. Quia Deus et Deitas solum ex modo concipiendi distinguuntur, nihil vero in uno extremo includitur, quod non includatur in alio, quod secus esse putant in relatione et persona. Haec vero sententia supponit, relationem in abstracto non includere essentiam: alias nulla est differentia, quam constituit inter illas propositiones: Pater est Paternitas, Deus est Deitas, et ideo quoad hanc partem nobis non placeat. Nam supra ostendimus, essentiam includi in Paternitate, et in aliis relationibus.

6. Secunda opinio est, relationem personalem et personam solum distingui ex modo concipiendi nostro, eo modo, quo Deitas et Deus distinguuntur, non quia ex parte obiecti aliquid includatur in proprio et immediato conceptu unius, quod non includatur in conceptu alterius: sed quia totum illud aliter concipitur. Ita tenet Ferrariensis 4, contra Gentes, c. 26, et Torres, quaest. 40, art. 1. Ubi divus Thomas aperte eamdem sententiam docet in corpore, et ad primum, dicit enim, proprietatem esse idem cum persona, non solum propter identitatem cum essentia, sed etiam, quia in Deo propter eius simplicitatem, idem est abstractum et concretum, et subiungit statim exemplum de Deo et Deitate. Atque haec sententia mihi maxime probatur, tum quia est valde consentanea divinae simplicitati, tum etiam, quia est conformis doctrinae supra traditae de inclusione essentiae in relationibus. Quo modo autem cum hac sententia stet constitutio personarum per proprietates, et qualiter intelligenda sit, dicam in sequentibus. Magis vero confirmabitur haec resolutio ex opinionis frequentis impugnatione.

7. Est ergo tertia opinio, quae distinctione utendo, quasi complectitur praecedentes. Dicunt enim huius opinionis defensores: Divinam personam, verbi gratia, Patrem duobus modis concipi posse. Primo, ut est integrum suppositum constans ex divinitate et proprietate sua, quomodo est intrinsece et essentialiter Deus, sic subsistens incommunicabiliter. Secundo modo potest concipi Pater praecise, ut concretum Paternitatis, conceptae etiam, ut pura relatio est. Quomodo, inquirunt, non concipitur, ut intrinsece et essentialiter DEUS, sed tantum identice. Et eadem proportione distinguunt de Paternitate, quod concipi possit, vel ut includens essentiam, vel ut praecisa ab illa. Aiunt ergo, si Pater et Paternitas comparentur cum proportione, id est, vel, ut utrumque includit essentiam, vel, ut utrumque praescindit ab illa, sic veram esse secundam sententiam adductam, scilicet, solum distingui ratione, quasi ratiocinante, ut abstractum et concretum. Si vero comparetur persona, quatenus intrinsece et essentialiter est Deus ad proprietatem praecise conceptam, sic veram esse priorem sententiam, nimirum distingui tanquam includens et inclusum.

8. Haec vero opinio magis mihi displicet, quam prima. Nam imprimis convenit cum illa in fundamento, scilicet, quod proprietas, seu relatio divina non includit intrinsece in propria ratione sua essentiam. Et deinde minus consequenter loquitur: nam, illo posito, quid necesse est, excogitare alium conceptum relationis in abstracto, in quo includatur divinitas tanquam de essentia eius. Nam si aliquando ita concipi potest, vere ergo revera Divinitas est de essentia relationis, ergo nunquam potest ab illius conceptu excludi: esto possit non expresse cogitari. Denique multo minus intelligi potest concretum patris, quod non sit intrinsece et essentialiter Deus, quia Pater, si in concreto concipitur, necessario concipi debet, ut substantia integra, singularis et incommunicabilis: ergo, ut suppositum alicuius naturae, ergo ut persona, quia est rationalis naturae individua substantia, non enim est alterius naturae, nisi divinae: ergo necessario includitur in tali conceptu divina natura, neque habet, in quo distinguatur ab alio concreto Patris, quod excogitabatur distinctum. Confirmo, nam Pater concrete conceptus necessario concipitur, ut principium Filii, ergo ut producem illum in similitudine naturae: ergo ut includens naturam, quam possit communicare Filio. Sicut e converso Filius concipi non potest, nisi ut includens naturam, in qua possit Patri assimilari.

9. Resolutio. — Superest ergo, ut dicamus, Patrem et Paternitatem, neque plus, neque aliter ratione distingui, quam Deum et Deitatem. Nec concipi, aut ratione distingui, nisi uno modo, scilicet ex modo concipiendi nostro, cum fundamento in re, ratione subsistentiae et formalis perfectionis rei conceptae. Nam divina perfectio et simplicitas cogit fateri, concretum et abstractum in divina persona solum distingui in modo concipiendi, nec est necesse ad distinctiones confugere, quae intelligi non possunt, sed simpliciter secundae sententiae subscribere.

1. Rationes dubitandi. — Explicatis tribus relationibus personalibus, superest tantum dicendum de spiratione activa, de qua nulla fere dubitatio est inter scholasticos, sed pro certo supponunt, hanc relationem esse realem. Ut vero, et huius rei ratio, et gradus certitudinis constet, tractanda breviter est proposita quaestio. Potest enim alicui facere dubitationem, quod apud antiquos Patres nulla videtur inveniri mentio eius relationis: Quamvis enim Concilium Lugdunense sub Gregorio X, in capite unico de summa Trinitate, in 6, et Concilium Florentinum, sessione 24, dicant: Patrem et Filium una spiratione producere Spiritum sanctum, (quae spiratio realis sine dubio est, quia realiter producunt): tamen (ut ex ipsorum verbis constat) ibi non sumunt spirationem pro relatione, sed pro origine, vel actu notionali. Est enim illa vox aequivoca, ut omnes theologi fatentur: potest autem origo activa esse realis, quamvis relatio in ipso producente non sit realis, ut patet in creatore respectu creaturarum. Hoc enim exemplo, et comparatione utitur ad hanc originem declarandam Augustinus 5, de Trinitate, cap. 14. Unde potest nonnullum argumentum sumi, quod sicut relatio creatoris rationis est, et non realis, licet Pater, Filius et Spiritus sanctus sint unum reale principium per unam creationem: ita relatio spirationis et non realis, etiam Pater, et Filius realiter spirent una spiratione.

2. Praeterea Albinus Flacus, libro primo de Trinitate, capite quinto, dixit: Relationem spiritus sancti ad Patrem, et Filium non esse reciprocam, id est mutuam. Quod philosophi et theologi dicere solent de relatione creaturae. Idem sensit Hugo Etherianus, libro 3, contra Graecos, capite 2. Primum enim ait, Spiritum sanctum distingui a Filio per relationem ad ipsum, deinde vero subdit: Licet sit proprietas relativorum, ut cum termino recipiant conversionem, hoc quidam non arbitrantur de Spiritu sancto recipiendum, quia licet ipse sit Patris et Filii, non tamen conversim Pater et Filius ad ipsum referuntur. Cui sententiae aliquo modo favore videtur Concilium Toletanum 11, in Confessione fidei, nam loquens de Patre et Filio, semper facit conversionem, non sic loquens de Spiritu sancto. In relativis, inquit, nominibus Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus sanctus ad utrumque refertur: et infra: Pater non ad se, sed ad Filium est, et Filius non ad se, sed ad Patrem et Spiritus sanctus similiter non ad se, sed ad Patrem et Filium refertur. Quomodo loquitur Augustinus 5, de Trinitate, cap. 11.

3. Et confirmatur, nam ob hanc causam antiqui Patres tantum ponunt tres proprietates personales positivas (ut innascibilitatem omitamus) sic Concilium Lateranense, in capite Firmiter. Haec sancta Trinitas secundum substantiam una, secundum proprietates personales discreta, indicans nihil amplius reale ibi esse necessarium. Et in capite Damnamus, omnem numerum realem praeter ternarium a Deo excludit, non ergo agnoscit quartam relationem. Unde etiam Damascenus, lib. 1, de Fide, c. 10 et 11, copiose de relationibus, et proprietatibus disserens, nullam huius mentionem fecit. Quod notari etiam potest in aliis, quos supra retulimus, et in sequentibus repetemus. Imo vero Basilius, epist. 43, dicit: Filium non habere cum Patre aliquam communicationem notionis, secundum proprietatem suam, sicut neque cum Spiritu sancto. Neque vero id dixit, quia putaverit, Filium non producere cum Patre Spiritum sanctum nam ibidem ait Spiritum sanctum pendere a Filio: ergo quia non habent relationem, dixisse hoc videtur, quia nimirum sentit, Patrem et Filium non habere aliquam notionem, seu relationem communem. Unde inter scholasticos, Gregorius 1, dist. 26, absolute negavit, spirationem esse quartam relationem.

4. Tandem afferri potest ratio, quia relatio principii non semper est realis, ut de creatore dictum est. Dices, ibi hoc provenire ex Dei excellentia in comparatione ad res creatas, quae imperfectae sunt et inferioris ordinis. Sed contra, quia in productione Spiritus sancti potest idem ex alio capite provenire. Vel quia persona constituta per relationem non est ulterius referibilis per aliam relationem realem. Hac enim ratione utitur D. Thomas, quaest. 42, articulo 3, ad 4, ut probet, unam divinam non referri ad aliam relatione reali distinctionis. Vel etiam, quia Deus non est capax alicuius relationis realis, quae in ipso esse debeat quasi per resultantiam, quia videtur hic modus esse imperfectus, sed debet relatio per se illi convenire, aut quia per se est coniuncta immediate cum essentia, vel quia per se terminat processionem, haec autem relatio deberet esse per resultantiam, quia per se necessaria non est, et ideo ille modus realis relationis non videtur Deo tribuendus.

5. Vera resolutio. — Nihilominus dicendum est, spirationem activam esse relationem realem Patris, et Filii ad Spiritum sanctum, quatenus sunt principium eius. Haec est communis assertio theologorum sine ulla dissensione, D. Thomae, 1, part., quaest. 28, art. 3, ubi definit, esse quatuor relationes, dixerat autem, art. 1, relationes personarum esse reales, quod dicit esse de fide, quaest. 8, de Potentia, art. 1. Et ideo multi moderni interpretes aeque certum putant hanc relationem esse realem, sicut alias. Tamen definitiones non sunt ita expresse de hac relatione, et ideo hic solum video certitudinem conclusionis theologicae, ut statim deducam. Idem habet divus Thomas, q. 32, art. 2 et 3, et Theologi, in 1, distinct. 13 et 26, ac 28, Alensis, 1 p., quaest. 68. Favet aliquo modo Concilium Toletanum, 41, in Confess. fidei. Nam post verba superius citata dicit: In personis divinis cerni numerum: quatenus ad invicem referuntur. Nam illa particula, Ad invicem, indicat relationes divinas mutuas esse et consequenter esse reales in utroque extremo.

6. Ratio huius veritatis ex triplici capite reddi potest, primo, si teneamus virtutem spirativam, quae communis est Patri et Filio, non solum includere aliquid essenziale, scilicet, voluntatem, sed etiam aliquid notionale realiter commune utrique, nam hoc non potest esse absolutum: quidquid enim absolutum est, commune est tribus personis: ergo non potest esse, nisi haec relatio. Ad hoc autem necesse est, ut talis relatio sit realis, quia relatio rationis non est conditio necessaria ad realem virtutem activam. Quae ratio optime colligit, sed quod assumit non solum incertum est, sed etiam falsum, ut infra libro sexto et septimo ostendemus. Secunda ratio et optima erit, si supponamus, origines activas non esse aliud, quam relationes personarum producentium, quomodo procedit Durandus in primo, distinctione 13, quaest. 2, sic enim necesse est, originem activam esse reale quid, et habere in re ipsa habitudinem ad terminum, quia sine tali habitudine reali non potest esse origo activa realis et realiter distincta a termino, ut in illa sententia esse supponitur. Atque haec ratio etiam est mihi evidens quoad illationem: quam vero sit certum antecedens, quod assumit, videbimus libro septimo.

7. Tertia ergo et unica ratio, qua divus Thomas, locis citatis utitur, est, quia inter principium, et id, quod ab eo realiter manat, est relatio realis mutua, quando extrema in eodem ordine existunt, id est, quando id, quod procedit, est eiusdem naturae cum eo, a quo procedit, sed Pater et Filius ita comparantur ad Spiritum sanctum, qui ab eis realiter procedit in eadem natura: ergo referuntur ad ipsum vero respectu reali, qui respectus spiratio activa vocatur, est ergo haec spiratio relatio realis. Minor est de fide. Maior vero ex communi consensu philosophorum et inductione constat in omni reali productione inter extrema eiusdem ordinis extra Deum et quod maxime urget etiam in altera productione divina, quae est intra DEUM. Nullo ergo modo potest altera processio ad intra excipi, et in hoc singularis reputari, quia revera nulla est maior ratio quoad hoc de una processione, quam de alia, neque de uno extremo, scilicet producto, quam de alio scilicet producente. Et confirmatur, nam ubi concurrunt omnia necessaria ad respectum realem, consurgit relatio realis, hic autem concurret omnia, scilicet realis terminus, realiter distinctus, fundamentum, seu ratio fundandi realis, scilicet, realis processio in eadem natura: ergo, etc. Tandem est hoc valde consentaneum perfectioni Spiritus sancti: cum enim Pater et Filius se invicem respiciant et ipse Spiritus ad Patrem et Filium etiam referatur, non potest Spiritus sanctus relinquere sine respectu Patris et Filii ad ipsum, ac si esset extraneus. Et ideo ad perfectam etiam connexionem illarum personarum spectat hic mutuus respectus.

8. Quocirca ad rationes dubitandi, ex auctoritate sumptas, respondendum est, Patres in illis locis solum egisse de proprietatibus constituentibus et distinguantibus personas, inter quas fatemur non contineri hanc relationem, quam non excludunt, sed sub processione illam virtute includunt. Illi vero auctores, qui significant, non esse conversionem inter Patrem et Filium cum Spiritu sancto, loquuntur de illis sub propriis nominibus Patris et Filii collatis cum Spiritu sancto, quia ipse dicitur esse Patris et Filii, Spiritus, at ipsi non dicuntur Pater, vel Filius Spiritus sancti: nomen autem Spiratoris, inter antiquos non ita usitatum erat. Cum autem D. Augustinus comparat spiratorem ad creatorem, solum ponit similitudinem in unitate principii, non in modo relationis. Basilius autem aperte loquitur de Patre et Filio quoad relationes personales et in his dicit non habere communicationem, non negat autem, quin in alia possint illam habere.

9. Ad rationem vero respondetur, fortasse etiam in creaturis non repugnare, unam relationem fundari in alia, et ideo in superioribus aliam rationem dedimus, ob quam relatio distinctionis inter Patrem et Filium non est realis. Deinde dicitur, personas divinas constitutas personaliter suis relationibus, optime referri posse ad personam ab illis productam, quia quoad hunc respectum non considerantur, nisi, ut per se subsistentes. Et quasi accidentarium est, quod illam constitutionem habeant cum mutuo respectu inter se et ita possunt esse, quasi subiectum novae relationis. Fundamentum autem huius relationis utrique personae communis, non tam sunt personales relationes personarum spirantium, quam virtus spirandi illis communis, quamvis relationes illae sint conditio necessaria ad constituendum quasi subiectum communis relationis. Ad aliam vero partem, an haec relatio sit quasi resultans necne? dicam commodius capite sexto. Nunc solum assero, quidquid in hoc dicatur, non repugnare perfectioni divinae, cum illa resultantia non sit secundum rem, sed secundum rationem, et non proveniat ab extrinseco, sed ex intrinseca perfectione, nec requirat terminum alterius, sed eiusdem naturae.

1. Spirationem et processionem realiter distingui. — Primo comparari potest haec relatio cum processione et ita pro certo supponendum est, esse inter eas realem distinctionem. Quia sunt relationes oppositae secundum realem originem, quae est tota ratio distinctionis realis intra Deum inventae. Atque ita docent omnes theologi, D. Thomas et cum eo Caietanus, et alii interpretes, 1 part., quaest. 28, art. 4, et quaest. 32, art. 2 et 3, Capreolus, in 1, distinctione 13, quaest. 1, art. 2, et ibi alii scholastici, et Marsilius, in 1, quaest. 30, art. 4.

2. Solum posset aliquis hic opinari, male applicando quamdam Caietani sententiam asserentis, Deum, ut creatorem non referri realiter ad creaturam relatione, quae in ipso sit, nec tamen referri sola ratione, sed realiter, per relationem existentem in ipsamet creatura. Sic ergo cum Pater, et Filius supponantur iam sufficienter intrinsece constitui personaliter, et sint unum principium Spiritus sancti ratione unius virtutis: posset quis cogitare sufficienter referri ad Spiritum sanctum per eandem relationem, quam in ipso ponunt, et ita has duas inter relationes non distinguere realiter inter se, sed ratione ad modum actionis, et passionis, et consequenter spirationem potius distinguere realiter a paternitate et filiatione, quam a processione.

3. Tamen hic dicendi modus (praeterquam quod esset novus et alienus a communi sensu theologorum, suppositis, quae in praecedenti capite dicta sunt) non habet fundamentum. Nam ille modus referendi ad summum haberet locum in relativis non mutuis, et quando alterum extremum esset incapax intrinsece relationis realis: neutrum autem habet locum in hoc mysterio, quia ostensum est, hanc relationem esse mutuam, et nihil esse in Patre et Filio, propter quod non possint intrinsece referri ad Spiritum sanctum. Accedit, quod illa sententia in Metaphysica etiam est falsa, nec propria relatio potest esse per solam intrinsecam denominationem a relatione existente in alio extremo: Est ergo haec spiratio intrinsece in Patre et Filio, et realiter distincta ab Spiritu sancto.

4. Opinio Durandi. — Iam vero est propria quaestio. Quomodo distinguatur relatio haec a Patre et Filio, in qua fuit singularis sententia Durandi, in 1, dist. 13, quaest. 2, asserentis, spirationem realiter distinguere a Paternitate et Filiatione. Quod si de distinctione realitate loqueretur, prout dicitur de quacumque distinctione ex natura rei, esset utcumque tolerabilis sententia, tamen revera videtur distinctionem maiorem, atque adeo perfecte realem ponere. Nam inter relationem et essentiam divinam ipse posuit distinctionem ex natura rei, et tamen in praesentí vel esse maiorem, unde in quadam ratione tanquam inconveniens infert, quod alias Paternitas et Filiatio essent unum, non tantum in absoluto, sed etiam in relativo, atque ita essent omnibus modis unum, ergo sentit Paternitatem et Filiationem non habere ullam identitatem realem cum spiratione activa, sicut habent cum essentia, ac proinde distinguere omnino realiter. Atque hanc sententiam dicit fuisse magnorum virorum. Ego veronullum invenio: citatur autem Bassolius 1, distinctione decima tertia, quaestione prima. Fundamentum est, quia non potest una relatio tendere ad duos diversos terminos productos, et multo minus potest eadem relatio tendere ad duos terminos, unum producentem et alium productum, sed Pater et Filius ita referuntur ad plures terminos: ergo per plures relationes realiter distinctas, quae non sunt nisi Paternitas et spiratio in uno, Filiatio et spiratio in alio. Addit Durandus octo rationes, quas omitto, quia summa earum in ea, quae facta est, consistit.

5. Secunda opinio. — Alia opinio referri potest ex Scoto, quodlibet 5, quaest. 2, asserente, distingui formaliter spirationem activam a paternitate et filiatione. Quam sequitur Gabriel, in 1, distinctione 17, quaest. 1, ubi distinctionem etiam ex natura rei appellat. Hi vero auctores non aliter sentiunt de distinctione hac, quam de illa, quae est inter relationes, et essentiam divinam, in qua diximus supra probabile esse, solum differre in modo loquendi a D. Thoma et communi sententia. Eisdem autem fundamentis in praesentî utuntur, scilicet, quia una ex his relationibus non praedicatur de alia: Paternitas enim non est spiratio, et de illis praedicantur opposita: nam Paternitas incommunicabilis est, spiratio autem communis.

6. Spirationem non distingui realiter a Patre et Filio. — Nihilominus vera sententia est, Paternitatem, et spirationem (idemque semper intelligatur dictum de filiatione) non distingui actualiter in re ipsa, sed solum virtute, aut fundamentaliter, actuale vero distinctionem inter illas ratione compleri. Haec est sententia D. Thomae et omnium discipulorum eius in citatis locis, quam ex professo tractat, et bene confirmat Gregorius in 1, dist. 26, quaest. 1, Aegidius, distinct. 27, art. 1, quaest. 1, et ibi Argentina, quaest. 1, art. 2, et caeteri scholastici ibi, et distinct. 13. Et imprimis, illas duas relationes non distingui realiter proprie tanquam rem a re, censeo ita certum, ut oppositum sit error in fide. Probatur primo, quia ex opposito sequitur esse in Deo quaternitatem rerum, contra illud, Tres sunt, qui testimonium dant in caelo, etc., et contra definitionem Concilii Lateranensis, capite Damnamus. Quod etiam Durandus respondet, ibi damnari ponentes quaternitatem personarum, non quarumcumque rerum relativarum et falsum est, et aliunde non satisfacit. Primum patet, tum quia Concilium absolute, et sine ulla restrictione loquitur, tum etiam, quia docet, essentiam cum tribus relationibus non esse quatuor res, cum tamen essentia praecisus relationibus non sit persona.

7. Secundum patet, quia si spiratio est res realiter distincta a tribus personis non minus constituet personam, quam reliquae, erit ergo quarta persona. Antecedens patet, quia est substantialis relatio, et incommunicabilis, quia distincta. Respondet Durandus, non constituere personam, quia est communis Patri, et Filio: Sed interrogo, quomodo sit communis? nam si solum est per identitatem in essentia, hoc modo quaelibet relatio communicat cum aliis, et sic vel nulla constituit personam, vel haec non minus, quam aliae. Aut est communis per aliam identitatem immediatam inter illas duas relationes, et sic falsum est, distingui realiter: nam haec duo immediatam contradictionem includunt. Vel denique est communis per aliquam unionem qualis intervenire solet inter aliquas res realiter distinctas, et ideo non constituit personas, sed afficit iam constitutas, et sic sequuntur plura absurda in fide. Primum, quod Pater, quatenus spirator est sit vere compositus ex rebus realiter distinctis. Secundum quod persona Spiritus sancti absolute simplicior sit, quam Pater, vel Filius. Tertium, quod Paternitas, et spiratio comparentur, ut potentia, et actus realis, nam talis unio ex actu, et potentia esse deberet, et spiratio necessario esset forma Patris, realiter informans. Et consequenter esset etiam accidens, quia adveniret supposito constituto, quod non posset substantialiter afficere. Tandem hic habet locum illud principium. In divinis omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio: nam inter has relationes non est oppositio, quia nec comparantur, ut correlationes, neque ut terminus, et relatio.

8. Quapropter nullius momenti est argumentum Durandi, scilicet ita comparari Paternitatem ad spirationem, sicut Filiationem ad processionem, quia ita comparatur Spiratio ad processionem, sicut Paternitas ad Filiationem. Falsum enim est assumptum, nam Paternitas, et spiratio utraque se tenet ex parte principii: Unde non habent inter se habitudinem, neque mediatam, neque immediatam. Neque ex alio capite repugnat inter se, quia idem potest esse principium plurium. At vero Filiatio, et Processio ita comparantur, ut una ad principium, alia ad terminum productionis per voluntatem, pertineat: et ideo habent inter se oppositionem. Ad probationem autem Durandi negatur consequentia, sumitur enim ex proportione extrinseca, et disparata, quae nec probatur, neque habet fundamentum ullum. Alia vero argumenta Durandi duas postulant difficultates, quas duobus sequentibus capitibus tractabimus.

9. Prius tamen altera pars de distinctione ex natura rei, et actuali, (quod nimirum nulla etiam hic intercedat) probanda est. Probatur autem eodem modo, quo similem probavimus de distinctione inter relationem et essentiam. Est enim prorsus eadem ratio, quae generaliter probat intra Deum non posse esse actuale, distinctionem inter ea, quae in una, et eadem persona uniuntur, quia repugnat divinae simplicitati, Paternitas autem et spiratio unitae sunt in persona Patris: non ergo habent actualem distinctionem. Et argumenta contraria solum probant distinctionem rationis, cum virtuali distinctione, et ibi absoluta in simili forma sunt.

1. Titulus exponitur. — Primum fundamentum Durandi superiori capite insinuatum expediri non potest, nisi prius praesentis quaestionis resolutio habeatur, ut ex discursu illius, constabit. Non est autem haec quaestio nova, sed antiqua. Nam de illa fuit magna olim controversia inter doctores, refert Torres, q. 36, art. 4, 1 part., Commentarii. Dicit autem ipse iam non esse locum huic quaestioni, quia terminata est in Concilio Florentino et Lugdunensi. Nam illa definiunt, Patrem, et Filium una spiratione producere Spiritum sanctum. Sed, ut supra notavi, ibi Spiratio non pro relatione, sed pro activa productione, seu origine sumitur, et ideo adhuc disputari potest, an ex illa productione resultet in duabus personis una et eadem relatio, vel duplex.

2. Primus dicendi modus. — In hac ergo re triplex potest excogitari dicendi modus: Primus est, has esse duas relationes et duas res, et non unam rem relativam, sed tantum habere unitatem ratione essentiae. Fundamentum sumi potest ex principio quodam Metaphysico, quod relatio, quae resultare dicitur, posito fundamento et termino, non addit rem, vel modum realem ipsi fundamento, sed est ipsummet fundamentum, quod posito termino dat denominationem relativam: quam sine illo non daret. Nam in praesentí relatio haec, tam respectu Patris, quam Filii, est quasi resultans posita productione Spiritus sancti, qui est terminus illius relationis, ergo talis relatio in Patre, non est aliud, quam ipsa Paternitas, neque in Filio est aliud, quam ipsa Filiatio, quatenus posito illo termino talem denominationem in ordine ad illum tribuunt: ergo spiratio, quae est in Patre identificatur adequate Paternitati et in Filio Filiationi: ergo aeque distinguuntur inter se, ac Paternitas et Filiatio, sunt ergo duae res. Patet consequentia, quia tam realiter distinguuntur, sicut Paternitas et Filiatio, et consequenter non habent aliam identitatem, vel unitatem realem nisi in essentia. Ergo sunt duae relationes et non una. Probatur prior pars, quia sunt duae res et non absolutae, ergo relativae. Altera vero pars probatur, quia non habent unam numero formalem rationem relativam, in qua possent habere identitatem: quia (iuxta principium positum) in re ipsa nulla est talis relatio, praeter formalem Paternitatis et Filiationis.

3. Secundus modus dicendi. — Secundus modus dicendi est, spirationem quidem in Patre, et Filio esse unam relationem, et nihilominus immediate esse duas res, et non unam. Atque ita unitatem illius relationis esse quasi collectivam et coalescentem ex duabus quasi partialibus. Cuius opinionis occasio sumi potest ex Aegidio in 1, dist. 27, art. 1, q. 1, ubi inquit: Si in duobus, ut duo sunt, sit respectus ad idem, ut idem, relationem esse unam, res autem duas, quia unitas, vel pluralitas relationis, ut relatio est, sumitur ex termino, ut res autem est ex subiecto, quia relatio ex subiecto habet realitatem, ex termino formalitatem. Unde e contrario docent fere omnes, spirationem et Paternitatem esse duas relationes ratione terminorum, licet sint una res ratione subiecti, ita ergo potest esse unitas relationis cum pluralitate rerum. Quod autem ita in praesentí sit, patet. Quia Pater et Filius producunt Spiritum sanctum tanquam unum principium et plures personae: ergo una relatione referuntur ad ipsum ratione unitatis termini et proximi fundamenti: est ergo una relatio. Haec autem est quasi in subiectis realiter distinctis, ergo inde etiam habet, quod sit plures res.

4. Atque hanc etiam partem confirmat fundamentum praecedentis sententiae, scilicet, quod illa relatio, prout est in Patre, est idem adequate cum paternitate, ut vero est in Filio, est idem cum Filiatione. Nec potest, ut est una numero relatio identificari secundum idem cum rebus realiter distinctis, quia hoc est proprium essentiae absolutae et simpliciter infinitae in genere entis. Et potest amplius confirmari argumento tacto a Durando supra, quia ex fide habemus, quod duae relationes realiter distinctae sunt una res absoluta, quod autem sint una res relativa, non invenimus expresse traditum in fide seu testimonio aliquo, quod fidem faciat, nec est multiplicandum mysterium adeo excellens sine evidenti testimonio aut necessitate, quae hic non invenitur. Quia illa unitas huius relationis videtur sufficere, ad totum mysterium explicandum, et alias, res absoluta propter suam singularem infinitatem potest intelligi esse idem relationibus oppositis, res autem respectiva non videtur habere tam excellentem perfectionem.

5. Vera restitutio. — Probatur prior pars. — Nihilominus dicendum est, spirationem activam vere proprie, ac simpliciter esse unam rem relativam simplicem, ac proinde in sua entitate immediata (ut sic dicam) ex suo conceptu esse unam tantum rem relativam, quae duabus identificatur paternitati, scilicet, et filiationi. Ita sentiunt de hac relatione omnes scholastici, locis citatis, a quibus in re tam gravi discedere plus esset quam temerarium, praesertim cum pro re certa illam tradant. Priorque pars de unitate relationis, praeter dicta in secunda opinione, fundari potest primo in illo principio theologico: In divinis omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio. Spiratio vero activa, quae est in Patre, quae est in Filio, non sunt relationes aliquo modo oppositae, immo nec disparatae: ergo sunt una relatio. Nec refert, si quis dicat, spirationem Patris esse a se, Filii vero esse a Patre: nam quidquid de hoc sit (quod statim explicabo), non sufficit ad distinctionem. Quia etiam Pater Divinitatem habet a se, et Filius a Patre, et tamen eadem est divinitas, quia eadem est in Patre, quae communicatur Filio per originem: idem ergo erit de spiratione. Secundo, quia in divinis personis nihil potest secundum numerum multiplicari, et ideo relationes personales singulares sunt, ut supra libro primo dixi: spirationes autem si in Patre et Filio multiplicarentur, essent tantum numero distinctae, nam constat, esse fere eiusdem rationis formalis, cum ad eundem terminum sub eadem ratione, tendant: ergo impossibilis est talis multiplicatio: est ergo una tantum relatio. Tertio argumentari possumus, quia Pater et Filius, sicut sunt unum principium Spiritus sancti et non plura, ita sunt unus spirator et non plures, ergo unica spiratione referuntur et quasi afficiuntur.

6. Altera pars probatur. — Posterior autem pars eisdem fere rationibus cum proportione applicatis ostendi potest. Quando enim Concilia et Patres dicunt: In divinis omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio, intelligunt de vera unitate singulari et identitate reali in eadem re singulari et simplicissima, non vero de sola unitate rationis, aut quasi collectiva. Sic enim intelligitur illud Ioannis primae Can., capite quinto: Et hi tres unum sunt: et verbum Christi: Ego et Pater unum sumus, Ioannis 14. Alias non haberemus ex illo principio tres relationes esse unam simplicissimam rem, quae est divina essentia, ergo spiratio Patris et Filii sunt una relatio, non sola unitate rationis, nec per solam collectionem plurium rerum, sed per simplicem unitatem in entitate relativa, communi paternitati, per identitatem etiam realem cum illis, quia eis non opponitur. Secundo, quia si spiratio tantum esset, vel potius diceretur una relatio per collectionem plurium rerum in ordine ad eundem terminum, necessario unaquaeque illarum rerum haberet propriam rationem respectivam, quae esset quasi partialis respectu totius relationis collective sumptae: ergo in duabus personis necessario essent duo respectus partiales realiter inter se distincti, et alias eiusdem rationis, tantumque numero diversi, quod in divinis repugnat, ut dixi. Tertio, quia illa unitas principii, quae est in Patre et Filio respectu Spiritus sancti non est tantum unitas collectionis, sed est unitas simplicis formae constituentis utrumque sub tali ratione, ut plane sentiunt Concilia et Patres, quos infra libro decimo referemus: ergo similiter sunt unus spirator, propter unam simplicem spirationem, quae in utroque est una simplex entitas realis. Et ex his sufficienter probata est tota conclusio, nam reliquae partes per se clarae sunt.

7. Ad argumenta. — Ad respondendum autem fundamentis insinuatis in aliis sententiis duobus modis procedi potest. Prior est, defendendo hanc relationem non esse intelligendam quoad entitatem suam, ut resultantem ex origine, sed ut per se, et ex convenientem Patri absque origine, et Filio per productionem eius. Quod sentiunt omnes, qui putant hanc relationem esse necessariam conditionem ex parte virtutis, vel actus spirandi. Indicat etiam Henricus, quodlib. 6, quaest. 1, quatenus dicit non posse dari in Deo relationem advenientem personae constitutae, quia esset accidentaria. Ratio autem reddi potest, non solum, quia sit necessaria conditio praevia ad productionem per voluntatem, hoc enim incertissimum est, sed maxime, quia Pater ex se habet omnem perfectionem realem, sive absolutam, sive relativam sibi possibilem: et ideo non expectat, ut sic dicam, productionem Spiritus sancti, ut illam habeat: sed potius habendo illam producit Spiritum sanctum, tanquam terminum habitudinis eius.

8. — Et iuxta hoc fuit fundamentum primae sententiae, quia non est haec relatio mere resultans, et ita non recte applicatur illud principium. Sic enim optime intelligitur, quod quodammodo haec relatio praeexistat in Patre, et communicetur Filio concomitanter cum divinitate, quia non repugnat, et quia voluntas, seu actus voluntatis, qui est quasi proximum fundamentum eius illi communicatur. Neque ad hoc obstat, quod haec proprietas sit respectiva, ut in secunda sententia ex Durando obiiciebatur, quia etiam illa habet suam infinitatem, et intime includit divinam essentiam, ideoque communicabilis est omnibus personis, cum quibus non habet oppositionem.

9. — Alio modo procedi potest, intelligendo hanc relationem, ut resultantem, posita productione Spiritus sancti, quod maxime sentit D. Thomas, 1 part., quaest. 40, art. 2 et 4, atque etiam Henricus, quodlib. 4, quaest. 9. Et est valde probabile, quia haec resultantia non est secundum rem, sed secundum rationem, sicut unum attributum est ratio alterius. Hoc autem modo origo est ratio talis respectus, et non e converso. Iuxta quem modum, dicendum consequenter est, hanc relationem formaliter sumptam non esse prius origine in Patre, quam in Filio, quia non prius spirat Pater, quam Filius, ideoque solum communicari Filio a Patre, quasi radicaliter, quia illi communicatur virtus spirandi. Neque hoc obstat, quo minus haec relatio sit etiam una, et simplex, quia revera est ratio formalis, et realis ratione distincta a Paternitate et Filiatione. Illud autem principium, quod ex creaturis sumitur, et non est certum, et non oportet eodem modo applicari ad res divinas, quia ibi relationes substantiales sunt, et longe perfectiores.

1. An spiratio et Paternitas sint una relatio. — Aliud Durandi fundamentum postulabat, quomodo possit una relatio respicere duos terminos formaliter distinctos, quod est quaerere, an Paternitas et spiratio activa una relatio sit et similiter Filiatio, eademque spiratio. Nam si sunt una res, colligit Durandus debere esse unam relationem, quod putat impossibile propter diversitatem terminorum. Possumusque confirmare sequelam, quia Paternitas et spiratio non tantum sunt una res absoluta, quae est essentia, hoc enim etiam Durandus admittit, sed sunt una res relativa, hoc enim est, quod contra Durandum reliqui theologi docent, ergo sunt una relatio. Tandem probatur idem convertendo argumentum ab inferiori ad superius: nam si Paternitas et spiratio essent duae relationes, etiam essent duae res, nam multiplicato inferiori, necesse est multiplicari superius, praesertim transcendentale. Unde necessarium erit, duas illas relationes habere duo esse relativa, duas perfectiones, ac proinde esse duas res, hae autem sunt absurda, ut contra Durandum diximus, ergo.

2. Opinio affirmans. — Gregorius et Gabriel, locis citatis, cap. 5, absolute ita loquuntur, dicentes illam non esse duas relationes, sed unam simpliciter. Qui consequenter docent in Deo non esse quatuor relationes reales, sed tres tantum. Estque hic loquendi modus consentaneus modo loquendi aliquorum Patrum, quos capite quarto retuli. Nec fundatur in hoc quod spiratio non sit relatio realis, sed in hoc, quod sint tres relationes incommunicabiles et una communicabilis, non sunt quatuor, quia haec non est ab aliis distincta in re. Et similiter licet spiratio et processio sint duae relationes, quia realiter distinguuntur et Paternitas, et Filiatio sint aliae duae: nihilominus ex illis binariis non consurgunt quatuor, quia una unius binarii non ponit in numerum cum aliis duabus: sicut essentia non ponit in numerum cum personis, vel relationibus. Iuxta quem loquendi modum, ad argumentum Durandi dicendum est, unam relationem infinitum propter eminentiam suam posse referri ad plures terminos, quantumvis illi inter se distincti et formaliter diversi sint. Quia et potest aliquam oppositionem cum omnibus illis habere et non sumit speciem, vel quasi speciem ab illis, sed ex sua eminenti perfectione talis est.

3. Contraria opinio verior. — Haec sententia non est improbabilis. Nihilominus tamen divus Thomas, Scotus et fere alii theologi, simpliciter admittunt illas esse duas relationes, et consequenter numerant quatuor relationes reales in Deo. Fundatur autem hic loquendi modus in peculiari ratione numerandi relationes, sub nomine relationum, potius quam rerum, aut entium. Nam quia totum esse relationis est esse ad terminum, ideo ubi in re ipsa plures terminos invenimus, ibi plures respectus concipimus et quia ita loquimur, sicut concipimus, ideo absolute tales relationes, et reales, et plures nominamus. Reales quidem, quia vere sunt a parte rei: plures vero, quia respiciunt plures terminos vere in re distinctos. Unde, cum dicimus esse plures relationes, perinde est, ac si diceretur, respicere plures terminos, sicut nominantur simpliciter plures ideae, vel plures active processiones, seu productiones. Secus vero est si loquamur de aliqua re sub nomine entis, vel rei simpliciter dictae, tunc enim, prout in se habet esse, et entitatem, et ad modum rei absolute consideratur, et nominatur, et ideo quoties aliqua dicuntur plura entia, vel plures res simpliciter et sine restrictione, plane significatur distinctio realis. Quia etiam nostro concipiendi modo, res non multiplicatur simpliciter, nisi per realem distinctionem. Imo licet aliqua distinguantur aliquo modo in re ipsa formaliter, seu modaliter non appellantur a nobis simpliciter plures res, sed res et modus, vel plures modi, aut formalitates.

4. Primae obiectioni occurritur. — Sic ergo Paternitas et spiratio, licet duae relationes sint, non possunt dici duae res, quia prout habent in se esse, non distinguuntur in re. Sunt ergo tantum una res absoluta, vel una respectiva. Responderi potest primo, esse unam respectivam, quae licet in se una sit, ex parte terminorum est duplex relatio, quia formaliter, ac propriissime respicit plures terminos formaliter, ac realiter distinctos et ad hoc significandum vocantur duae relationes. Vel certe dici aliter potest, quod sicut essentia et Paternitas sunt una res, non absoluta tantum, nec tantum respectiva, sed utramque rationem unite et simplicissime complectens. Ita Paternitas et spiratio sunt una res respectiva, duplicem tamen respectum ad terminos realiter distinctos simplicissime complectens, ratione quorum duplex relatio dicitur, tametsi una res sit.

5. Altera obiectio expeditur. — Ad aliam vulgarem obiectionem, quia multiplicato inferiori, multiplicatur superius, in forma respondetur, id esse verum quando secundum idem fit multiplicatio, seu numeratio, secus autem esse quando fit secundum diversa. Quod in praesentí contingit. Nam cum Paternitas et spiratio dicuntur plures relationes numerantur solum ratione terminorum, ut explicatum est, si vero dicantur duae res, iam numerantur prout in se sunt et secundum intrinsecum esse, seu proprias entitates, et ideo licet primum concedatur, secundum negatur, nec admittitur illa consecutio, quia variatur (ut aiunt) appellatio, seu significatio. Ad quam variationem sufficit communis modus concipiendi et loquendi, de re sub diversis vocibus, respicientibus diversos terminos, vel ab illis abstrahentibus et solum rem, ut in se habet esse, significantibus ut declaratum est.

6. An vere dicatur, Paternitas est spiratio. — Atque hinc facile expeditur aliud dubium, quod in eadem obiectione petebatur. De veritate huius propositionis, Paternitas est spiratio, vel Filiatio est spiratio. Gabriel enim ut veram admittit, quia sicut censet, illa duo extrema esse unam relationem, ita concedit vere unam praedicari de alia. Et confirmari potest, etiam posita distinctione formali, vel virtuali inter illa duo extrema, nam similia est inter potentiam et scientiam, misericordiam et iustitiam, et tamen haec propositiones in Deo admittuntur, scientia est potentia, misericordia est iustitia, ut videre licet in Augustino, lib. 6, de Trin., Gregorio, 18, Moral., cap. 34, Bernardo, lib. 5, de Consider., ergo et illae admittendae a nobis sunt.

7. Responsio negans. — Respondet Scotus, dicto quodlib. 5: Tertio argumentor. Non esse eamdem rationem de attributis absolutis et relationibus, quia illa habent maiorem infinitatem propter quam unum de alio praedicatur. Sed non video, quaenam sit haec maior infinitas, nam si loquamur de infinitate simpliciter in genere, tam relationes, quam alia attributa habent illam ab inclusione essentiae et non aliunde. Si vero loquamur de infinitate in proprio genere, etiam relationes habent illam, ut supra ostensum est.

8. Nihilominus propositiones illas negandas esse docent D. Thomas, Scotus, Aegidius et alii, quibus potius assentiendum est. Primo ad evitandum periculum confundendi divinas processiones. Unde nemo, ut credo, auderet concedere hanc locutionem, Generatio est spiratio, vel e converso, licet in re non sit maior distinctio inter has duas origines activas, quam inter illas duas relationes Paternitatis et spirationis. Similiter haec propositio de fide sit, Pater producit Filium per intellectum, haec nihilominus falsa est, Pater producit Filium per voluntatem, quamvis intellectus et voluntas non distinguantur in Deo plus, quam Paternitas et spiratio. Secundo est haec resolutio consona praecedenti, quia Paternitas et spiratio distinguuntur a nobis sub genere relationis, tanquam duae species eius (more nostro loquendo) ergo una species non potest praedicari de alio sub terminis praecis, ac formalibus, ut sunt illi abstracti. Sicque argumentatur D. Thomas quia non admittimus hanc propositionem Attributum sapientiae est attributum misericordiae, quia mens nostra distinguit illa duo tanquam duas species sub genere attributi: ergo simili proportione neganda est illa, Paternitas est spiratio. Neque ad hoc refert quod attributum est nomen secundae intentionis, seu involvens actum mentis nostrae, nomen autem relationis, seu Paternitas sit primae intentionis: quia non in hoc sit comparatio, sed in hoc solum, quod illa membra distinguuntur a nobis formaliter, ut species sub genere.

9. Obiectionibus occurritur. — Tertio potest reddi generalis ratio, quia omnes hae praedicationes in abstracto formaliter sunt falsae in rigore, quia indicant unam formalitatem esse aliam, unde si interdum admittuntur, est propter summam identitatem et ad indicandam summam Dei simplicitatem quo modo loquuntur Patres allegati. Et ideo extendendae non sunt similes locutiones, sed tunc solum sunt, quando aliunde nullum sequitur absurdum, vel periculum erroris. Quia ergo relationes dicunt semper expressam habitudinem ad terminos, quando illi sunt in re ipsa distincti, nec potest unus de alio praedicari, tunc etiam una relatio non praedicatur de alia, ne terminos ipsos confundere videamur, quia in conceptibus ipsarum relationum quodammodo includuntur. Ac propterea inter relationes, dum una de alia praedicatur, semper est servandus formalis sensus. Imo in ipsis absolutis proprietatibus, quae aliquo modo dicunt habitudinem ad obiecta, idem cum proportione servatur. Unde facilius admittitur haec locutio: Sapientia est iustitia, quam haec Misericordia est iustitia, quia non est tanta oppositio inter obiectum sapientiae et iustitiae quanta est inter obiecta misericordiae et iustitiae, quae oppositas rationes involvere videntur, scilicet, debiti et indebiti. Et similiter haec facile admittitur propter sensum identicum, intellectus Dei est voluntas eius, haec tamen admittenda non est: Potentia generandi est potentia spirandi, ne confundantur processiones. Atque ita responsum est ad fundamenta contraria.

1. In quibus conveniat spiratio cum personalibus relationibus. — Haec collectio necessaria visa est, ut maior notitia harum relationum, et praesertim spirationis activae habeatur. Unde etiam obiter intelligitur, quantum hae relationes a creatis differant.

2. Primo igitur conveniunt hae quatuor relationes in conceptu generali relationis divinae. Unde necesse est, ut spiratio, cum caeteris imprimis conveniat in his omnibus, quae sunt de extrinseca ratione relationis realis, qualia sunt habere aliquod esse reale, habere terminum realem ad illum, et re ipsa distinctum, et habitudinem realem ad illum, ac denique perfectionem aliqua in illo genere, id est, relativam. Deinde necessarium etiam est, ut cum illis conveniat in eo, quod est proprium relationis divinae, ut sic, quatenus a creata distinguitur hoc autem imprimis est, ut non sit accidens, sed substantia: nam intra Deum nullum accidens esse non potest, non solum quia Deus mutari non potest, ut prosequitur Augustinus, lib. 5, de Trinit., sed maxime, quia compositionem non admittit, accidens autem alicui inhaerere sine compositione cum illo, intelligi non potest, quia necesse est, ut accidens aliquo modo distinguatur re ab eo, cuius est accidens. Sicut ergo relationes personales accidens non sunt, ita nec spiratio activa. Oportet ergo, ut sit substantia, et consequenter aliquo modo subsistens, quia in se, ac per se est, et non in alio secundum rem, quidquid sit modo concipiendi nostro. Unde etiam sit, ut divinam substantiam et essentiam in suo conceptu includat, quia est substantia, non quaecumque, sed increata, et simpliciter infinita, hoc enim totum habere debet omnis proprietas, quae intra Deum est, tantumque id provenit ex divina essentia intime in huiusmodi proprietatibus inclusa.

3. Quamvis autem haec ita sunt, nihilominus plus videntur convenire relationes personales inter se, quam cum spiratione activa. Nam relatio divina non concipitur a nobis, ut proximum genus ad omnes quatuor relationes. Quia subdividi potest in relationem personalem et non personalem, et sub priori membro subdividuntur tres quasi species, sub posteriori vero sola spiratio divina continetur. Necesse est ergo, ut in aliqua, vel aliquibus conditionibus differat a caeteris, in quibus istae inter se non differunt, has ergo differendi rationes nunc investigamus.

4. In quibus differat. — Multae autem differentiae considerari, ac notari possunt. Prima, ac principalis est quod spiratio activa communicabilis est pluribus personis, aliae vero prorsus incommunicabiles sunt aliis personis. Hoc posterius constat, tum ex distinctione trium personarum, tum etiam, quia illa incommunicabilitas est necessaria, ut personales rationes sint constitutivae personarum, ex quo habent, ut personales dicantur, quia incommunicabilitas est de ratione personae. Prior vero constat ex dictis, quia spiratio activa in Patre est et in Filio per simplicem identitatem cum utroque et ita est communicabilis illis: imo inde habet, ut personalis non sit, nec personam constituere possit. Radix autem huius differentiae est, quia haec relatio spirationis non habet oppositionem, vel immediatam cum omnibus relationibus personalibus, sed cum una tantum, scilicet, processione: et ideo manet communicabilis aliis duabus. At quaelibet aliarum habet oppositionem cum aliis personis, vel mediatam, vel immediatam, originis, vel relativam, iuxta ea, quae libro septimo videbimus.

5. Obiectioni satisfit. — Dices, sicut spiratio non opponitur paternitati, ita nec Paternitas spirationi, ergo sicut spiratio communicatur Paternitati, ita Paternitas communicatur Spirationi, ergo hoc satis est, ut Paternitas non sit incommunicabilis, idemque est de Filiatione. Respondeo, hanc non esse communicationem repugnantem personae, imo nec proprie communicationem esse, sed quamdam identitatem. Tum, quia nunquam Paternitas est in multis suppositis realiter distinctis, sicut est spiratio. Tum etiam quia Paternitas, vel Filiatione non coniungitur spirationi, ut terminetur per illam, sed solum ut substet illa, per modum subiecti, nostro modo intelligendi, quae communicatio (si ita vocanda est) non repugnat personae. At vero spiratio ipsa communicatur duabus personis realiter distinctis, estque in illis tanquam forma quaedam afficiens ipsas, et ideo habet communicabilitatem repugnantem relationi personali.

6. Spiratio non habet propriam subsistentiam. — Et ex hac differentia infertur alia notanda, videlicet, quod relationes personales per se, et ex propriis conceptibus subsistentes sunt, non tamen relatio spirationis activae. Prior pars in libro tertio, tractata est, quoniam ad declarandam trium personarum distinctionem fuit necessarium. Altera vero pars infra, libro decimo, ex professo tractabitur. Nunc declaratur breviter, quia relationes personales sunt rationes subsistendi, alias non possent constituere personas, ut ibi declaratum est. Spiratio autem non constituit personam, sed potius advenit iam constitutis, et ideo nec est ratio subsistendi, nec ex proprio conceptu secum affert subsistentiam, sed per identitatem habet illam a personis, quibus inest, nostro intelligendi modo. Quae differentia ex sequenti magis declarabitur.

7. Spiratio est quasi resultans. — Tertia ergo differentia est quod relationes personales non sunt, nec intelliguntur a nobis tanquam resultantes, sed tanquam per se primo convenientes Divinae naturae, vel ex se et absque productione, ut paternitas, vel per productionem, ut termini producti, vel comproducti (nostro modo loquendi) per se, ac directe per ipsas origines, ut de Filiatione, ac processione ostendemus libro sequenti. At vero spiratio est in Deo quasi per resultantiam quamdam, seu indirectam consecutionem. Quia talis relatio non est per sese in Deo, absque interventu aliquius processionis in quo differt a Paternitate. Et ratio differentiae est, quia Paternitas (ut dicemus) est proprietas constituens personarum primam, ideo secundum esse suum antevertit omnem processionem, seu productionem, quia prior est constitutio personae, quam operatio, seu productio (loquimur enim more nostro), et ideo talis relatio non est quasi resultans ex productione, sed ex se, et per se est coniuncta cum divina natura. Spiratio autem activa supponit personam plene constitutam in ratione personae, neque ad hanc constitutionem ullo modo necessaria est, ideoque solum intelligitur existere, quatenus ex operatione, seu productione aliqua talis personae iam constitutae consequitur. Nec vero talis relatio consequitur ex tali productione, tanquam pertinens ad primarium et completum terminum, seu rem productam per illam processionem, quia non est forma constituens illam, ut per se notum est. Superest ergo, ut solum inde consurgat per modum resultantis. Estque haec differentia consentanea praecedenti, quia constitutio personae est per se et directe requisita in qualibet substantiali natura, quod autem intelligitur advenire personae ita constitutae, cum non sit ab extrinseco, optime intelligitur provenire per aliquam resultantiam.

8. Personales relationes fundamento carent non vero spiratio. — Atque hic intervenit etiam quarta differentia. Quia relationes personales non habent proprium fundamentum, in quo quasi nitantur, quia per se et intrinsece subsistentes sunt, ut libro septimo, iterum dicam, spiratio autem activa, quia personae iam subsistenti incommunicabiliter advenit, illam supponit, ut proximum fundamentum suum, in quo quasi resultat posito termino, loquor autem de fundamento quasi permanente, quod relatio proxime afficit, ut more nostro loquamur. Nam si loquamur de ratione fundamenti, quae a nobis concipitur, quasi in fieri, seu in origine, quoad illam est aliquid, in quo spiratio cum aliis relationibus conveniat et aliquid, in quo differat. A paternitate enim in hoc omnino dissimilis est, quod Paternitas talem etiam rationem fundandi non postulat, ut in rerum natura sit, nam si aliquam talem fundandi rationem haberet, maxime generationem activam: illam autem non respicit, ut rationem sui esse, sed potius est in suo genere ratio, cur ipsa sit, ut in libro septimo et octavo, latius explicabimus. In quo etiam Paternitas illa aeterna antecellit omnem aliam Paternitatem, quia in coelo et in terra nominatur. Omnis enim alius Pater, ideo est Pater, quia generat, Pater autem aeternus ideo generat, quia per Paternitatem est constitutus in suo esse personali: Quod provenit ex peculiari conditione et dignitate illius paternitatis, quae per sese est, absque alia ratione, sed solum quia Divinitas ex se, et immediate illam postulat.

9. Spiratio autem non sic est, sed habet suam rationem fundandi, scilicet activam originem, seu productionem Spiritus sancti: Quia haec relatio cum non sit personalitas, non est per se immediate coniuncta Divinitati, et ideo oportet, ut interveniat ratio alia, qua posita cum termino, resultet, quae propterea dicitur ratio fundandi. In hoc ergo aliquo modo convenit haec relatio cum relationibus passivis, quia etiam illae non sunt per se immediate coniunctae cum natura divina, sed media productione, diverso tamen modo, quia relatio personae productae est quasi directe intenta ex vi talis productionis, ut dictum est, et ideo illa productio non tam se habet, ut ratio fundandi, quam, ut via ad terminum suum. Spiratio vero non hoc modo se habet ad illam productionem, sed quasi per resultantiam, ut declaratum est, et ideo magis proprie habet rationem fundandi, estque hoc illi quodam modo peculiare.

10. Differentia inter Paternitatem et spirationem ex parte principii. — Addi potest quinta differentia, quae maxime versatur inter spirationem et Paternitatem, quae dici possunt relationes activae, consistitque in hoc, quod Paternitas includitur aliquo modo in potentia generandi, ut in superioribus declaratum est, spiratio autem activa non includitur in potentia spirandi, sed supponit illam, et ad illam, consequitur, media productione amoris. Unde etiam extenditur haec differentia ad Filiationem, quatenus aliquo modo relatio activa est. Nam Filiatio simul cum Paternitate pertinet ad potentiam spirandi, et eam complere potest, saltem ut conditio sufficiens ad illam, sicut infra videbimus. Spiratio vero hoc non habet, ut dixi. Cum processione autem comparari in hoc non potest spiratio, quia processio nullo modo est productiva ad intra, etiam ut conditio: Tamen servata proportione intercedit differentia, quod processio est per se necessaria ad illam productionem saltem ex parte termini, spiratio autem solum est consequens quasi consummata iam, et terminata productione.

11. Differentia in terminis. — Ultimo potest assignari inter spirationem et processionem discrimen ex parte termini, ad quem relatio refertur. Nam spiratio activa habet pro formali termino ipsam relationem sibi correlative oppositam, scilicet passivam processionem, quia persona, ad quam spiratio refertur, per ipsammet processionem constituitur in suo subsistere personali, relatio autem principii, seu originis activae per se primo terminatur ad suppositum productum, quatenus est adaequatus terminus talis productionis. At vero processio passiva, quatenus talis relatio est, non habet pro formali termino suam correlationem seu spirationem activam, quia terminus adaequatus illius relationis non est spirator, ut correlativus est Spiritus sancti, sed ut est unum principium Spiritus sancti, habens unam potentiam spirandi et quasi eliciens unam productionem eiusdem Spiritus sancti. Quae duae rationes, scilicet spirationis, ut correlativum est et ut est principium habens unam potentiam, et actum spirandi, diversae sunt secundum rationem, ut infra videbimus. Haec autem distinctio rationis sufficit, ut sub una ratione scilicet principii sit terminus relationis processionis et non sub ratione correlativa. Quia relatio termini producti per se non respicit alium, ut sibi correlativum, sed, ut principium producens. Quod etiam in creaturis verum est, et ideo in humanis filius, non respicit formaliter Patrem, ut correlativum, sed ut generantem, vel habentem virtutem generandi sub tali actu, unde sit, ut relationes hae creatae terminentur ad absolutum terminum formaliter loquendo, ut in metaphysica ostendimus. Quod non habet locum omnino eodem modo in divinis personis, quia habent personales proprietates absolutas, quibus constituuntur: Servatur tamen cum proportione quoad fieri potest, et quantum requirit vera relatio originis. Et ideo processio Spiritus sancti terminatur ad Patrem et Filium, non ut affectos (ut sic dicam), relatione spirationis resultantis in eis ex productione Spiritus sancti, sed ut constitutos personaliter suis propriis relationibus, in ratione unius principii Spiritus sancti.

12. Haec autem differentia non est tantum in processione comparata cum spiratione, sed etiam respectu Paternitatis et Filiationis, quamvis non omnino eodem modo. Et ita in hoc etiam est aliquod discrimen inter spirationem activam ex una parte et Paternitatem, et Filiationem ex alia. Nam revera Paternitas habet pro termino Filium, ut sic constitutum per ipsam Filiationem, et e converso, Filiatio habet pro primario termino Patrem, ut constitutum ipsamet Paternitate. Atque adeo una est formalis terminus alterius et e converso. Ratio est, quia in his personis eadem relatio est, quae constituit personam et relativum, seu correlativum, et ideo necesse est, ut eadem proprietas, quae est correlatio alterius, sit etiam terminus eius: sicut etiam de spiratione activa dicebamus, quae in hoc convenit cum paternitate et Filiatione. At vero processio non habet pro termino spiratorem, ut constitutum formaliter opposita relatione spirationis activae, sed ut constitutum personaliter prioribus relationibus, ut declaratum est. Quod totum provenit ex eo, quod spiratio activa non est relatio constitutiva personae, sicut sunt aliae. Atque omnia haec notanda sunt, quia conferunt ad distinctius concipiendas proprietates singularum personarum, et ab intelligenda multa, quae in sequentibus tractanda sunt.

1. Opinio Gregorii. — Theologi omnes conveniunt in assignandis notionibus in divinis personis. Ita docet D. Thomas, 1 part., quaest. 32, art. 2 et sequentibus. Caietanus et alii interpretes ibi, Alensis, 1 part., q. 68, et alii scholastici cum Magistro, in 1, distinctione 26, ubi Bonaventura, quaestione 4. Durandus, quaestione secunda, Richardus, distinctione 28, quaestione 1, Capreolus, ibi articulo 1, conclusione 5 et 6, Marsilius, quaestione 29, articulo 1, Solus Gregorius, dist. 26, quaestione 2 (post Praepositivum), sentit, notionem non in ipsis personis, sed in nostris conceptibus positam esse et non in simplicibus conceptibus, sed in complexis, ut sunt, genuisse, genitum esse. Sed imprimis sine causa ponit notionem potius in conceptibus complexis, quam in simplicibus: Nam conceptus Genitoris, tam proprius est Patris, sicut generare, est ergo tam aptus ad notionem, et ita Basilius 4, contra Eunomium, capite secundo, genitum et ingenitum numerat inter notiones et expresse Augustinus, de Trinitate, cap. 6.

2. Notiones esse in Deo. — Quod vero ad alteram partem attinet, verum quidem est, ipsum conceptum formalem, quem nos de propria conditione alicuius personae formamus, posse vocari notionem: sic enim recte intelligi possunt verba Augustini 5, de Trinitate, cap. 6: Alia est notio, qua intelligitur genitor, alia qua ingenitus. Verumtamen quia huic conceptui formali obiectivus respondet, non fictus, sed verus et in re ipsa suo modo existens, ideo rationes obiectivae, quae illis conceptibus formalibus respondent, notiones etiam merito appellantur et ipsis divinis personis vere attribuuntur. Quo sensu locuti sunt scholastici et possunt etiam Augustini verba recte ita intelligi. Declaravitque egregie D. Basilius, epistola 43, dicens: Notionem esse cognoscibile signum: et clarius fortasse diceretur: Proprium et discretivum signum, id est, quo unam personam ab aliis discernimus. Explicat ipse in creaturis individuis, quarum notiones esse dicit proprietates individuantes unamquamque rem et distinguentes illam ab aliis: Quia ergo, inquit, necessarium est, divinas personas, ut distinctas cognoscere, ideo etiam necesse est, ut per quasdam proprias notiones inconfusas habeatur in Trinitate comparatio. Hinc ergo concluditur ratio, quia in personis divinis sunt aliquae rationes, seu proprietates, quibus distinctae cognoscuntur, sed notiones nihil aliud sunt, quam huiusmodi proprietates, quae ita appellantur, quatenus ad huiusmodi cognitionem nobis inserviunt, sunt ergo notiones in divinis personis.

3. Relationes personales sunt notiones. — Hoc supposito manifestum est, tres relationes personales esse notiones, quia sunt proprietates ita propriae singularum personarum, ut sint velut specificantes et individuantes unamquamque in ratione talis personae. Unde per illas maxime divinas personas inter se inconfusas et distinctas cognoscimus, ergo illae sunt propriissime notiones. Dices. Ergo eadem ratione Genitor, Genitus, Spiratus, inter notiones numeranda erunt, quia illa etiam sunt praedicata propria, quibus optime discernimus personas. Unde ita interdum loquitur Augustinus, ut §, de Trinit., capite sexto, cum ait: Alia est notio, qua intelligitur genitor. Tamen ibidem subdit, non esse aliam notionem geniti et Filii. Itaque parum retulerit totum hoc concedere, dummodo numerus notionum non augeatur, propter communem loquendi modum theologorum, de quo statim dicemus. Proprie vero relationes et non origines inter notiones comprehenduntur. Tum, quia relationes sunt quasi permanentes formae, origines autem sunt quasi viae, et ita has concipimus quasi in fieri, illas quasi in facto esse. Ideoque origines ad relationes reducuntur et non numerantur, ut notiones distinctae ab illis. Tum etiam, quia in nominibus genitoris et geniti, non habemus propria abstracta, quibus utamur sicut in Paternitate et Filiatione; notiones autem propriissime dicuntur de abstractis. Et ideo Gregorius Ariminensis, quia haec abstracta in divinis personis negavit, notiones etiam non admisit, sed illud falsum fundamentum refutabimus in principio libri septimi.

4. Spiratio an sit notio. — De quarta vero relatione, Spiratione scilicet, activa, dubitari potest, an sit vera notio. Et ratio dubii est, quia ea, quae sunt communia pluribus personis, non numerantur inter notiones, at illa relatio communis est Patri et Filio, ergo. Maior patet ex Basilio, Epistola quadragesima tertia, dicente, Patrem et Filium non communicare inter se in propriis notionibus. Secundo, quia alias multa praedicata communia pluribus personis deberent inter notiones poni, ut relatio procedentis, vel producentis. Tertio quia per relationem illam nec constituuntur personae, neque distinguuntur, neque a nobis ut tales cognoscuntur. Primum ostensum est late in praecedentibus capitibus. Secundum ostendetur inferius libro decimo et undecimo, et colligi potest ex dictis, quia illa relatio est quasi resultans, posito fundamento et termino, inter se distinctis, ergo supponit personalem distinctionem, non facit. Atque hinc facile probatur tertium, quia nos, ut hanc relationem intelligamus et rationem aliquam illius, prius cognoscimus personas, ut distinctas, ergo non est, cur illa relatio inter notiones computetur.

5. Assertio affirmans. — Nihilominus dicendum est, etiam spirationem activam esse notionem. Ita docent divus Thomas et omnes theologi supra citati, a quorum sententia non est facile recedendum. Maxime in re, quae magna ex parte pertinet ad modum loquendi proprium suae artis. Ratio vero imprimis est, quia illa relatio est singularis et individua, et non communis omnibus personis, sed aliquas tantum quasi afficiens, unde fit; ut illas distinguat ab alia, cui non convenit: vel in re ipsa, ut multi volunt, vel saltem quoad nos, quod negari non potest. Esto enim, a priori, (ut sic dicam) non distinguantur Pater et Filius ab Spiritu sancto per illam spirationem, tamen a posteriori optime a nobis distinguuntur: eo enim ipso, quod intelligimus, eos habere talem respectum realem ad Spiritum sanctum, optime intelligimus habere, unde ab ipso distinguantur. Accedit philosophica ratio, quia relativa sunt simul cognitione, et ideo si una relatio in numero notionum posita est, etiam altera illi respondens poni debuit, quia non possunt cognitione disiungi, notio autem dicit ordinem ad cognitionem. Unde non solum propter Patrem et Filium, sed etiam propter ipsam processionem perfecte cognoscendam, debuit spiratio inter notiones numerari.

6. Ad rationes in contrarium. — Neque obstat testimonium Basili, nam ibi non universe de omnibus notionibus, sed speciatim de his quae proprietates personales sunt, loquitur. Verba enim eius sunt: Filium non habere communicationem cum Patre, secundum proprietatem suam. Nomen autem Proprietatis, ut infra dicam libro sexto, restringitur ad relationem, seu conditionem omnino propriam unius personae, unde licet omnis proprietas sit notio: non tamen sola, neque omnis notio est proprietas, ideoque licet Pater et Filius non communicent in proprietate, possunt in aliqua notione communicare. Ad secundum negatur sequela, quia illa praedicata sunt communia tantum secundum rationem et non designant unam singularem conditionem, seu formam realiter communem. Spiratio autem est hoc modo forma singularis et communis. Notio autem debet esse forma particularis et quasi specifica, imo et individualis (ut significavit Basilius) quia debet notificare personam particularem. Itaque praedicata generalia, seu communia personis communitate rationis, si sint omnibus communia, vel essentialia sunt, si absoluta sint, si vero sint relative, vel in relationibus sumpta, ut persona, licet notionalia interdum dicantur, quia ex notionibus aliquo modo sumuntur, non tamen constituunt speciales notiones, sed dicunt rationes aliquas communes illis. Idem ergo est de quolibet nomine communi tantum secundum rationem, etiamsi tantum duabus personis commune sit. Ad tertiam rationem dubitandi iam responsum est, spirationem activam, vel distinguere in se personas aliquas, vel saltem quoad nos et aliquo modo notificare ipsum Spiritum sanctum, vel cum eius notitia esse coniunctam, atque hoc satis esse, ut inter notiones numeretur.

7. Convenientia et discrimen inter relationes et notiones. — Ex quibus omnibus clare concluditur, omnes relationes divinas esse notiones, quia, et tres personales et una, quae communis est, sunt notiones et praeter illas relationes non sunt plures. Constat etiam, relationem et notionem prout de illa dicitur, in re non differre, sed tantum denominatione extrinseca, vel relatione notionis ad nostrum usum, seu cognitionem. Relatio enim dicitur secundum respectum realem, quem in se habet. Notio autem vocatur eadem relatio, quatenus per eam distinctio alicuius personae notificatur. Unde notionis nomen quodam modo videtur esse secundae intentionis, quia significat relationem, vel conditionem aliquam in ordine ad nostram notitiam.

1. Ratio dubitandi. — Ut materiam de notionibus absolvamus, earumque numerum concludamus, non satis est scire, omnes relationes esse notiones, sed etiam an simpliciter convertantur, ita ut omnes notiones relationes sint. Nam si omnis notio relatio est, tantum erunt quatuor relationes. Videtur autem ita esse dicendum, quia notiones non dicuntur nisi in ordine ad cognitionem personarum, ut in se constituuntur, et distinguuntur, solis autem relationibus constituuntur, et distinguuntur, ut postea videbimus, ergo solae relationes possunt esse notiones. Ergo, et e converso omnis notio est relatio. In contrarium vero est, quia communiter quinque notiones numerantur, nam quatuor relationibus additur innascibilitas, ergo non omnis notio est relatio.

2. Duplex modus cognoscendi divina. — Respondeo, iuxta Dionysii doctrinam duplici via posse nos cognoscere divina, scilicet vel affirmando, vel negando: atque hunc posteriorem modum solet Dionysius praeferre priori, quia in hac vita magis cognoscimus, quid Deus non sit, quam quid sit. Unde affirmationes, quas de Deo formatus, ex rationibus analogis, et communibus creaturis sumptae sunt, et ut proprie quodammodo accommodentur, illis aliquas negationes adiungimus. Maxime igitur est necessarius nobis hic modus cognoscendi per negationem, ad plene cognoscenda mysteria vel proprietates Dei; eo modo, quo in hac vita cognosci possunt. Et praesertim ad cognoscendas conditiones aliquas Dei maxime simplices, quas nisi per negationes nec explicare, nec satis concipere possumus.

3. Quatuor tantum sunt notiones positivae. — Ratio ergo facta in principio recte probat, ad cognoscendum, et explicandum Trinitatis mysterium quoad affirmationes, quas de personis enuntiamus, et per quas illas, ut distinctas cognoscimus, sufficere quatuor relationes, sub relationibus origines comprehendendo, ut supra dixi. Itaque verissimum est, omnes notiones positivas esse relationes, ac proinde tantum quatuor esse, quarum numerum eodem modo, quo numerum relationum, sic colligimus. Quia in Deo tantum sunt duae processiones, ex quibus quatuor consurgunt relationes, ergo cum personae divinae solum per processiones multiplicentur, per illarum etiam relationes personarum explicato, et distinctio sufficienter manifestatur: quantum per affirmationes, et positivas notiones manifestari potest.

4. Quinta negativa addenda. — Addenda nihilominus est aliqua notio negativa, quae proprie relatio non est, licet non omnino a genere relationis recedat, illa vero tantum una est, videlicet innascibilitas, vel potius improducibilitas, quae propria est primae personae. Ita docent divus Thomas, et omnes theologi superius allegati: Basilius item, Augustinus et alii Patres, quos capite superiori, et capite quarto retulimus. Necessitas autem huius notionis declarantur in hunc modum. Nam ad duas processiones divinas necessarium est, supponi aliquam personam improductam, quae sit primum principium caeterarum personarum, et utriusque processionis, ergo necessaria nobis fuit notio, qua primam personam in ratione primae, et talis principii agnosceremus. Quia sine hoc fundamento, nec personarum multiplicatio, nec certus earum numerus cognosci posset: ut etiam ex discursu primi libri satis cognosci potest. Illa vero conditio primae personae non satis explicatur per solam relationem Paternitatis, quia Patres, qui apud nos sunt, et quibus vox illa per analogiam communis est, non solent esse personae improductae. Ergo necessarium fuit, addere notionem aliam primae personae propriam, quae hanc illius proprietatem notificaret. Hanc autem negativam esse necessarium fuit, quia ratio Primi, quae simplicissima est, a nobis absque negatione non explicatur. Prima ergo persona in ratione primi producentis ad intra, non explicatur, nisi per negationem productionis ad illam terminatae, et haec negatio est innascibilitas. Et licet hac etiam ratione dicatur Pater esse a se, tamen haec ipsa vox negativo conceptui respondet, et eandem negationem involvit, illud enim dicimus esse a se, quod ab alio non est: nec enim dici potest quispiam esse a se, propter positivam habitudinem ad se ipsum.

5. Haec ergo fuit necessitas illius quintae notionis, quam proprie relationem non esse manifestum est, quia non ponit habitudinem realem, sed potius negat. Et in hoc distinguit hanc notionem a Paternitate Augustinus 5, de Trinitate, capite tertio, dicens: Alia est notio, qua intelligitur genitor, alia qua ingenitus, tamen subdit inferius: Cum ingenitus dicitur Pater, non quid sit, sed quid non sit, dicitur. Quia enim ex hac notione inferebant Ariani, Patrem non solum distingui a Filio relatione, sed etiam substantia, quia ingenitum, cum non dicat relationem, necessarium illis videbatur, ut dicat substantiam. Ideo respondit Augustinus, ingenitum non quid sit, sed quid Pater non sit, dicere, et subiungit: Cum autem relativum negatur, non secundum substantiam negatur, itaque non solum vult esse negationem, sed esse negationem solius relationis, sub qua originem complectitur, ut saepe dixi. Unde subinfert in capite septimo: Non ergo receditur a relativo praedicamento, cum ingenitus dicitur. Et ideo ego dixi, hanc notionem non omnino a relatione recedere, quia negationes seu privationes ad positiva reducuntur.

6. Obiectio. — Responsio. — Contra hanc vero partem obiiciunt aliqui, quia negatio non potest esse notio. Quia notio debet significare aliquam dignitatem illius personae, quam notificat, ut dixit divus Thomas, 1. part., quaestione 32, art. 3, at negatio nulla est dignitas. Quo argumento convincuntur aliqui, ut dicant, innascibilitatem dicere positivam proprietatem, et non tantum negativam. Tamen sine causa Augustinus, et divus Thomas aliisque theologis contradicunt, et rem novam introducunt, quam ex professo impugnabimus infra libro octavo. Respondetur ergo, non esse de ratione notionis, ut formaliter consistat in positiva dignitate alicuius personae, sed satis esse, ut illam per negationem circumscribat, ac notificet, hoc autem facit innascibilitas. Nam in Patre magna dignitas est, esse primam personam, et fontem Divinitatis, ut Patres loquuntur, ac denique esse personam habentem per sese personalitatem coniunctam Divinitati, et quasi ab illa proxime manantem, quae omnia per illam negationem convenienter notificantur, et ideo licet negationem formaliter dicat, inter notiones merito ponitur.

7. Unam notionem negativam sufficere. — Obiectio. — Responsio. — Atque hinc ulterius concluditur, hanc solam notionem negativam addendam esse quatuor positivis. Quia sola illa necessaria est (cum Paternitate) et sufficit ad explicandam totam dignitatem Patris, eiusque constitutionem, ad distinctionem ab aliis personis. Aliae vero sufficienter notificantur per positivas notiones. Sed instat Scotus in 1, d. 28, q. 1, quia sicut Pater est ingenerabilis, ita Filius est inspirabilis, ergo addenda est alia notio propria Filii, scilicet, inspirabilitas. Propter quod argumentum ipse ponit sextam notionem. Sed hac ratione plures aliae negationes multiplicandae essent, nam etiam Spiritus sanctus est ingenerabilis aliter quam Pater, nam Pater dicitur ingenitus, id est, omnino improducibilis, Spiritus sanctus autem est ingenitus propria et quasi specifica generatione, iuxta illud Athanasius: Non genitus, sed procedens, item, per negationes aliarum originum, seu relationum possent aliae notiones confingi, nam etiam Spiritus sanctus est improductivus ad intra et Filius ingenerativus, ut sic dicam. Non ergo debuerunt negativae notiones in infinitum et voluntarie multiplicari, sed illa tantum addenda fuit, quae peculiari ex causa erat necessaria, quaeque singularem dignitatem et auctoritatem nobis indicaret. Hae autem rationes inventae sunt in innascibilitate et non in aliis negationibus enumeratis. Illae enim et per relationes satis innotescunt, et peculiarem dignitatem non indicant, ut facile consideranti patebit. Potestque praeterea alia ratio considerari, quia negationes, quae aliis personis tribuuntur, tantum sunt consequentes ad origines et ad relationes, et sub ea ratione a nobis concipiuntur, ideoque non numerantur, ut distinctae ab illis. Innascibilitas autem Patris praecedit relationes aliquo modo et hoc nomine est peculiariter necessaria, ut statim dicam, et ideo merito singulariter inter notiones numeratur.

8. Innascibilitas quo modo propria Patris. — Atque hinc etiam intelligitur altera pars assertionis positae: Quomodo scilicet innascibilitas sit notio propria Patris, quia nimirum non dicit solum negationem generationis, sed absolute negationem omnis productionis ad intra. Dices, etiam hoc modo non est haec negatio propria Patris, quia etiam hic Deus est improducibilis. Respondeo primo, licet hic Deus produci non possit, potest tamen saltem per aliquam productionem communicari et dari alicui personae iuxta verbum Christi: Quod dedit mihi Pater maius omnibus est. Pater autem nec producibilis est, nec communicabilis, secundum suam proprietatem alteri personae et totum hoc negatur per illam notionem, ut est propria Patris. Secundo dico, aliter hunc Deum esse ingenitum, aliter Patrem, nam illa est pura negatio respectu Dei, ut sic, respectu autem Patris est quodammodo privatio, quia supponit subiectum producibile saltem secundum communem rationem personae. Atque hoc totum dicit notio ingenitum, scilicet, personam improducibilem, et ita innascibilitas dicit illam negationem non in quocumque, sed in aliqua persona, sicut simitas dicit curvitatem in naso. Fuitque hic conceptus necessarius ut possimus concipere Patrem in ratione personae, priusquam generet. Nam hic conceptus necessarius nobis est ad constitutionem et distinctionem personarum explicandam, ut libro primo tactum est, et in septimo consummabitur: ubi etiam ostendemus, illum conceptum non posse esse nisi negativum, seu privativum in sensu iam dicto.

9. An notiones sint plures simpliciter. — Ultimo concluditur ex dictis notionum numerus, sunt enim quinque, et non plures, neque pauciores, ut probatum est, simulque communibus obiectionibus est satisfactum. Solus Gabriel 4, distinct. 28, art. 3, non permittit, ut notiones simpliciter dicantur esse plures, in quolibet numero, solum quia non omnes distinguuntur inter se realiter, sicut dixerat etiam de spiratione activa respectu Paternitatis et Filiationis. Sed hoc facile refellitur, maxime in praesenti, quia Notio, ut dixi, formaliter involvit respectum rationis, vel denominationem extrinsecam, quae multiplicari potest non multiplicatis rebus. Imo adiungi potest conditioni alicui, quae non sit res aliqua, sed privatio, ut satis explicatum est.

FINIS LIBRI QUINTI DE TRINITATE.