Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Probatur ex veteri Testamento. — Haec est conclusio in discursu totius libri intenta, estque veritas Catholica, insinuata olim in veteri Testamento. Nam licet Epiphanius in Ancorato dicat, dualitatem personarum, scilicet, Patris et Filii a Prophetis esse praedicatam, Trinitatem vero in Evangelio esse declaratum: nihilominus sancti intelligunt, numerum trium personarum insinuatum esse in verbis Isaiae 6: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus exercituum. Et similia verba habentur Apocalypsis 4, et in confessionem huius mysterii illa usurpat Ecclesia in mysteriis Missae et in illo celebri et antiquo trisagio: Sanctus Deus, sanctus fortis, sanctus et immortalis, de quo peculiare opus Damascenus scripsit. Similiter quoties in veteri Testamento Deus tripliciter nominatur, hoc mysterium indicari creditur, ut Deuter. 6: Dominus Deus noster Deus unus est, et Psalm. 67: Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus, et adverti solet in voce, qua secundo loco nominatur Deus, addi particulam Noster, ad indicandum mysterium incarnationis. De quibus et aliis locis multa Galatinus a principio libri secundi, ubi refert, antiquissimos interpretes Hebraeos intellexisse, in his locis latere mysterium hoc.

2. Ex novo testamento. — Expressius docetur haec veritas in novo Testamento, Matthaei, ultimo cap. Baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Nam ut sancti advertunt et latius sequenti libro dicemus, si non omnes illae personae essent divinae, non proponerentur aequaliter in prima fidei professione, et si essent plures, aliae non omitterentur. Deinde Ioannis 14 et sequentibus, multis verbis docet Christus hoc mysterium: ut illis, Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, item 1, Ioan. 5, est locus expressus: Tres sunt qui testimonium dant in Caelo. Nam illa praecisa numeratio habet vim exclusivae et satis ostendit, eos, qui numerantur, esse distinctos. Et ideo haeretici conati sunt verba illa expungere a textu sacro: de fide tamen certum est esse canonica. Quod ex traditione late confirmat Bellarminus, lib. 1, de Christo, cap. 6, nobis autem nunc auctoritas Concilii Tridentini sufficit.

3. Ex Conciliis. — Tandem definita est haec veritas a multis Conciliis post Nicaenum, quae infra referemus, cum traditione Pontificum et Sanctorum. Nunc sufficiat Dionysius, libro de Divinis nominibus, cap. 1, ubi Trinitatem vocat Unitatem ter subsistentem, eamque in Deo esse dicit, propter divinae foecunditatis in tribus personis expressionem. Idem optime in c. 3, de Mystic. theologia, Martialis, Epistola 1, cap. 10, Iustinus Martyr, in expositione Fidei, Anastasius Synaita, in libro 1, de rectis fidei Dogmatibus, in tom. 1 Bibliothecae. Trinitatem, inquit, dico, non essentiarum, sed personarum, Nazianzenus, orat. 32, ante medium, sic nominat personas: Principii expers Principium, et id, quod est cum principio.

4. Ratio assertionis. — Ratio ex dictis clara est. Nam in Deo est tantum una persona improducta, et sunt tantum duae personae productae, quia sunt tantum duae processiones, ergo sunt in Deo tres personae et non plures. Aliter probavit hanc veritatem D. Thomas, 1 part., quaest. 30, art. 2, ubi Caietanus laborat circa discursum D. Thomae, et revera non satis expedit omnia, quae ibi proponit, praesertim dubium primum. Breviter tamen, supponit ibi D. Thomas personas distingui per oppositionem relativam et non aliter: sub relativa autem oppositione includit etiam oppositionem originis, ut recte Caietanus advertit. Ex hoc ergo principio concludit ex prima processione optime colligi duas personas in Deo, qui opponuntur origine. Rursus tacite subsumit nullam illarum personarum posse procedere per voluntatem, eo quod processio voluntatis sit posterior processione intellectus. Unde concludit, processionem passivam, ut est relatio, debere necessario distingui a duabus primis personis, et consequenter tertiam personam constituere, ultra quas non est alia, quia spiratio activa, cum non opponatur Patri aut Filio, ab eis non distinguitur.

5. Ostensiones Raymundi refelluntur. — Longe aliter colligebat hunc numerum personarum Raymundus Lullus ex sola summa perfectione divinae bonitatis et distinctionis in Deo inventae, hoc modo. In divina bonitate propter summam perfectionem est unus tantum actus bonificandi, et unus bonificans, et unus bonificabilis, ergo sunt tres personae et non plures. Item in perfectissima rerum distinctione tantum est unum distinctum, et unum distinguibile, et unum distinguere per spirare et amare, ergo tres personae. At hae collectiones ridiculae sunt et potius inde concluditur, tantum esse duas personas. Nam si persona producens dicitur bonificans, et producta dicitur bonificata, et illae sunt unicae, tantum sunt duae personae, nam actus bonificandi non est persona, sed origo vel activa, vel passiva, quae non distinguitur in re a persona, quae per illam producit, vel producitur. Praeterea, si personae sunt plures, impossibile est, distinctivum esse tantum unum, quia oportet esse plures proprietates distinctivas personarum, et similiter impossibile est, esse unicum distinguibile, quia quaelibet persona distinguibilis est ab alia. Quod si distinctivum active sumitur pro persona producente et distinguibile passive, scilicet, pro producibili, profecto si hae sunt unicae, duae tantum sunt personae, quia distinguere non est persona, nec est veluti actio alicuius personae, sed actus formalis proprietatum constituentium personas. Unde non est res ab illis distincta: nec tertia persona potest distinguere duas priores, quas supponit distinctas. Denique si non solus Pater, sed etiam Filius producit intra Deum, quomodo ibi tantum est unum distinctivum in dicto sensu? Et si non solus Filius, sed etiam Spiritus sanctus producit, quomodo est tantum unum distinguibile? Illa ergo deductio et fundatur in errore unius processiois et plures alios involvit.

6. Obiectionibus occurritur. — Obiectiones graviores contra Catholicam veritatem proponam tribus libris sequentibus. Nunc solum obiicio, quia omnis numerus videtur Deo repugnare, quoniam numerus intrinsece includit compositionem, habet enim numerus unitatem aliquam et non simplicem, ergo compositam. Unde in omni numero est invenire totum et partem, quae tamen non possunt intra Deum reperiri. Atque hinc etiam fit, ut omnis numerus sit maior et perfectior qualibet unitate, et inferiori numero: quae omnia Deo repugnant.

7. Occasione huius obiectionis tractant hic theologi, quid addat numerus supra res numeratas et quam habeat unitatem. Sed haec in metaphysica tractantur. Ex qua ego suppono primo, unum supra entitatem solum addere negationem, seu indivisionem. Deinde sumo numerum, praesertim transcendentalem, ultra unitates nihil addere, nisi negationem, quod una non sit alia, quod etiam supponere videtur D. Thomas, d. quaest. 30, art. 3. Unde facile intelligitur non sequi compositionem ex hoc numero, nam si personae considerentur, ut sunt unum in essentia, non sunt illud unum per compositionem, sed per summam identitatem personarum cum essentia, ut infra explicaturi sumus. Si vero considerentur personae, ut distinctae sunt, sic una non componit cum alia, nec numerus ille est aliquid compositum per modum unius, sed solum plures res simplices.

8. Sit ne in Trinitate totum et pars. — Ad illud vero de toto et parte, respondet D. Thomas, dict. quaest. 30, art. 1, ad 4, numerum bifariam considerari, scilicet, abstracte et prout est in rebus numeratis. Et priori modo considerari in eo totum et partem, illud autem non esse inconveniens, quia numerus sic abstractus solum est per intellectum. Posteriori autem modo (inquit) in rebus creatis numerum et unitatem comparari, ut totum et partem, quia numerus est maior qualibet unitate: in Deo autem non ita comparari, quia non est maior tota Trinitas, quam quaelibet persona. Quae responsio habet difficultatem, quia quod est de ratione numeri secundum se, convenire debet cuilibet numero contracto tanquam superius inferiori. Item, quia si sit sermo de maioritate (ut ita dicam) extensiva, quae potius est pluralitas, etiam tres personae divinae sunt plures, quam una, vel duae. Si autem sit sermo de maioritate intensiva, haec nihil refert ad rationem numeri. Atque ita respondet Gabriel, in 1, d. 24, q. 2, art. 3, dub. 1, estque clara et sufficiens responsio.

9. Nec D. Thomas aliquid in re ipsa diversum docere voluit, sed corrigere modum loquendi, scilicet, ut in hoc numero absolute non concedamus totum et partem, quia illud vel indicat compositionem, vel excessum perfectionis respectu partis. Unde consequenter etiam docet, non esse hic simpliciter admittendum maius et minus, in quo excedit hic numerus omnes creatos. Sed cum addito potest dici maior numerus. Est denique alia excellentia in hoc numero, quod non excludit omnem unitatem et identitatem rerum numeratarum, propter quod dicitur de Deo in Concilio Toletano 11, in Confessione fidei, quod nec recedit a numero, nec comprehenditur numero. Et Bernardus, lib. 5, de Consideratione, circa medium, vocat hunc numerum absque numero: Sed habes (inquit) quid numeres, et quid non numeres, substantia una est, personae tres sunt. Atque hoc etiam modo intelligendus est Boetius, de Trinitate, cum ait: Atque hoc vere unum est, in quo nullus est numerus, scilicet, qui non admittat naturae unitatem.