Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

Expeditis omnibus, quae aliquo modo tribus personis communia sunt: solum superest, ut de singulis in particulari dicamus. Dicemus autem de unaquaque illa tantum, quae illi sunt propria. Quia vero haec propria in relatione sunt posita, vix possunt disputatione seiungi, quia relativa sunt simul cognitione, praesertim cum distincte cognoscuntur. Curabimus nihilominus de singulis ita disserere, ut uniuscuiusque proprietates per se intelligantur, quamvis exacta omnium cognitio ex omnium simul cognitione expectanda sit. In hoc ergo libro de prima persona solum ea dicemus, quae possunt aliquo modo intelligi absque secunda: reliqua vero in sequentibus libris consummabimus.

1. Resolutio quaestionis quoad priorem partem. — De priori parte huius quaestionis nihil fere superest dicendum: constat enim ex dictis in praecedenti libro, Paternitatem esse primam Patris proprietatem, quia ipsa est, quae illum constituit in suo esse personali. Declarari etiam potest in hunc modum. Quia in prima persona duae tantum sunt notiones, ut in praecedentibus ostensum est, scilicet, Paternitas et Innascibilitas, quarum prior positiva est, ut per se constat: posterior vero formaliter est negativa, vel potius privativa. Et hinc iam habet Paternitas, ut ipsa sit non solum prima, sed etiam unica proprietas Patris. Verumtamen etiamsi extendamus nomen proprietatis ad innascibilitatem, semper id, quod est positivum, est prius et fundamentum privativi: ergo Paternitas est prior proprietas, quam innascibilitas: ergo est omnium prima, quia non est aliud proprium, quod supponat, sed solum id, quod commune est.

2. In secundo ergo puncto explicando, plus difficultatis esse potest. Suppono autem, cum quaerimus, unde sit illa Paternitas, non quaeri principium productivum eius, vera et reali productione. Quia cum prima persona sit improducta, ut libro primo ostensum est, non potest proprietas eius habere tale principium, neque per veram et realem processionem manare. Unde in hoc sensu non habet, unde sit, sed ex se est, sicut divinitas ipsa. Quod ergo quaeri potest, solum est, quae sit ratio et quasi fundamentum, seu radix virtualis illius proprietatis in Deo. Ad eum modum, quo dicimus unum attributum esse rationem alterius, ut voluntatem, verbi gratia, convenire Deo, quia intellectualis est.

3. Prima opinio. — Resolutio. — In hoc ergo sensu dixit Bonaventura, in 1, distinctione 27, proprietatem illam convenire Patri ex generatione, seu quia generat, ductus tantum argumento ex creaturis desumpto. Haec vero opinio iam reiecta est in dictis, superiori libro, capite sexto. Repugnat etiam priori assertioni hic suppositae, quia si Paternitas conveniret Patri ratione alterius attributi notionalis, proprii illius, quale est generare, iam non esset prima proprietas. Deinde interrogabimus ulterius Bonaventuram, unde conveniat Patri generare, quia non potest convenire ratione solius essentiae nude sumptae, quia illa non generat, nec per se sola est sufficiens generandi principium, ergo debet supponi terminata aliqua proprietate, ergo vel debet Bonaventura aliam proprietatem in prima persona concedere, quod non potest, nec facit, vel illud eius assertum non potest consistere.

4. Secunda opinio. — Fundamenta. — Secunda opinio est, quae assignat pro ratione, et fundamento Paternitatis ipsum intelligere essentiale. Dicunt enim aliqui, Divinitatem prius ratione, quam determinetur ad personas esse per se intelligentem, et se ipsam actu intelligere, et comprehendere. Et ex hoc actu intelligendi aiunt, pullulare Paternitatem, non secundum rem, sed secundum rationem, modo explicato. At denique addunt, ipsum intelligere sic terminatum per Paternitatem, et notionalem effectum, esse rationem dimanationis realis Filii a Patre. Hanc sententiam non invenio in antiquis auctoribus, sed solum in quodam moderno, apud quem diligenter quaesivi aliquod fundamentum eius, et nullum inveni. Videtur autem hic auctor, et ingeniosus, et doctus voluisse rationem aliquam fundandi relationem illam in Deo invenire, nullamque magis accommodatam, quam intelligendi actum reperisse. Quia haec relatio constituit principium productivum per intellectum, ergo verisimile est, consequi suo modo ex actu intelligendi. Item, desiderare potuit rationem aliquam assignare: cur haec relatio prius coniuncta sit divinitati, quam quaelibet alia: nulla autem ratio magis accommodata dari posse videtur, quam, quia operatio intellectus est omnium prima, et talis relatio ad actum intelligendi dicto modo consequitur. Denique nonnullum argumentum sumi potest ex spiratione activa, nam illa consequitur actum diligendi Dei, ut infra videbimus, ergo verisimile est, Paternitatem consequi ad actum intelligendi.

5. Impugnatio inefficax. — Aliqui vero impugnant hanc sententiam, quia intelligere essentiale in Filio etiam invenitur, et in eo non est ratio, vel fundamentum talis proprietatis; ergo neque in prima persona esse potest. Haec vero ratio nimium probat, aut nihil. Concludet enim, si quid probat nullam rationem, vel quasi radicem illius proprietatis assignari posse. Quia vel illa est aliquid commune, et essentiale, et quidquid illud esse dicatur, contra illud procedet dicta ratio, quia illud in Filio invenire necesse est, vel est aliquid proprium, et hoc esse non potest ante primam proprietatem. Negare autem omnem rationem, vel quasi radicem illius proprietatis, non est rationi consentaneum, quia omnis natura est aliquo modo fundamentum, et ratio suae personalitatis. Unde facile posset responderi, negando consequentiam. Quia intelligere essentiale prout est in Filio supponit paternitatem, ut priorem origine, quasi per immediatam resultantiam ab ipso intelligere essentiali: et ideo iam non habet in ipso locum talis resultantia, quia hae relationes non multiplicantur numero.

6. Difficultas circa opinionem. — Quod ergo in illa sententia mihi est difficile, solum est, quia personalitas naturae non sequitur ex operatione quoad intrinsecam resultantiam a natura, licet per operationem producatur, seu comproducatur, ubi persona producta est. Alioqui potius supponitur ad operationem, quia actiones sunt suppositorum, vel saltem subsistentium, unde si (ut multi opinantur) divina essentia non est subsistens ante primam personalitatem, nec proprie intelligens praeconcipi debet, sed ut natura, quae est principium intelligendi, et nihilominus, ut sic etiam concipitur, ut sufficiens ratio, et radix suae primae personalitatis. Neque enim ponendum est hoc, quasi dependens a subsistentia essentiali, quia formaliter loquendo, et per locum intrinsecum, ut aiunt illa subsistentia per se necessaria non est ad subsistentias personales. Praeterea, sicut intelligere, ita et velle essentialiter est prius ratione proprietatibus personalibus, quia in universum communia sunt hoc modo priora propriis, et tamen illud velle, ut sic, non est fundamentum spirationis activae, neque alicuius proprietatis, ut infra dicam, ergo, etc. Denique ex intelligere, ut sic, solum sequitur, vel repraesentatio rei intellectae, vel terminus aliquis productus, si iam sit a quo produci possit. Paternitas autem, neque habet rationem repraesentandi, neque ullo modo comparatur ad intellectionem, ut terminus: cur ergo dicemus ex illa resultare etiam secundum rationem? Nam illa resultantia sicut sufficit, ita etiam necessaria est ad veritatem huius causalis. Quia Divina essentia se intelligit, ideo terminatur Paternitate, quia in rigore falsa videtur, quia illius terminationis nulla connexio, vel ratio assignari posse videtur.

7. Vera resolutio. — Cur prima proprietas sit paternitas. — Dico ergo, hanc primam proprietatem immediate consequi ad divinam naturam, hoc solo, quod talis natura substantialis est. Quod probo primo a sufficienti partium enumeratione, quia nullum aliud fundamentum excogitari potest. Secundo ex hoc generali principio, quod unaquaeque natura substantialis est sufficiens fundamentum proximum suae personalitatis sibi connaturalis, idque iuxta modum existendi illius naturae in tali persona. Nam si est in illa per creationem, ex vi illius affert secum suam subsistentiam, idemque cum proportione est de quacumque alia propria effectione. Et similiter si Personalitas communicata sit per aliam propriam productionem alicuius personae, necesse est, ut ipsa natura sit formale principium talis productionis, et consequenter talis Personalitatis. Denique si absque reali productione personae alicuius natura sit in illa immediate, et per se ipsam secum afferet talem personalitatem. Ita vero se habet natura divina respectu primae personae, et ideo illa est proximum, et sufficiens fundamentum illius primae proprietatis. Dices, sed cur illa proprietas prima fuit talis, potius quam alia? Responderi imprimis posset, hanc esse rei naturam, nam cum pervenimus ad prima, et immediata principia, non oportet rationem aliam quaerere. Deinde explicari potest, hoc modo, nam propter communicabilitatem, et foecunditatem divinae naturae non potuit, prima eius personalitas esse absoluta, debuit ergo esse relativa, et consequenter accommodata intimae operationi, et communicationi talis naturae. Quia igitur natura illa essentialiter intellectualis est, ideo prima communicatio eius intellectualis etiam est, et ideo etiam prima personalitas talis est, qualis ad communicationem per intellectum erat necessaria. Atque hoc sensu, quia intelligere Dei est eius essentiale, et quasi ratio constitutiva essentiae divinae in ratione talis naturae, dici, ac verificari posset, proprietatem hanc sequi ex natura divina, ut intelligente, non tanquam terminum ex operatione, sed tanquam personalitatem accommodatam naturae habenti talem relationem essentialem.

8. Occurritur argumento. — Neque contra nos procedit obiectio, quam alii faciebant contra superiorem sententiam. Quia licet eadem natura divina sit in Patre et in Filio, tamen aliter et aliter. Et ideo in utroque quidem est fundamentum utriusque personalitatis, diverso tamen modo: in Patre quidem sine productione, in Verbo, ut communicata per productionem Verbi, quem ordinem talis essentia ex sua intrinseca natura postulabat propter foecunditatem suam.

9. Ad fundamentum secundae opinionis. — Ad fundamenta item a nobis insinuata pro eadem sententia, ne contra nostram fiant, respondere facile possumus. Ad primum, dicimus primo, in his subsistentibus relationibus non esse semper necessariam rationem fundandi, ut supra tractatum est. Dicimus deinde, ipsammet naturam divinam, ut est in tali gradu substantialis naturae constituta, esse sufficientem rationem fundandi hoc modo illam relationem nimirum, tanquam virtualem radicem eius.

10. Ad secundum dicitur, sufficientem rationem reddi, cur haec proprietas sit per se immediate coniuncta et quasi dimanans a divina natura, quia illa natura debuit necessario habere aliquam personalitatem primam, quae non potuit esse absoluta propter foecunditatem illius naturae. Quod ergo natura illa secum afferat aliquam personalitatem, sufficiens ratio redditur ex eo, quod substantialis natura est: quod vero afferat personalitatem relativam, ratio optime redditur ex eo, quod illa natura non uni tantum personae, sed multis communicabilis est, media reali productione aliquarum personarum: quod tandem immediate afferat personalitatem relativam talem, vera ratio videtur, quia natura illa postulat communicari per modum naturae, prius ratione, quam per modum amoris, et ideo secum affert immediate personalitatem, quae suo modo possit esse immediate principium generationis. Et quia hoc habet illa natura, quia essentialiter est intellectualis per essentiam, quae ratio prior est in illa quam amoris: ideo dici potest, quod intelligere per essentiam est ratio illius personalitatis, ut suo modo complet principium quod generandi non quidem ut terminus resultans est intelligere, ut est operatio quaedam, sed tantum ut personalitas consequens naturam, cuius veluti ultima differentia est ipsum intelligere per essentiam.

11. Ad 3, de spiratione activa respondetur potius posse argumentum retorqueri, ut insinuavimus, quia ex velle essentiali, ut omnem originem antecedere intelligitur, nulla personalitas resultat distincta a paternitate, ut est certissimum. Ipsa vero paternitas eatenus dici posset consequi ad illud velle, in quantum illud etiam velle est ipsum esse essenziale naturae divinae, licet non tam formaliter (nostro modo intelligendi cum fundamento in re) sicut intelligere. Et ita est vera, quod illa proprietas prima, quam immediate, et ex se affert secum natura divina, sequitur ex illa natura secundum totam foecunditatem suam, quae et intellectum et voluntatem complectitur. Unde persona constituta per illam personalitatem est de se sufficiens principium in suo ordine cuiuscumque communicationis illius naturae. Et ideo illa natura immediate et sine productione reali alicuius personae, nullam aliam proprietatem personalem secum affert. Imo nec aliquam aliam relationem sub quacumque ratione spectatam. Nam spiratio activa non sequitur hoc modo ex essentia, ut infra videbimus: nec est eadem ratio de illa, quia nec est ex se subsistens, vel ratio subsistendi: nec est per se necessaria, ut conditio antecedens ex parte principii ad aliquam productionem, ut libro decimo tractabimus.

12. Primae opinioni satisfit. — Denique (ut Bonaventurae satisfaciamus) ex his etiam intelligitur primo, quomodo verum sit quod supra dixi, proprietatem hanc non fundari in origine Filii, neque esse in Patre, quia generat, sed ut generet, vel ut sit aptus ad generandum. Tamen quia in aeternis idem est posse et esse, ideo Pater habet hanc proprietatem actualiter generando absque alia proprietate in re, praeterquam originis respectu Filii, vel rationis respectu actionis, seu activae originis. Intelligitur secundo, quomodo haec proprietas, non tantum secundum esse in, vel secundum aliam communem rationem, sed etiam secundum omnem propriam, quatenus in re est, antecedit origine ipsum Filium, quia immediate et per se est coniuncta cum ipsa essentia, ut talis est, processio autem Filii non est, neque intelligi potest, donec essentia sit terminata hac prima proprietate, quia processio debet esse a persona, non ab essentia. Tertio intelligitur hanc proprietatem esse fundamentum innascibilitatis, quod in sequenti capite explicandum superest.

1. Ingeniti appellatio Catholica. — De hac voce, Ingenitus, olim dubitatum fuit, quia haeretici Aiani et sequaces significatione illius abutebantur ad concludendum, diversam esse substantiam Patris et Filii. Quibus antiqui Patres imprimis respondebant, se non cogi ad illam vocem admittendam, quia in Scriptura non reperitur Patri attributa. Non quia sentirent, nullam vocem in Scriptura non inventam, usurpandum esse in hoc mysterio, nam potius in hoc ipsi damnabant Aianos, sed ex propriis et quasi ad hominem illos reprehendebant, eo quod illo titulo vocem Consubstantialitatis, non admitterent et ad impugnamdam veritatem, novas voces invenirent, ut egregie tractat Ambrosius, de Incarnationis Dominicae Sacramento, cap. 8 et 9, Athanasius, oration. 2, contra Aianos, et in Epist. de decretis Nicaenae Synodi, et in alia epistola de synodo Ariminensi et Seleuciano. Unde recte Idacius Clarus, lib. contra Varimandum, circa principium: Patrem ingenitum esse, nec prodere possis, nec probare (scilicet, testimonio Scripturae, in quo habeatur) sed quia id ipsum fides exigit Christiana, absque ulla dubitatione ingenitus credatur.

2. Ingeniti appellatio quomodo Patris propria. — Veritas ergo certa est, Ingenitum esse proprium attributum notionale Patris. Ita docent Concilium Toletanum 6 et 11, et Concilium Vormaciense, in Confessionibus fidei, Damasus, in expositione fidei ad Hieronymum, Hilarius 4, de Trinitate, prope finem, et libro 9, ubi utitur nomine innascibilis, quod est frequentius apud scholasticos. Item Augustinus, libro quinto, de Trinitate, capite sexto et septimo, et libro 15, capite 6, libro etiam octoginta trium quaestionum, quaestione secunda. Fulgentius optime, ad 7 obiectionem Arianorum, ubi dicit, secundum fidem hoc negari non posse. Idem habet Basilius, libro 1 et 2, contra Eunomium, ubi etiam utitur nomine innascibilis. Idem Athanasius, locis citatis, Cyrillus, in compendiarie fidei expositione, in tomo 4 Bibliothecae, ubi ait: Patrem differre a Filio, quia ille ingenitus, hic autem genitus. Quod etiam habet Anastasius Synaita, in lib. 1, de rectis Fidei dogmatibus. Sic etiam Nazianzenus, orat. 23, ingenitum vocat proprietatem Patris characteristicam. Idem orat. 36, in sancta lumina, et optime Damascenus, lib. 1, cap. 8, et sequentibus.

3. Variae significationes ingeniti. — Ut autem res declaretur, distinguendae sunt significationes huius vocis, quas Athanasius attigit supra, et nos in superioribus tres insinuavimus. Primo enim ingenitum dicitur quidquid creatum non est et hoc modo usurpabant hanc vocem Aiani; errabant tamen tribuentes illam in hac significatione Patri, ut propriam eius, ut inde concluderent, Filium esse genitum, id est, factum vel creatum, cum tamen hoc modo vox illa essentialis sit, aeque conveniens Filio, ac Patri, ut praeter dictos sanctos notavit Epiphanius, haeres. 73. Secundo accipitur, ut solum negat propriam generationem. Et sic etiam non est propria Patris, sed Spiritui sancto etiam convenit, nam genitus non est, ut in Symbolo Athanasii dicitur. Et ita usurpavit vocem illam aliquando Epiphanius, ut notavit Ioannes Theologus, in Concilio Florentino, session. 18, circa principium, eo denique modo videtur etiam loqui Nazianzenus, or. 35, n. 36. Sic etiam Augustinus 5, de Trinitate, capite 6, dicit, ingenitum aliquando. Idem ex Hieronymo notavit Magister in 1, distinct. 13, et D. Thomas, 1 part., quaest. 33, art. 3, ad 2. Tertio ingenitum significat id quod nullo modo nec per creationem, nec per quamlibet aliam productionem realem productum est. Et sic usurpatur in praesentia, ideoque ita Patri tribuitur, ut non solum de Filio, sed etiam de Spiritu sancto negetur, ut in dicto Concilio Toletano 11, expresse declaratur, et notavit etiam Iustinus Martyr, in expositione Fidei, Cyrillus Alexandrinus 1, Thesauri, capite secundo et tertio. Et sic etiam dixit Nazianzenus supra, genitum et ingenitum non esse immediate opposita, quia neutrum de Spiritu sancto dicitur. Quod ideo est, quia non cum proportione sumuntur: nam genitum iuxta communem usum non dicitur de quocumque procedente quovis modo, sed per propriam generationem: ingenitum autem dicitur, quod nullo modo procedit, et ita plus negatur per ingenitum quam per genitum affirmatur, et in hoc sensu neutrum Spiritui sancto convenit.

4. Obiectioni occurritur. — Dices etiam hoc modo ingenitum, non esse proprium Patris, nam convenit Deitati, seu huic Deo, ut a personis abstrahit, a nullo enim productus est. Ad hoc vero iam est in superioribus responsum ex D. Thoma, supra ad 2, ingenitum posse sumi negative tantum et sic convenire etiam Deitati, et non esse proprium Patris: alio autem modo sumi privative, non quatenus privatio dicit carentiam alicuius positivi, quod deberet inesse Patri, sed quod convenire possit illi, non quatenus Pater est, sed quatenus persona divina est. Sic igitur, ingenitum dicit carentiam alicuius proprietatis, quae potest convenire personae divinae, quatenus persona divina est. Aliquando enim privatio dicit carentiam in subiecto apto, non in individuo, sed in specie, vel genere, atque hoc modo illa privatio est propria Patris. Addere etiam possumus, quod, licet hic Deus secundum se sit ingenitus, non tamen repugnat illi esse aliquam personam genitam: nam hic Deus est Filius et Spiritus sanctus. Pater autem ita est ingenitus, ut nullo modo genitus esse, aut dici possit, atque ita haec notio est propria Patris.

5. Dubium. — Prima opinio. — Improbatur. — Dubitant autem ulterius scholastici, an haec vox formaliter dicat negationem, seu privationem tantum, an etiam positivum aliquid? Fuit enim antiqua opinio, quam refert Bonaventura, in 1, distinctione 27, quaest. 1, dicens, ingenitum, significare de formali relationem quamdam ad genitorem, vel potius ad ingenitorem. Dicebant enim auctores illius opinionis, sicut inter quantitates non solum est relatio realis aequalitatis, sed etiam inaequalitatis, ita non solum relationem geniti, sed etiam ingeniti esse realem. Haec vero sententia reprobata est ab omnibus et merito. Quia vel illa relatio est ad non genitorem ut sic, et ita non habet terminum realem, nec est habitudo, sed potius carentia habitudinis, vel intelligitur esse ad aliquam personam, verbi gratia, ad Filium, vel Spiritum sanctum, quatenus ab illis Pater non generatur: et hoc etiam est frivolum, tum quia (ut recte ait Augustinus supra) esse ingenitum est prius, et in suo conceptu omnino dependens ad hoc, quod aliquid procedat ab ingenito, tum etiam, quia inter homines unum non esse genitum ab alio non est respectus realis.

6. Ingenitum privationem dicere. — Dicendum ergo est, de formali significari tantum illa voce privationem omnis originis realis. Ita D. Thomas, d. q. 33, art. 4, et in 1, dist. 28, q. 1, a. 1, ad 1. Idem tenet Scotus ibi, q. 2, Capreolus, q. 1, art. 1, Caietanus et Thomistae omnes. Solet autem Bonaventura citari in contrarium, sed immerito, ut patet ex q. 1, 2 et 3, ubi solum ait: Ingenitum de formali dicere negationem; fundamentaliter vero aliquid positivum. Quod etiam habet Durandus, ibi q. 1, et alii non negant, nec negare possunt, ut statim dicam.

7. Assertio ergo de significato formali, quod privativum sit, ex dictis evidens est, et declaratur in dicto Concilio Toletano 11, his verbis: Si modum, quo Pater consistit, quaeras, cum eum a nullo alio ortum videas, ingenitum appellabis: Sic etiam Basilius 5, contra Eunomium, circa finem, ingenitum, inquit, quod natum non sit, demonstrat. Idem expresse habent Epiphanius et Augustinus supra, et ratione constabit ex dicendis, quia non potest aliter haec notio a Paternitate distingui. Quod vero Bonaventura et Durandus, addunt de fundamento positivo, negari etiam non potest. Quia haec privatio non solum actum, sed etiam capacitem originis negat in tali persona, ut talis est, et ideo necessario et ab intrinseco illi convenit, omnis autem negatio, vel privatio hoc modo rei inconveniens fundamentum habet in propria eius perfectione: ergo hoc fundamentum etiam reperitur in prima persona respectu talis privationis. Neque in hoc est difficultas.

8. De fundamento illius privationis. — Sed nonnulla est in explicando, quod sit hoc fundamentum. Aliqui enim concludunt, esse positivam quamdam rationem, seu formalitatem in Patre inventam et distinctam ratione ab essentia, et a Paternitate, quam dicunt circumscribi a nobis per illam negationem. Ratio est, quia haec vox indicat specialem primae personae dignitatem, ratione distinctam a dignitate Patris, illa autem dignitas non potest consistere in sola negatione, quia negatio ut sic nullam perfectionem importat: ergo consistit in fundamento illius negationis: ergo est aliquid positivum, ratione distinctum a Paternitate et essentia. Maior probatur, quia alias innascibilitas non esset notio distincta a Paternitate. Quod si inquiratur, quid sit illud positivum, respondent, esse rationem primi principii, seu fontalis plenitudinis, ut ait Bonaventura supra, et dist. 24 quaest. Confirmatur haec sententia ex Patribus, qui aliquando dicunt, ingenitum significare modum existendi primae personae, ut videre licet in Basilio 4, contra Eunomium, c. 2, Nazianzeno, orat. 23, Damasceno, lib. 1, de Fide, c. 9, Cyrillo, lib. 1, Thesauri, c. 4, modus autem existendi positivum quid sit.

9. Vera sententia. — Longe tamen verior est sententia D. Thomae supra, quam tota eius schola sequitur. Innascibilitatem formaliter consistere in privatione, pro fundamento autem nihil aliud dicere, nisi Paternitatem, vel ad summam Paternitatem simul cum activatione. Quod sufficienter demonstratur hac ratione. Quia in Patre nihil positivum est, nisi essentia, vel relatio: ingenitum autem, ut sic, non fundatur in sola essentia, quae communis est, et in qua sola non intelligitur innascibilitas per modum privationis, ut dixi. Unde licet essentia possit dici radix innascibilitatis secundum rationem, quia ab illa quasi manat proprietas, ratione cuius persona est innascibilis, iuxta dicta, capite praecedenti, non tamen est proprium et quasi formale fundamentum innascibilitatis, ergo necessario debet esse relatio. Secundo declaratur in hunc modum, quia Paternitas ex intrinseca ratione sua habet, quod sit ante omnem originem, quia constituit principium primae originis, ante quam non potest esse origo, ergo ex propria ratione habet constituere personam sine origine ab alia, hoc autem est esse fundamentum innascibilitatis.

10. Satisfit fundamento alterius opinionis et redarguitur. — Tertio destruendo fundamentum, seu declarationem alterius sententiae. Cum enim dicitur, illud positivum esse rationem primi principii, duo ibi includuntur. Unum est ratio principii, et hoc sine dubio positivum est, tamen, ut recte dixit Augustinus supra, hoc non explicatur nomine ingeniti, nam licet aliqua persona non esset genitor, nec principium, posset esse ingenita, si non esset ab alio, quia haec vox significat, quid non sit, non autem quid sit. Deinde, ut addit divus Thomas, etiamsi ingenitum aliquo modo dicat rationem principii, saltem pro fundamento, illa ratio non est distincta a ratione Patris, vel spiratoris, vel si sumatur confuse abstrahendo ab utraque, sic non pertinet ad notiones, ut supra tetigi, et iterum dicam capite sequenti. Alterum ibi inclusum est ratio primi, et hoc si dicat habitudinem ad secundum, non est aliud in Trinitate quam esse Patrem, si vero dicat habitudinem ad priorem, sic non dicit positivum quid, sed negationem prioris, ergo nihil positivum relinquatur ratione distinctum, quod significari possit pro tali fundamento.

11. Evasio producitur. — Dicunt vero aliqui, illud quidem fundamentum esse positivum et relativum, non ratione reali, sed rationis. Est tamen probabilis fuga et non sibi constans. Quia relatio rationis non dicit maiorem dignitatem, quam privatio: si ergo propter dignitatem negant privationem, cur illam ponunt in relatione rationis? Quod si dicant non relationem rationis formaliter sumptam, sed fundamentum eius pertinere ad dignitatem, de illo fundamento redibit quaestio; an sit sola paternitas, vel aliquid aliud reale: hoc enim posterius neque ab eis admittitur; si autem dicatur prius recte concluditur, ingenitum pro fundamento nihil aliud, praeter paternitatem habere. Et praeterea illa relatio rationis, vel est ad alias personas et hoc non, quia ingenitum, ut sic, concipitur, ut abstrahens a respectu ad personas procedentes, vel est ad personam priorem, et sic relatio illa supponit negationem prioris, tantum abest, ut possit esse fundamentum eius.

12. Ad rationes. — Ad rationem autem alterius sententiae responsum est libro quinto, capite ultimo, ubi ostendimus, cur haec privatio constituatur distincta notio, quamvis non dicat positivum aliquid a paternitate distinctum. Nihilominus tamen verum est, quod D. Thomas dixit, notionem hanc ad dignitatem pertinere, quia per illam negationem explicare intendimus Primae personae dignitatem: dicimus autem hanc dignitatem non esse aliam a Paternitate ipsa. Quae nostro modo concipiendi, ex vi suae rationis duo includit. Unum est, quod per se, seu a se sit, per immediatam coniunctionem cum essentia, prout explicavimus, capite praecedente, et hoc declaramus per hanc negationem. Alterum est, esse constitutivum principii generandi, quod Pater nominatur.

1. Patres uti illa locutione. — Haec locutio est frequens apud Patres, et nonnullam habet obscuritatem, et ideo explicanda est, simulque declarabimus alias locutiones, vel attributa, quae de Patre dici solent. Reperitur ergo illa locutio apud Dionysium, cap. 3, de divinis Nominibus, ubi Patrem vocat fontem caelestis divinitatis. Ita etiam loquitur Augustinus 4, de Trinitate, cap. 2, circa finem, et Athanasius, orat. contra Gregales Sabellii. Imo Concilium Toletanum 11, in Confessione fidei, vocat fontem et originem totius Deitatis. Idem Concilium Florentinum, sess. 24, in litteris unionis. Difficilius Concilium Wormaciense, in Confess. fidei, Patrem vocat principium totius Trinitatis.

2. Difficultates circa illam. — Duo ergo explicanda sunt. Primum, quomodo possit Pater esse principium Deitatis, cum Deitas non procedat, nec generetur: aut Trinitas, cum repugnet totam Trinitatem habere principium: alioqui esset ab illo distincta, nam principium et quod est a principio, distincta sunt. Secundum est, cur esse principium in divinitate specialiter attribuatur Patri, cum etiam Filius vere, ac proprie sit principium ad intra, ut definit Concilium Florentinum, et in sequentibus late videbimus.

3. Ad primam difficultatem. — Ad priorem partem respondent D. Thomas et caeteri theologi, Patrem non appellari principium Deitatis, eo quod ipsam Deitatem producat, sed quia Deitatem communicat. Unde nomen Deitatis, in illa locutione positum, non significat proprium terminum relationis principii, ut constat, quia ille terminus debet esse realiter distinctus a principio, sed significat formalem terminum, seu naturam, in qua tale principium sese communicat. Ita fere exponunt Magister, et cum ipso alii scholastici in 1, dist. 29. Qui dicunt, Patrem vocari principium totius Deitatis, quia est principium omnis personae, cui per originem communicatur divinitas. Principium autem Trinitatis dicitur, non quia tota Trinitas, aut omnes eius personae ab eo procedant: hoc enim plane falsum est, ut ratio facta probat, sed quia multiplicatio personarum Trinitatis ab illo ducit originem. Est ergo principium Trinitatis, non condistinctum ab illa, sed in ea inclusum, tanquam prima persona, quae est aliarum fons et principium. Inter has autem duas locutiones, haec posterior minus usitata est, et ideo non est usurpanda, vel clarioribus verbis explicanda est. Prior vero adeo iam vulgaris est inter Patres et theologos in hac materia, eiusque sensus ita ex usu declaratus est, ut licet in rigore verborum videatur habere aliquam improprietatem, sine scrupulo usurpari possit.

4. Ad secundam difficultatem. — Ad alteram partem propositam respondendum est ex doctrina Patrum, principium generaliter sumptum non esse proprium attributum Patris, ut ratio facta probat, et sumitur ex capite Firmiter, de summa Trinitate, et Augustino 15, de Trinitate, cap. 13. Nihilominus tamen esse principium sine principio, seu esse principium primum in illo ordine, est Patri proprium. Nam Filius est principium de principio. Item Filius est principium tantum unius processionis. Pater autem est principium universale in illo ordine, scilicet omnis processionis, quae intra Deum esse potest. Unde ad hoc significandum vocant etiam sancti primam personam fontem Deitatis, et Bonaventura, loco supracitato, dixit in eo esse fontalem plenitudinem: nam foecunditas divinae naturae in illo est per se et sine emanatione: et ideo in illo est ad omnem actum illius foecunditatis: in Verbo autem est per processionem a Patre, et ideo non est ad omnem productionem ad intra.

5. Pater appellatur Origo. — Radix. — Auctor. — Initium. — Hoc etiam solius explicant sancti nomine Originis tribuentes Patri, quod sit Origo personarum, ut videre licet in Concilio Toletano 6, in Conf. fidei. Ibi autem origo non sumitur pro ipsa professione, ut apud scholasticos accipi solet, sed pro principio primo omnis processionis. Hinc etiam Chrysostomus, orat. 9, in fine quinti tomi, Patrem vocat radicem sancti illius fructus. Augustinus 3, contra Maxim., cap. 14, vocat auctorem. Quam vocem interpretans divus Thomas, q. 32, art. 1, dicit, idem significare, quod principium primum. Verum est, Hilarium 2 et 4, de Trinitate, etiam Filium vocare auctorem Spiritus sancti. Et ideo Phebadius, libro contra Arianos, Patrem vocat auctorem sine auctore. Denique idem sensit Bonaventura, in 1, dist. 29, art. 1, quaest. 1, ad 2, de hac voce initium, nimirum, si sumatur pro primo principio, tribui posse Patri. Tamen quia illa non est propria et usitata significatio illius vocis, nam magis videtur significare durationis, aut existentiae initium, ideo cavenda est: nam potest generare suspectum sensum. Unde Concilia potius negative loquuntur dicentia, divinas personas non habere initium sui esse. Quod etiam ex Hilario 4, de Trinit., notarunt Magister, et D. Thomas in illa dist. 29.

6. Corollarium. — De nomine principii. — Ex quibus omnibus constat, per omnes has voces non significari novam proprietatem, vel notionem Patris. Quia per illa omnia attributa solum manifestatur, ut primum principium intra Deitatem. Nomine autem principii significari potest aut ratio generalis confusa, et haec non numeratur inter notiones, vel proprietates, ut constat ex dictis, libro quinto, aut significari potest principium particularium processionum, et sic nihil dicit praeter paternitatem, et ad summum complectitur spirationem activam. Quod autem additur primum solum, notat carentiam originis, quae per innascibilitatem declaratur, ut dixi. Posset autem hic tractari, an hoc nomen, principium, analogum sit in Deo, ut dicitur ad intra et ad extra, vel etiam ut dicitur ad intra de Patre et Filio. Sed haec res est parvi momenti, et priorem partem sufficienter tractavi in primo tomo Metaphysicae, disp. 1, de Causis. De posteriori dicam aliquid infra in fine capitis septimi, libri decimi. De analogia vero huius vocis Pater, dicam libro sequenti disputando de Filio. Denique de nomine causae, an possit Patri attribui ad intra, dixi supra primo libro, et ideo de prima persona haec sint satis.

FINIS LIBRI OCTAVI DE TRINITATE.