Tractatus I: De Divina Substantia Eiusque Attributis

Caput I: Habeat-ne Praedestinatio Aliquos Effectus, et in Quo Genere Causae

1. Conclusio D. Thomae. — Ratione adstruitur. — In duobus manet difficultas. — Hanc quaestionem tractat D. Thomas, 1 p., quaest. 23, art. 2, sub alio titulo, scilicet, an praedestinatio ponat aliquid in praedestinato et respondet, formaliter nihil ponere, causaliter autem ponere aliquid: quarum partium prior in lib. 1 satis explicata est, posterior vero ad praesens spectat. Nam sensus illius est, praedestinationem esse causam aliquorum effectuum, quos Deus facit in ipso praedestinato. Et in hac assertione conveniunt theologi omnes in 1, d. 40 et 41, et est expressa D. Augustini de Praedestinatione Sanctorum, c. 10, et de Bono persever., c. 14. Et omnes illam sumunt ex Paulo ad Rom. 8, ut in sequentibus latius explicabimus. Ratio autem est, quia ut homines consequantur salutem aeternam, plura beneficia eis conferri, multosque effectus in eis fieri, necessarium est, ut per se notum est. At Deus est causa horum effectuum per intellectum et voluntatem, sicut et omnium aliorum: ergo est causa per eos actus in quibus praedestinatio consistit. Nam ostensum est, praedestinationem consistere in actibus intellectus et voluntatis, per quos Deus efficaciter decernit aliquid futurum in ordine ad supernaturalem Beatitudinem: recte igitur praedestinatio dicitur causa talium effectuum. Duo vero supersunt declaranda, unum ex parte causae, aliud ex parte effectus. Ex parte quidem causae explicandum est, in quo genere causae praedestinatio sit causa eorum effectuum qui illi tribuuntur: ex parte vero effectus, quas conditiones requirat, ut sub praedestinationem cadat.

2. Circa primum est assertio prima. — Circa primum advertendum est, posse nos loqui de praedestinatione quoad effectus eius, vel quoad actum scientiae et voluntatis Dei, in quibus ipsa formaliter consistit. Priori modo dicendum est, unum effectum praedestinationis posse esse causam alterius, secundum omnia causarum genera, iuxta exigentiam donorum seu rerum ipsarum quae per talem causalitatem conferuntur. Probatur facile inductione, quia gloria, quae est ultimus praedestinationis effectus, est causa finalis aliorum effectuum: et iustificatio est finis vocationis: at e contrario merita sunt causa suo modo efficiens glorificationis, et gratia est causa finalis iustificationis ac remissionis peccatorum, et contritio, ut est dispositio ad iustitiam, reducitur ad materialem causam, et sic de aliis: ergo in effectibus praedestinationis omne genus causalitatis intervenit: ergo ex parte effectuum, praedestinatio habet effectus in omni genere causae. Ratio autem est, quia sicut ad naturales effectus concurrunt omnia causarum genera, ita etiam ad effectus gratiae et gloriae. Et ideo, sicut Deus providit in naturae ordine effectus omnium causarum, et omnes causas necessarias ad effectus tales, ita in ordine gratiae similes effectus et causas cum proportione praeordinavit: omnia ergo illa sub praedestinationem cadunt: habet ergo praedestinatio effectus secundum omne genus causae.

3. Circa alterum secunda assertio. — Obiectio. — Excluditur. — Circa posteriorem partem dicendum est, praedestinationem, prout in Deo formaliter existit, esse causam suorum effectuum in genere causae efficientis. Probatur, quia Deus ipse est causa horum effectuum in genere efficientis primi ac praecipui: sed est talis causa per eos actus, per quos tales effectus praeordinat seu praedestinat: ergo illi actus sunt principium efficiens talium effectuum: at in illis actibus posita est praedestinatio: ergo. Item praedestinatio non est causa intrinseca, ut per se constat, ac proinde nec formalis, nec materialis est. Ex causis vero extrinsecis, finalis non potest tribui praedestinationi, nam Deus non confert tales effectus, ut praedestinet illos seu propter praedestinationem ut propter finem: ergo solum relinquitur causa efficiens. Dices, etiam efficere Deum effectum praedestinatum, ut impleat voluntatem suam, et sub ea ratione habere rationem finis. Respondeo, impleri voluntatem Dei non pertinere ad praedestinationem formalem, sed ad effectum praedestinationis, et ita solum inde probari, praedestinationem esse causam efficacem effectus praedestinati. Praeterquam quod ille finis videtur magis reflexus, quam directus, nisi reducatur ad generalem finem divinorum operum, qui est manifestatio et ostensio divinae potentiae et aliorum attributorum: ideo enim vult Deus praedestinationem suam infallibiliter impleri, ut eius potentia et bonitas ostendatur: haec autem ostensio praedestinationis effectus est, non ipsa praedestinatio. Non est ergo praedestinatio finis, sed efficiens causa suorum effectuum.

4. Proponitur quaedam difficultas. — Ratio dubii. — Decisio. — Prior pars explanatur. — Dubitare autem potest aliquis, quomodo hoc conveniat voluntati praedefinienti actus liberos, vel effectus ab eis pendentes, ad quam diximus proprie pertinere praedestinationem, eamque a voluntate exequente distinximus. Estque dubitandi ratio, quia efficere ad extra, pertinet ad voluntatem exequentem. Respondeo breviter, utramque voluntatem ad completam praedestinationem pertinere, et utramque habere suo modo causalitatem effectivam circa praedestinationis effectus. Primum patet, quia licet praedestinatio inchoetur, nostro loquendi et intelligendi modo, a voluntate praedefiniente secundum ordinem intentionis, tamen etiam requirit voluntatem exequentem, qua Deus ex aeternitate paratus est ad producendum infallibiliter in tempore talem effectum, seu quantum est in se iam producit illum, quamvis productio ad extra in tempore incipiat.

5. Posterior declaratur. — Secundum autem declaratur, quia in causalitate Dei effectiva intelligere debemus, quidquid est perfectionis in causalitate physica, morali et artificiosa, quae omnes ad genus efficientiae spectant. Voluntas ergo exequens, quasi proxime applicat vel influat causalitatem physicam. Voluntas autem praefiniens, quatenus intendit finem et eligit media, pertinet ad causalitatem moralem: quia (ut supra declaravi) haec voluntas requiritur ex parte operantis, ut convenienti modo operetur propter finem. Unde ex vi illius voluntatis sequitur mediorum executio, quamvis magis remota seu mediate. Sicut in nobis, intentio finis habet quamdam efficaciam: etiam circa ipsam executionem, quatenus efficit electionem, et media electione progreditur usque ad usum. Denique artificiosa causalitas pertinet ad scientiam, ut applicatam per voluntatem, quam etiam diximus suo modo sub praedestinatione concludi.

Caput II: Quae Conditiones Necessariae Sint, ut Aliquod Beneficium Sit Praedestinationis Effectus

1. Duplex ratio quaestionem reddens dubiam. — Prior. — Evasio. — Contra hanc evasionem insurgit posterior ratio dubitandi. — Ut certum fundamentum generale habere possimus ad praefiniendum in particulari, quaenam beneficia Dei praedestinato collata sint praedestinationis effectus, oportet prius universaliter inquirere conditiones omnes, per quas valeat ratio propria talis effectus cognosci, et consequenter discerni possit effectus a non effectu praedestinationis. Ratio autem difficultatis duplex esse potest. Prima, quia vel omnia beneficia, quae Deus praedestinato confert, sunt effectus praedestinationis eius, vel non. Primum dici non potest, quia alias creatio, conservatio et omnes effectus providentiae circa praedestinatum essent effectus praedestinationis, quod dici non potest, ut suppono: si autem dicatur secundum, oportet assignare conditiones, in quibus praedestinationis effectus ab aliis beneficiis distinguuntur. Dicunt aliqui, omnia quidem beneficia gratiae collata praedestinato esse praedestinationis effectus, non tamen beneficia naturalia. Contra hoc vero insurgit secunda difficultas, quia multa beneficia gratiae communia sunt reprobis et praedestinatis: ergo per se non sunt praedestinationis effectus, ergo nec in praedestinatis erunt.

2. Prima conclusio. — Nihil praedestinationis effectum, quod non sit effectus Dei esse potest. — Principio statuendum est nihil esse posse praedestinationis effectum, quod non sit effectus Dei. Itaque prima conditio ad effectum praedestinationis necessaria est, ut inter proprios Dei effectus comprehendatur. Probatum primo ex Augustino saepissime dicente praedestinasse Deum, quae fuerat ipse facturus de praedestinatione sanctorum, c. 10. Ubi consequenter ait, latius patere praescientiam quam praedestinationem: quia Deus praescit etiam illa, quae ipse non facit, ut peccata: non autem praedestinat nisi quae facit. Ratio autem est, quia praedestinatio vel est actus absolutus, et efficax divinae voluntatis, et beneplaciti, vel talem actum includit: quod ergo procedit a praedestinatione, ut effectus eius, procedit ab illa voluntate Dei: ergo est effectus Dei: quia Deus per huiusmodi voluntatem causat suos effectus. Igitur effectus praedestinationis esse debet effectus Dei.

3. Secunda assertio. — Effectus praedestinationis pertinet ad supernaturalem Dei providentiam. Dico secundo. Effectus praedestinationis pertinere debet ad supernaturalem providentiam et consequenter sub ordine gratiae aliquo modo contineri. Hoc sumitur ex eodem Augustino, loco citato, dicente: Praedestinatio est gratiae praeparatio, gratia vero est ipsius praedestinationis effectus. Probarique sufficienter potest ex definitione praedestinationis data, libro primo. Diximus enim praedestinationem includere ordinationem ad supernaturalem finem, iuxta peculiarem usum illius vocis in hac materia: ergo causalitas eius est in ordine ad eundem finem: ergo effectus eius pertinere debent ad ordinem gratiae. Qualiter autem rationem gratiae participare debeat, ex sequentibus capitibus constabit.

4. Duo in quaestionem vocantur. — Hic vero duo inquiri solent, unum est, an necesse sit tale effectum pertinere ad gratiam redemptionis Christi, id est, esse effectum mortis eius, aliud est, an sit ex merito Christi. Nam quidam primum putant esse necessarium, quia ubicumque Augustinus tractat de effectibus praedestinationis, illos attribuit gratiae Christi, ut videre licet, libro de Praedestinatione Sanctorum, et de Bono perseverantiae, et clarissime epistola 95. Hanc (inquit) Apostolica doctrina gratiam hoc nomine appellat, qua salvamur, et iustificamur ex fide Christi. Et in Conciliis Milevitano et Arausicano eodem modo sermo est, de necessitate gratiae per Christum, ergo de ratione effectus praedestinationis est, ut sit beneficium gratiae per Christum conferendum. Apud Augustinum autem idem est quod effectus aliquis sit ex Christi meritis, et quod sit ex morte et redemptione eius, quia per illam, vel in ordine ad illam omne suum meritum complevit.

5. Conclusio dubii incidentis. — Dico tamen non esse necessarium ad effectum praedestinationis, quod sit effectus mortis, passionis aut redemptionis Christi, formaliter loquendo. Multum enim distinguendum puto inter Christi meritum simpliciter dictum, et inter mortem, passionem, sanguinem, et redemptionem eius. Existimo enim non solis illis meruisse, quos redemit, vel pro quibus mortuus est, et consequenter meritum eius, non limitari ad mortem, vel passionem eius, ut tales sunt, sed inveniri etiam in actibus, qui a statu mortali abstrahunt ut sunt amor, oratio, misericordia et similes. Unde licet necessitas mortis et passionis ex peccato orta fuerit, sicut et necessitas redemptionis, ut redemptio est: at utilitas, et excellentia meriti per se spectari potuit, et latius extendi. Sic ergo existimo gratiam, et iustitiam datam Adae in statu innocentiae fuisse effectum praedestinationis, licet non fuerit ex Christi morte aut redemptione ut sic: nam ut Augustinus ait, libro de Correptione et Gratia, cap. 11. Adam, in illis bonis status innocentiae Christi morte non equit. Idemque de angelis dicendum est, quos praedestinatos esse supra ostensum est: fuerunt ergo in illis praedestinationis effectus, cum tamen illi non fuerint redempti, nec pro illis proprie mortuus fuerit Christus. Deinde supra est ostensum, praedestinationem ut sic, non supponere culpam, quam supponit redemptio, et mors: ergo nec praedestinationis effectus ut sic, id est, in sua formalitate, et generalitate sumpti, non dicunt ordinem ad Christum ut redemptorem. Quamquam respectu hominis lapsi tales effectus ex redemptione sint, de quo homine agebat Augustinus, dicta Epist. 95, et aliis locis.

6. Alterum quod in dubium vertitur. — Dubii decisio. — Aliud vero dubium est, an saltem abstrahendo a morte, et redemptione, et loquendo simpliciter de merito, sit de ratione effectus praedestinationis, quod sit gratia, non tantum Dei, sed etiam Christi, id est, ex fide in Christum, vel ex meritis eius proveniens: hoc enim frequentius legitur apud Augustinum ita ut saepius vim faciat contra Pelagium, ut non solum gratiam, sed gratiam Christi, et per Christum fateatur. Dicendum vero est, aliud esse loqui formaliter de ratione praedestinationis secundum se, seu ut possibilis, aliud vero loqui de facto. Priori modo non est de ratione effectus gratiae per Christum datae. Quia satis est, quod sit effectus providentiae supernaturalis, in ordine ad consecutionem vitae aeternae, cum effectu obtinendam, ut mox dicemus. Nam potuisset Deus homines, vel angelos praedestinare, eisque dare effectus illi fini consentaneos ex sua mera voluntate, sine ordine ad meritum Christi. Imo in angelis ita de facto accidisse multi opinantur. Et de Adamo verius existimo, primam gratiam, quam in statu innocentiae habuit, fuisse effectum praedestinationis eius: cum tamen de illa controversum sit, an fuerit ex meritis Christi. At loquendo de facto probabilius credimus omnem effectum praedestinationis, tam in angelis, quam in hominibus esse effectum meritorum Christi, vel ut redemptoris quoad effectus reparationis, qui hominibus lapsis conferuntur, vel ut capitis, et universalis iustitiae fontis, quoad omnes, ut supra tactum est, et latius in primo tomo tertia parte est probatum. Igitur de facto recte dicitur, ad effectum praedestinationis necessarium esse, ut sit aliquo modo gratia Christi, seu ex illa.

7. Tertia conclusio. — Ratio conclusionis. — Tertio dicendum est. Non omnes effectus gratiae seu providentiae supernaturalis esse effectus praedestinationis, sed oportet, ut ex intentione efficaci perducendi talem hominem ad vitam aeternam conferatur. Itaque haec est prima differentia inter gratiam, seu vocationem collatam praedestinato et reprobo, quod respectu reprobi non datur ex intentione efficaci salutis eius: in praedestinato vero inde habet originem. Hoc significat Augustinus quoties differentiam constituit inter vocationes, quarum una nascitur ex proposito Dei, et non alia, nam per Dei propositum dictam intentionem intelligit, ut libro primo ostendimus. Ratio vero est, quia primum fundamentum totius praedestinationis est illa intentio, ut supra vidimus: ergo necesse est, ut omnes effectus praedestinationis ab illa proficiscantur. Item hac ratione dicunt theologi, finem, licet sit ultimus in executione debere esse in intentione primum, quia intentio finis est radix totius providentiae, quae ad consecutionem talis finis ordinatur: ergo effectus illius providentiae necessario esse debent effectus illius intentionis. Haec autem providentia in negotio salutis electorum est praedestinatio: et effectus huius providentiae sunt illi, per quos talis intentio executioni mandatur: ergo necesse est, ut effectus praedestinationis supponant illam intentionem, et ab illa procedant.

8. Generalia media et beneficia, et gratiae causae quae communia sunt praedestinationis et reprobis non sunt praedestinationis effectus. — Unde obiter intelligitur, generalia media, beneficia, et causas gratiae, quae communia sunt praedestinatis et reprobis, ut sic non esse praedestinationis effectus. Huiusmodi sunt Christi Incarnatio, Passio, Sacramentorum institutio, et similia. Ratio est, quia haec non sunt peculiariter ordinata ex intentione efficaci salvandi praedestinatos, sed ex generali providentia gratiae, et antecedenti voluntate salvandi omnes. Secus vero est de particulari applicatione horum mediorum, cum peculiari utilitate, et actuali efficacia ad comparandam ultimam salutem, talis enim applicatio ex peculiari intentione efficaci dandi gloriam procedit, et ideo est praedestinationis effectus. Ultima conclusio. — Ultimo dicendum est, de ratione, ac necessitate effectus praedestinationis esse, ut cum effectu conferat aliquo modo ad aeternam salutem consequendam. Nam si collatio gratiae non attingat usque ad consecutionem gloriae, non est effectus praedestinationis propriae et perfectae, de qua nunc agimus, ut in reprobis videre licet, qui veram iustitiam interdum consequuntur, ut definit Concilium Tridentinum, sessione 6. Non est autem necesse, ut ipsemet praedestinationis effectus in gloria perpetuo maneat: alias tantum habitus gratiae, qui cum illa in hac vita infunduntur, essent effectus praedestinationis: quia in hac vita vix dantur alia dona gratiae, quae in beatitudine perpetuo durent: illud autem est plane falsum, ut videbimus. Satis ergo est quod beneficium gratiae cum effectu conferat ad gloriam obtinendam, sive immediate, ut donum perseverantiae et gratia finalis, sive mediate, quatenus unus effectus gratiae est medium ad alium, et sic consequenter usque ad obtinendam gratiam, quae pervenit usque ad statum gloriae. Sic vocatio efficax, verbi gratia, in se quidem non durat perpetuo: tamen quia confert ad effectum perpetuum, est effectus praedestinationis. Si autem praedestinato daretur aliquod auxilium gratiae, quod de facto nullam haberet efficaciam, nec fruetum in ordine ad gloriam propter resistantiam liberae voluntatis, ille non esset effectus praedestinationis, sed communis providentiae gratiae, ut est in reprobo. Obiectio. — Reiicitur. — Dices. Fieri potest, ut hoc ipsum auxilium detur praedestinato ex speciali Dei providentia et intentione: ergo esse non potest ex praedestinatione. Respondeo, si Deus non daret haec auxilia cum certa praescientia de efficacia, seu effectu eorum, id quidem fieri posse: nam tum oporteret, ita Deum applicare unum medium ad consequendum finem intentum, ut si illud non succederet, adderetur aliud. In nostra vero sententia id locum non habet, quia Deus in praedestinatione sua ex intentione absoluta finis applicat media certa et infallibilia, quae habet in sua praescientia conditionata: ergo quando media talia non sunt, non procedunt ex illa intentione, ideoque non sunt praedestinationis effectus. Hoc autem intelligendum est, quando medium omnino frustratur omni effectu, qui efficaciter ad gloriae consecutionem conferat: nam si non omnino frustretur, dum modo aut virtus eius in alio maneat, aut si aliqualis ratio, vel moralis occasio alterius gratiae producentis hominem cum effectu ad vitam aeternam, id satis est, ut sit praedestinationis effectus. Quae omnia descendendo ad particulares effectus clariora fient.

Caput III: Sint-ne Gloria et Perseverantia Praedestinationis Effectus

1. Effectus gloriae est ultimus in executione, primus vero in intentione. — Incipimus ab effectu gloriae, quia licet sit ultimus in executione, est tamen intentione primus et dignitate excellentior: iungimusque cum illo perseverantiam, quia haec duo ita inter se coniuncta sunt, ut disiungi non possint. Durandus ergo in 1, d. 14, quaest. 2, n. 10, existimavit gloriam et beatitudinem non esse praedestinationis effectum. Ratio est, quia praedestinatio est tantum de mediis, non de fine: gloria autem est finis, non medium praedestinationis. Unde sicut hac ratione credidit (ut supra retuli) beatitudinem, seu gloriam non comprehendi sub obiecto, seu materia, circa quam versetur praedestinatio, ita in praesentī ob eamdem causam excludit beatitudinem ab effectibus praedestinationis.

2. Assertio astruitur. — Iacitur fundamentum. tum. — Aliquorum expositio. — Dicta expositio reiicitur. — Dicendum vero est primo, Gloriam essentialem et consequenter bona omnia, quae ad illam consequuntur in aeterna vita esse effectus praedestinationis. Haec assertio est D. Thomae, dicta quaestione 26, articulo 2 et 8 et communis theologorum in 1, distinctione 40 et 41. Fundamentum eius primo sumitur ex verbis Pauli ad Romanos, octavo: Quos praedestinavit, hos et glorificavit. Quae sola lectio retenta est in vulgata latina nuper edita auctoritate Pontificia: nam alia lectio habebat, Magnificavit. Et ideo aliqui exposuerunt illum locum non de gloria beatitudinis, sed de claritate quadam per famam et bonum nomen. Sic enim orabat Christus: Clarifica me Pater. Ioann. 17. Et verbum Graecum utrique loco respondens est idem. Sed est expositio contra Patres et contra intentionem Pauli, tum quia loquitur de gloria, quae est per se debita iustificationi estque maxime intenta per praedestinationem: illa vero accidentalis gloria et extrinseca, vel per se non spectat ad ordinem praedestinationis, quia et potest esse in reprobis, et potest non esse in aliquibus praedestinatis: vel si sumatur, ut pertinet ad accidentalem gloriam beatitudinis, supponit gloriam essentialem, et ex illa nascitur: et ideo si accidentalis gloria est effectus praedestinationis, multo magis essentialis.

3. Alia expositio. — Alii vero exposuerunt hunc locum de augmento gratiae et virtutum, et adoptione divina, quia Graeci, ut Chrysostomus, homilia 15, Theophylactus, OEcumenius et Theodolus in expositione illius Epistolae, quae habetur tom. 1, Bibliothecae Sanctorum, ita exponunt: Magnificavit per charismata et dona, et per adoptionem. Nullus tamen ex his Patribus exclusit glorificationem; imo cum de adoptione loquuntur, intelligere videntur adoptionem perfectam, quae est per gratiam consummatam. De qua Paulus eodem loco ait: Intra nos gemimus, adoptionem filiorum Dei expectantes. Nam adoptio inchoata (ut sic dicam) per iustificationem fit, et iam fuerat a Paulo nominata. Et ideo Anselmus et D. Thomas, expresse coniungunt utrumque, scilicet augmentum virtutum, cum perseverantia usque ad glorificationem. Et specialiter de beatitudine exposuit Augustinus, lib. 1, de Praedest. Sanctorum, cap. 17, et serm. 17, de Verbis Apostol., et Fulgentius, lib. 1, ad Monimum, cap. 8 et 11, et sequuntur Caietanus, Adamus, et caeteri expositores. Denique consonant alia verba eiusdem Pauli statim, cap. 9, ubi praedestinatos vocat: Vasa, quae Deus praeparavit in gloriam. De qua 1, Corinth. 2, dixit: Oculus non vidit, etc., quae praeparavit Deus diligentibus se.

4. Ratio assertionis adstruitur. — Adhibetur exemplum. — Ratio vero est, quia in omni consultatione consecutio ipsius finis est ultimus effectus, et maxime intentus per totum progressum, seu executionem mediorum electorum: ita vero se habet in praescientia gloria ipsa. Quod exemplo facile ostendi potest in homine intendente et quaerente sanitatem, nam ipsa sanitas est potissimus effectus illius inquisitionis. Item quia gloria est effectus gratiae et meritorum, et haec proficiscuntur ex praedestinatione, ut statim dicemus, ergo et ipsa gloria. Unde quamvis Durandus negaverit gloriam contineri in obiecto praedestinationis, quia praedestinationem ponit in sola providentia mediorum; tamen negare non debuit esse effectum, quia licet providentia sit de mediis, tamen haec ipsa media operantur consecutionem finis: ergo inde necessario fit, ut talis providentia sit causa consecutionis ipsius finis: sicut ars medici est causa sanitatis applicando media ad illam, etiamsi intentionem sanitatis non faciat, sed supponat. Eo vel maxime, quod supra ostensum est, glorificationem cadere sub obiectum et materiam praedestinationis.

5. Secunda assertio. — Secundo dicendum est, gratiam finalem, ut finalis est, esse praedestinationis effectum. Haec assertio sequitur ex praecedenti, nam gloria est gratia consummata; ut autem gratia consummetur, necesse est, ut usque ad finem vitae praesentis duret, quod est esse gratiam finalem: ergo sicut ex praedestinatione nascitur gloria, ita etiam nascitur, quod gratia huius vitae usque ad finem eius duret, quod est finalem esse. Potestque hoc confirmari ex Paulo ad Ephes. 1, dicente: Elegit nos in ipso, ut essemus sancti et immaculati in conspectu eius in charitate. Sumus enim sancti et immaculati in conspectu Dei per gratiam, quae tunc maxime incipit habere statum illum et perfectionem, quando finalis est: hoc autem habet in termino vitae praesentis, quod est initium futurae. Nam quamdiu haec vita durat, non omnino facit nos gratia immaculatos in conspectu Dei. Denique gratia finalis, ut sic est beneficium gratiae et providentiae supernaturalis, et non est commune reprobis, sed proprium praedestinatorum, multumque confert, imo et necessarium est ad aeternam vitam et consequendam efficaciter: ergo confertur hoc beneficium praedestinato virtute et beneficio illius dilectionis, qua Deus illum ad beatitudinem praelegit, est ergo praedestinationis effectus. Solent vero contra assertionem hanc referri Gabriel et Ocham, quia praedestinationem ponunt in sola voluntate efficacit dandi gloriam, et ideo nullum alium cognoscunt praedestinationis effectum, praeter beatitudinem. Sed illa sententia plane est falsa, ut in sequentibus videbimus. Et fortasse in hoc puncto non est contraria, quia (ut dicebam) sub gloria gratiae finalis necessario comprehendere debet, nam in fine consummatur.

6. Tertia assertio. — Sine dono perseverantiae nullus aeterna gloria frui potest. — Dico tertio, perseverantiae donum esse unum ex potissimis praedestinationis effectibus. Haec assertio sequitur etiam ex praecedentibus, eamque potissimum intendit Augustinus in libris de Praedest. Sanct. et de Bono persever., et de Correp. et Gratia, cap. 12 et 13. Eamdemque supponunt Prosper et Hilarius in dictis Epistolis. Et ratio est, quia hoc est supernaturale medium et prorsus efficax ad consequendam aeternam gloriam: nam (ut Augustinus ait) per illud non solum datur posse perseverare, sicut datum fuit Adamo, sed datur perseverare: qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Addo etiam esse medium necessarium, sine quo nullus salvatur, ut sumitur ex Concilio Tridentino, sess. 6, cap. 13, et canon. 22. Ergo huic dono conveniunt maxime omnes conditiones necessariae ad effectum praedestinationis. Et confirmatur, quia donum hoc ultra gratiam sanctificantem consistit in specialibus auxiliis gratiae internis et externis, quibus Deus custodit et dirigit electum, ut non declinet a via salutis, saltem finaliter: sed ostensum est, gratiam finalem esse effectum praedestinationis, et infra ostendemus haec auxilia esse effectus praedestinationis: ergo.

7. Obiectio. — Responsum. — Dices, hanc assertionem solum habere locum in adultis: nam infantes, cum nec moraliter operari possint, nec peccare, non videntur capaces similium auxiliorum, nec dono perseverantiae indigere. Respondeo, iuxta captum eorum etiam hoc illis accommodari, quia rationem perseverantiae in eis habet ipsa mors in gratia, iuxta illud: Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius. Nam illa etiam procedit ex illo amore, quo Deus huiusmodi personas dilexit ad talem beatitudinis gradum, et non fit circa illas sine speciali Dei cura et providentia, et ideo ad effectum praedestinationis earum pertinet.

Caput IV: An Prima Iustificatio, Omnisque Gratia Habitualis, Quae in Hac Vita Datur Praedestinato, Sit Effectus Praedestinationis Eius

1. Primum placitum. — Munitur haec opinio. — Qui praedestinationem ponunt in sola voluntate efficacit dandi gloriam, absolute negant, iustificationem esse praedestinationis effectum. Sic necesse est sentire omnes, qui putant iustificationem et gratiam futuram supponi praevisam ante praedestinationem, ut de Gabriele, Ocham, Maiore et aliis supra retulimus. Haec vero sententia et falso nititur fundamento, ut supra probatum est et generaliter defendi non potest. Nam Paulus ad Rom. 8, expresse ponit iustificationem inter effectus praedestinationis, dicens: Quos praedestinavit, hos et iustificavit. Et Augustinus, de Praedest. Sanct., cap. 10 et de Bono persever., cap. 14, gratiam dicit esse praedestinationis effectum: quod maxime intelligit de sanctificante gratia.

2. Duplex praedestinatorum iustificatio. — Prior stabilis. — Posterior temporalis. — Prior est effectus praedestinationis. — Ut ergo quid certum videatur, quid vero possit in controversiam vocari, apertius constet, distinguamus duplicem iustificationem praedestinatorum. Una dici potest stabilis et firma, iuxta Phrasim Pauli, quia semel facta nunquam amplius amittitur: alia temporalis vocari potest, iuxta modum loquendi Augustini, quia pro aliquo tempore durat eius effectus, sed tandem amittitur. Prior necessaria est in omni praedestinato, quia necesse est, ut gratiam aliquando consequatur in hac vita, quam pro aliquo tempore usque ad mortem conservet, alias non salvabitur. Alia vero iustificatio, licet ita necessaria non sit, tamen sine dubio etiam in praedestinatis locum habet, quia gratiam semel comparatam perdere possunt, iuxta certam fidei doctrinam. De priori ergo iustificatione et gratia ad minimum certum est, esse praedestinationis effectum, quia saltem de illa necesse est verba Pauli verificari. Item, quia illud est, singulare et proprium beneficium praedestinatorum, et simpliciter necessarium ad executionem electionis eorum (unde ex illa procedit): est ergo effectus praedestinationis eorum. Denique rationes, quas in sequenti puncto afferemus, hoc a fortiori convincunt: tandem licet daremus, electionem efficacem, ad gloriam non praecedere ordine intentionis, nihilominus voluntas dandi homini talem iustificationem, ut ab illa non cadat amplius, est virtualis voluntas dandi ei gloriam et sufficiens, ut ad praedestinationem pertinere merito censenda sit, ergo hoc satis est, ut pertineat ad praedestinationis effectum.

3. De altera iustificatione est anceps quaestio. — Quorumdam opinio. — De altera ergo iustificatione et gratia, quae per peccatum amittitur, difficultas superest, an illa etiam sit praedestinationis effectus in omnibus electis. Et quidem, si verum esset, gratiam per peccatum amissam non restitui per poenitentiam, probabiliter dici posset, non deesse effectum praedestinationis, quia tandem et ultimate non confert ad gloriam, vel augmentum cum effectu consequendum: sed ita se habet, sicut gratia, quae ad tempus datur reprobis. Nos autem supponimus, totam illam gratiam reparari per poenitentiam (non loquimur de eadem numero, sed de gradu) et adhuc facta illa suppositione procedit difficultas posita. Nam quidam dicunt, licet gratia illa, ut reparata per poenitentiam, sit effectus praedestinationis, hoc enim evidens est ex dictis, non tamen ut praecessit et perdita est.

4. Fundamentum. — Exemplum pro hac sententia adhibetur. — Fundamentum eorum est, quia praedestinatio ex parte effectuum consistit in serie quadam mediorum, per quae electus infallibiliter perducitur ad vitam aeternam: ergo de ratione illius est, ut haec series mediorum sit continua, ut sic dicam, id est, ut per mortale peccatum non interrumpatur: ergo quidquid gratiae praedestinatus obtinuit, si illud per peccatum amittat, non fuit effectus praedestinationis. Probatur prima consequentia, quia Deus non permittit peccatum praedestinati ex intentione reparandi illud, ut in superioribus tactum est, et dicetur etiam in sequentibus: ergo ex vi illius peccati et ex vi totius providentiae, quae praecessit, gratia illa omnino, amittitur et manet sine fructu vitae aeternae. Quod autem reparetur, est quasi ex nova providentia, novaque voluntate divina, ergo ut praecessit, non est effectus praedestinationis, sed est mere temporalis gratia, sicut est illa, quae interdum datur reprobis. Solum ergo est effectus, quatenus reparata est. Confirmant hoc exemplo Adami, nam gratia, quam habuit in statu innocentiae, ut praecessit peccatum, non fuit effectus praedestinationis, licet fuerit, ut postea reparata. Assumptum patet, quia omnis effectus praedestinationis Adae datus illi est ex Christi merito, quatenus habuit rationem redemptionis et fundatum fuit in eius morte, gratia autem, quae data est in statu innocentiae, vel omnino non fuit effectus meritorum Christi, ut quidam volunt, vel saltem non ut redemptoris, quod certum est, ergo.

5. Conclusio. — Communis expositio. — Ratione conclusio corroboratur. — Nihilominus dicendum censeo, totam illam gratiam, etiam ut praecedit peccatum, dari ex praedestinatione, et esse effectum eius. Quod imprimis est magis consentaneum Paulo dicenti: Quos praedestinavit, hos et iustificavit. Quod Patres et expositores indistincte intelligunt de praedestinatorum iustificatione, etiam de illa, quae per baptismum in praedestinato fit: nam licet indefinite vocem illam iustificationis accipiamus, aequivalet universali et indifferenter comprehendit omnem iustificationem, quae in praedestinato sit. Deinde argumentor ratione, quia gratia illa, quae praecessit, in se vel in suis effectibus perpetuo manet, et habet effectum gloriae: ergo nihil illi deest, ut sit effectus praedestinationis. Patet consequentia, quia reliquae conditiones in illa non desunt, ut per se notum est. Antecedens vero probatur, quia illa gratia regulariter fuit principium meritorum, vel saltem contulit ius ad gloriam, quod ius non omnino amittitur per superveniens peccatum: sed impeditur, et ideo ablato peccato, illud idem ius, quod prius fuerat acquisitum et merita, si quae erant viva, manent in divina acceptatione, et propter illa datur aeternum praemium gloriae: ergo fructus illius gratiae prioris permanet in vitam aeternam: ergo illa fuit effectus praedestinationis.

6. Amplius confirmatur. — Effugium reiicitur. — Confirmatur, quia ut aliqua gratia sit praedestinationis effectus, non est necesse ut ipsamet in se ipsa maneat in vita aeterna, alioqui vocatio efficax non esset effectus praedestinationis, quia ipsa non durat in vita aeterna, satis ergo est, quod duret effectus eius, ut ipsa sit effectus praedestinationis, ut supra etiam diximus. Eo vel maxime quod talis gratia formaliter durat in perpetuum, quamvis enim non duret in eadem numero entitate, hoc materiale est, parumque refert ad effectum praedestinationis. Dices, non durat perpetuo nisi ut restituta. Sed contra, quia haec restitutio non fit, per se loquendo, nisi virtute prioris gratiae et infusionis eius et meritorum, vel ipsius hominis, vel Christi, quae illi applicata fuerunt. Nam poenitentia peccati commissi solum concurret ad illam restitutionem, ut causa per accidens removens impedimentum: ergo haec gratia restituta per se nititur in priori beneficio, vel merito: ergo illud etiam prius beneficium et consequenter prior etiam gratia, fuit effectus praedestinationis. Denique, intentio Dei producendi hunc electum ad tantum gradum gloriae, non consequitur effectum absque illa gratia ut praecessit, quia nisi praecessisset, non daretur illi homini poenitentiam agenti tanta gratia, quae ad tantam gloriam sufficeret: ergo illa gratia concurret ut medium ad ultimum effectum divinae electionis consequendum, ergo est effectus eius et praedestinationis.

7. Addo praeterea, potuisse gratiam, et iustificationem amissam esse effectum praedestinationis, etiamsi per poenitentiam recuperanda non esset, dummodo aliquo modo conferret ad consequendum illum beatitudinis gradum, qui de facto comparatur. Hoc facile patet ex principio posito, quod praedestinationis effectus non est sola gratia, quae permanet in aeterna vita, sed etiam quae quocumque modo confert ad aeternae vitae consecutionem, etiamsi ipsa gratia in se transeat. Potest autem intelligi, quod gratia semel habita multis modis conferat vitae aeternae consecutionem, etiamsi non reparetur. Primo enim potest conferre tanquam occasio excitans hominem ad habenda, quando postea resurgit, plura merita permanentia in vitam aeternam, vel quia inde excitatur ad graviolem dolorem, et poenitentiam, vel ad maiorem gratiarum actionem pro tantis beneficiis susceptis, vel ad alios actus similes: Praesertim vero posset deservire memoria illius gratiae, et iacturae factae, ad serventius conandum resarcire damnum nova diligentia, et fervore: sicut solet mercator, qui divitias amisit, licet illasmet recuperare non possit, alias similes diligenter procurare: ad quod moveri potest ex amore, et aestimatione, ac memoria priorum divitiarum. Unde ad illam diligentiam adhibendam plurimum conferre solet aliquando expertum fuisse priorem statum et divitias: ad hunc ergo modum posset in praesentì intelligi. Praeterea iustificatio praeterita confert saepe, ut homo post lapsum facilius ad cor redeat, et ut in peccatis non obdurescat: relinquere etiam solet facilitatem aliquam in bonis operibus, vel propter acquisitum habitum, vel propter bona phantasmata, quae permanent non obstante peccato: ergo ratione huius utilitatis posset esse praedestinationis effectus: nam totum hoc tandem fructificat aliquo modo in vitam aeternam. Haec autem omnia nunc coniunguntur cum reparatione omnis praecedentis gratiae, et meritorum: et hoc ipsum auget gratitudinem ad Deum: ergo multis titulis connumeranda est talis gratia inter praedestinationis effectus.

8. Contrariae sententiae fundamentum expeditur. — Ad exemplum respondetur. — Neque obstat fundamentum contrariae sententiae. Nam imprimis nego consequentiam: alias nec propria merita essent effectus praedestinationis, quod profecto verisimile non est, ut iam dicam. Nec video quae sit necessitas illius continuationis mediorum in eo sensu explicatae. Solum enim posset id esse necessarium, si peccatum superveniens omnino, et in perpetuum extingueret quidquid aedificatum fuerat: nunc autem (ut dixi) non ita est. Ergo facile intelligimus, Deum ex speciali providentia praedestinationis suae dedisse electo talem gratiam: quia licet cognoverit fore impediendam per peccatum, tamen etiam praenovit habituram tandem fructum aeternum. Unde licet concedamus, Deum non permittere peccatum praedestinati ex intentione reparationis (de quo postea), dicimus tamen, non permittere illud sine proposito reparationis. Non enim permittit illud malum, quod futurum sit aeternum, sed ut temporale, semper enim retinet voluntatem formalem, vel virtuales tollendi illud: quod satis est, ut priorem gratiam dederit ex praedestinatione. Ad confirmationem seu exemplum, negatur assumptum. Supra enim dixi, et verum est, primam gratiam Adae in statu iuocentiae fuisse effectum praedestinationis eius, quod rationes hic facte aequae probant. Dixi etiam non esse de ratione praedestinationis, quod sit ex redemptione formaliter, sed satis esse, quod sit ex gratia CHRISTI, quae latius patet quam redemptio: et talis fuit illa prima gratia Adae, de qua alibi.

Caput V: An Omnes Supernaturales Actus Quovis Modo Meritorii, Quos Praedestinatus Facit, Sint Effectus Praedestinationis Eius

1. Prima opinio. — Ratio. — Prima opinio absolute negat, actus humanos, quantumvis supernaturales, et utiles sint ad vitam aeternam cum effectu consequendam, esse praedestinationis effectum. Ratio reddi potest, quia illi tantum sunt praedestinationis effectus, qui ex absoluta Dei praefinitione, et praeordinatione proveniunt: sed actus humani, etiam supernaturales non proveniunt ex tali Dei intentione: ergo. Maior patet, quia praedestinatio dicit efficacem, et infallibilem providentiam, non solum ex praescientia, sed ex praeordinatione divina, ut docet D. Thomas, 1 parte, quaestione 23, articulo 7 et 8, et quaestione 6, de Verit., articulo 3, et saepe alias: ergo effectus, qui non proveniunt ex huiusmodi providentia Dei, non possunt dici praedestinationis effectus: huiusmodi autem sunt effectus omnes, qui proveniunt sine speciali praefinitione Dei. Iam vero quod tales sint omnes effectus liberi, opinantur multi, quia putant talem praefinitionem repugnare libertati. Unde omnes, qui sententiam illam tuentur, videntur posse pro hac opinione allegari: quamvis revera omnes id asserant.

2. Secunda opinio. — Secunda opinio distinguit inter actus, qui sunt dispositiones remotae ad iustificationem ex una parte, et eos, qui sunt vel ultima dispositio ad gratiam, vel fructus iustitiae iam comparatae: et de prioribus negat esse praedestinationis effectus, affirmat autem de posterioribus. Cuius sententiae videtur fuisse Bonaventura 1, disp. 41, art. 1, quaest. 2, nam solos duos effectus praedestinationis ponit, scilicet iustificationem et glorificationem. Sub iustificatione autem videtur comprehendere dispositionem ultimam ad illam et sequentia opera, quibus in adepta iustitia perseveratur et crescit. Priores vero dispositiones, etiamsi a gratia auxiliante procedere fateatur, sentit non esse effectum praedestinationis quia dicit esse causam eius: saltem ut meritum de congruo, nam hoc modo potest homo ex gratia auxiliante mereri de congruo iustificationem, et caetera omnia, quae illam comittantur, vel consequuntur.

3. Excluditur ab hac opinione D. Bonaventura. — Non invenio tamen expresse in Bonaventura, vel alio auctore hanc sententiam, vel fundamentum eius. Nam difficile est rationem reddere, cur ab hac vita effectus praedestinationis ab ipsa iustificatione, prout includit infusionem gratiae habitualis, inchoetur et omnes praecedentes gratiae non sint praedestinationis effectus. Nam si quis dixerit, illos priores effectus esse communes reprobis, idem de iustificatione ipsa dicemus. Quod si iustificatio habet aliquid speciale in praedestinandis, ob quod esse possit praedestinationis effectus, idem in prioribus, ac remotis dispositionibus considerari facile potest. Quod si dixerit, ad effectus praedestinationis solum pertinere eas gratias, quas solus DEUS facit, sic nec dispositio ultima, nec merita, seu fructus iustitiae erunt effectus praedestinationis, quia non solus Deus ea facit, sed nobiscum: quo modo etiam se gerit in dispositionibus remotis. Dicere vero potest aliquis, effectum praedestinationis debere esse ex se permanentem, atque adeo in hac vita debere esse habituale, aut saltem, qui habitum aliquem, seu argumentum eius post se relinquat, quod non convenit remotis dispositionibus; sed hoc satis infirmum fundamentum est, ut patebit.

4. Tertia opinio. — Ratio. — Tertia opinio aliter distinguit, non inter actus, sed in consideratione cuiuscumque actus supernaturalis. Duo enim in illo considerat, scilicet concursum Dei seu influxum gratiae et cooperationem liberi arbitrii. Dicit ergo, actus supernaturales praedestinatorum, quoad influxum gratiae et Dei, esse effectum praedestinationis: quoad cooperationem vero liberi arbitrii non esse, imo inde posse aliquam praedestinationis rationem, vel conditionem assumi. Ita sentit Henricus, quodl. 4, quaest. 19, et quodl. 8, q. 5, et priorem quidem partem nunc ut veram supponimus, a fortiori enim probabitur ex dicendis. Ratio alterius partis esse potest, quia cooperatio liberi arbitrii ut sic non est effectus Dei: ergo nec est effectus praedestinationis. Consequentia ex dict. in primo capite nota est. Antecedens vero patet, quia illa cooperatio ut sic praecise dicit respectum ad liberum, arbitrium, et ab illo solo manat. Sicut e contrario influxus gratiae a sola gratia est, et non a libero arbitrio: est enim eadem ratio.

5. Verior opinio. — Vera tamen sententia est, omnia opera supernaturalia electorum, quae cum effectu aliquid conferunt ad consecutionem vitae aeternae, esse effectum praedestinationis, quoad totum id, quod in eiusmodi operibus invenitur et sub omni habitudine, sive ad Deum, sive ad aliam priorem gratiam, sive ad liberum arbitrium. Hanc veritatem supponunt caeteri theologi, qui docent, non posse inveniri ex parte hominis praedestinati, rationem aliquam totius praedestinationis quoad omnes eius effectus, fundatam in opere procedente a gratia, sub quacumque ratione spectato. Quod inde colligunt, quia omnis talis actus et quidquid in eo est, effectus praedestinationis existit. Ratione autem probanda est haec veritas sigillatim et per partes.

6. Fulcitur ratione. — Et imprimis, quod non repugnet actum liberum ut sic esse praedestinationis effectum, facile probari potest contra primam sententiam. Primo quia non repugnat libertati, tales actus praefiniri a Deo, imo verisimilius est, omnes actus, qui cum effectu conducunt ad vitam aeternam, esse in se et antecedenter praeordinatos a Deo, absoluto et efficaci decreto, ut in libris de Auxiliis ostendimus. Secundo, quia quidquid sit de praedestinatione speciali talium actuum in se ipsis, ut sint effectus praedestinationis, satis est, quod sint dona Dei data homini ex speciali intentione beatificandi illum, et ut talis intentio efficaciter impleatur. Esto enim vera esset sententia dicentium, ex tali intentione non sequi necessario praedestinationem talis medii in particulari, seu disiunctim huius, vel illius, ut si unum non successerit, aliud habeat effectum, nihilominus quoties talis actus fieret, esset effectus praedestinationis, quia est effectus illius, intentionis dandi gloriam, mediante speciali gratia ab eadem intentione manante, quae tandem efficax est et aliquid confert ad consecutionem vitae aeternae: ergo hoc sufficeret in rigore, ut esset praedestinationis effectus. Unde formaliter loquendo, non dicitur aliquis praedestinationis effectus, quia procedit ex speciali voluntate absoluta, qua ille effectus, vel actus est in particulati praedefinitus cum omnibus circumstantiis suis, haec enim alia quaestio est de praedestinatione ipsius actus, de qua nunc non agimus, sed de praedestinatione hominis. Dicitur ergo supernaturalis actus esse praedestinationis effectus, vel quia media, seu principia necessaria ad illum dantur ex intentione efficaci salvandi hominem, vel certe quia sunt ex tali providentia Dei erga hominem, qua tandem perducitur cum effectu ad ultimam salutem. Haec enim providentia est praedestinatio et ab illa sine dubio procedunt tales actus quoad totum quod in eis est, ut ex sequenti puncto constabit.

7. Secunda assertio. — Dico ergo secundo. Actus supernaturales non solum sunt effectus praedestinationis quantum ad influxum gratiae, seu Dei in ipsos, sed etiam quantum ad cooperationem liberi arbitrii. Probatur, quia illi actus simpliciter sunt dona Dei secundum totum quod in eis est: ergo in praedestinato eodem modo sunt effectus praedestinationis eius. Consequentia est clara, quia haec dona sunt media, per quae salus ita praeparatur praedestinato, ut infallibiliter eam consequatur. Sunt ergo praedestinationis effectus, iuxta definitionem Augustini. Praedestinatio est praescientia et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur, de Bono persever., capite decimo quarto. Antecedens vero patet ex eodem Augustino passim dicente, cum Deus praemium confert nostris operibus, dona sua remunerare, de Praedestinatione sanctorum, capite vigesimo, de Bono perseverantiae, capite decimo tertio, de Gratia et libero Arbitrio, capitibus 5, 15 et 16. Quem loquendi modum usurpavit etiam Caelestinus papa, Epistola prima, ergo ipsum meritum nostrum est Dei donum: at meritum ut sic, liberam hominis cooperationem includit. Quae ratio procedit tam in merito de condigno, quam de congruo et in quacumque supernaturali dispositione libera; omnia enim haec sunt dona Dei, et liberam cooperationem includunt.

8. Secundo, ipsamet cooperatio libera hominis est a Deo per se efficaciter intenta, ac praedefinita, et praeparata per praedestinationem, ergo est effectus gratiae per praedestinationem praeparatae, et accommodatae ad talem cooperationem obtinendam, ergo est effectus praedestinationis. Consequentia est evidens ex dictis in capite primo. Maior item est certa, quia Deus simpliciter vult praedestinatum convertere, vel ut credat, vel ut poenitentiam agat: ergo directe vult, et efficaciter intendit cooperationem eius, quia non potest aliter converti, nisi cooperando. Explicatur, nam in his actibus non solum vult Deus ad illos concurrere, sed simpliciter vult, ut homo illos habeat, et ut velit, et ut ad tale obiectum tali modo et tali tempore determinetur, cooperando gratiae suae: ipsa ergo cooperatio praedestinati est a Deo intenta, et volita tanquam unum ex necessariis mediis ad finem praedestinationis consequendum. Minor item certissima esse debet, quia haec ipsa cooperatio est effectus gratiae efficacis, quae sine dubio est praedestinationis effectus, ut mox dicemus. Assumptum declaratur primo de causalitate morali, nam Deus per vocationem, et auxilia excitantia trahit hominem moraliter, ut velit et cooperetur, et hoc modo facit, ut velimus et faciamus, ergo ipsamet cooperatio nostra est effectus gratiae excitantis, quae ex suo genere transit in adiuvantem, quando effectus consequitur. De physica vero causalitate probatur, quia illa cooperatio aliquid reale est ad pietatem pertinens, et ad salutem valde necessarium: ergo non potest esse a nobis sine Deo et gratia eius, iuxta illud: Sine me nihil potestis facere, et illud: Quid habes quod non accepisti. Quae vera sunt etiam secundum realem, et physicam efficientiam.

9. Fundamentum Henrici reiicitur. — Quocirca (ut Henrico respondeamus) quamvis cooperatio illa a voluntate nostra sit, et sub illa voce, ac denominatione tantum dicat relationem ad nostram voluntatem: nihilominus tota illa relatio, si realis est, et fundamentum eius est effectus gratiae Dei, et consequenter in praedestinatis est praedestinationis effectus. Nam cooperatio illa aliquid est in rerum natura: ergo non potest esse sine Dei influxu: Unde cum sit ad supernaturalem actum, erit ille influxus gratiae. Imo in illa cooperatione voluntas non operatur propria virtute naturali, sed per obedientialem potentiam et tanquam instrumentum liberum, divina virtute elevatum: ergo in illamet cooperatione Deus est principale operans, operatur autem supernaturalem providentiam cum certa et infallibili consecutione finis: ergo per praedestinationem.

10. Obiectio. — Respondetur. — Dices, si cooperatio liberi arbitrii sit per actionem ipsiusmet Dei, ut auctoris, et provisoris supernaturalis: ergo antecedit ordine causalitatis, et naturae actio Dei ad nostram cooperationem, quod nos non admittimus. Item si illa cooperatio est effectus gratiae, ergo absolute verum est dicere, quod Deus facit nostram cooperationem, ergo facit, ut nos cooperemur, ergo determinat voluntatem nostram ad cooperandum: quae omnia repugnant nostrae doctrinae de auxiliis gratiae. Respondetur ad priorem partem distinguendo consequens, habet enim duos sensus, et in altero admittenda est illatio, in altero vero neganda. Itaque (ut alibi diximus) duplex est gratia, quae ad hominis actum concurrit: una est per modum principii, alia per modum concursus. De priori verum est, Deum per novam actionem efficere nostrammet cooperationem in nobis, et nobiscum: sic enim per vocationem facit Deus velle nostrum, seu ut velimus, ut saepe dicit Augustinus. Quid enim est facere ut velimus, nisi facere, ut cooperemur? Item cooperatio nostra est res distincta a gratia operante, quae est principium nostri actus, ergo est propriissime effectus eius, per actionem distinctam ab ipsa operante gratia, per quam Deus operatur in nobis actum liberum. De altera vero gratia dicendum est in re non distingui a nostra cooperatione, sed solum ratione, et denominatione. Unde verum est, illamet cooperationem esse actionem Dei, et hoc sensu fieri per actionem Dei, vel potius esse actionem Dei, eo modo, quo actio fit se ipsa, et quo solet una, et eadem actio esse instrumenti et principalis agentis. Unde in forma respondetur, duplicem actionem intercedere in nostris operibus gratiae. Unam pervenientem, et de hac verum est, antecedere ordine naturae ad nostram cooperationem, alteram cooperantem, et de hac negamus esse priorem natura secundum propriam causalitatem, quia non est in re distincta a nostra cooperatione.

11. Ad alteram obiectionis partem respondetur. — Ad alteram partem obiectionis, caeteris omnibus concessis, negatur ultima consequentia: quia per gratiam praevenientem, seu quae est principium actus liberi, Deus propriissime facit nostram cooperationem, quando illa sit, et similiter facit, ut cooperemur, non efficaciter praedeterminando, sed inducendo prius, et postea adiuvando. Per concursum autem non tam proprie facit, ut cooperemur, sed facit ipsammet cooperationem modo explicato. Quod satis est, ut illa cooperatio sit effectus praedestinationis, quia non oportet ut eamdem relationem habeat ad Deum, et ad voluntatem hominis, nec quod eamdem denominationem ab utraque recipiat, sed satis est, quod quidquid in illo actu est, sit aliquo modo a gratia per praedestinationem praeparata.

12. Tertia conclusio. — Probatur primo. — Tertio dicendum est, omnem supernaturalem actum, qui cum effectu confert praedestinato, ut aliquam habitualem gratiam consequatur, esse praedestinationis effectum. Probatur primo, quia verisimilius est, omnem huiusmodi actum saltem in electis esse a Deo specialiter praedefinitum, quae praedefinitio ad praedestinationem pertinet, et ab illa trahit originem cooperatio liberi arbitrii. Secundo, quia ostensum est, omnem gratiam habitualem praedestinati permanere in aeternam vitam, ac proinde conferre, vel pertinere aliquo modo ad effectum ultimum praedestinationis: ergo si actus talis est, ut cum effectu conferat ad habitualem aliquam gratiam obtinendam, mediante illa confert ad consecutionem ultimae felicitatis in eo gradu, in quo praedestinata est: ergo hoc est satis, ut sit effectus praedestinationis.

13. Unde constat, omnes actus meritorios de condigno augmenti gratiae esse effectus praedestinationis: quia effectus talium meritorum in praedestinatis nunquam frustratur, quia in illis semper impletur illa conditio, quam Concilium posuit, Si in gratia decesserint: ac proinde semper illis respondet effectus semperque manent viva in Dei conspectu, nam licet ad tempus mortificentur, reviviscunt tandem in perpetuum. Quae ratio probat idem de ultima dispositione ad gratiam, per illam enim saltem de congruo eamdem gratiam meremur, et de condigno gloriam, et ille effectus infallibilis est. Idemque est de condigna receptione Sacramenti, nam illa etiam habet effectum gratiae perpetuum.

14. De remotis dispositionibus ad gratiam idem dicendum. — Addo insuper, idem dicendum esse de remotis dispositionibus ad gratiam, si tales sint, ut de facto aliquo modo cooperentur ad gratiae iustificantis consecutionem, vel impetrando a Deo maiora auxilia, vel minores dispositiones, vel aliquo alio modo praeparando viam, vel dando moralem occasionem, aut consequendi gratiam iustificantem, aut proficiendi in illa. Quia non oportet, ut effectus praedestinationis immediate cooperetur ad ultimum effectum eius, sed satis est, si mediate et quocumque modo conducat, nam hoc est satis, ut sit medium efficax, et consequenter ab intentione, et providentia efficaci proveniens et hoc est esse praedestinationis effectum.

15. Unde verisimile est, cum Paulus dixit: Quos praedestinavit, hos et vocavit, et quos vocavit, hos et iustificavit, sub vocatione comprehendisse omnes dispositiones remotas, sub iustificatione omnes proximas cum omnibus meritis, quibus homo in dies magis iustificatur. Vel si per vocationem solum intelligamus primam vocationem, quae est initium iustificationis: sub iustificatione comprehenduntur omnes actus pietatis ab illa vocatione manantes et parantes viam ad iustitiam, illos enim omnes ad iustitiam aliquo modo pertinere Concilium Tridentinum, sess. 6, cap. 5, 6 et 7, satis significavit.

16. Denique hinc verisimile est omnes actus supernaturales, quos praedestinatus in hac vita facit esse praedestinationis effectus, quia vel omnes conducunt aliquo modo ad beatitudinem essentialem obtinendam, secundum aliquem gradum eius, vel certe illis semper respondet in gloria aliquod praemium accidentale, etiamsi fortasse extra statum gratiae facti fuerint; praedestinatio enim non solum est ad nudam gloriam essentialem, sed ut ornatam suis accidentibus, ac proprietatibus, ergo et omnes actus, qui ad gloriam conferunt, sunt praedestinationis effectus, maxime vero qui conducunt ad gloriam essentialem.

17. Ultima conclusio. — Ultimo dicendum est, interdum bonum actum unius personae esse effectum praedestinationis alterius. Hoc facile constat ex his, quae superiori libro tractata sunt. Potestque explicari ex illis verbis Pauli 2, Timoth. 1: Omnia sustineo propter electos, ut et ipsi salutem consequantur. Nam patientia et voluntas, quae Paulo dabatur ad sustinendos illos labores, effectus erant praedestinationis eorum, qui illis mediis proficiebant et salvabantur. Sic etiam applicatio Sacramenti, quatenus est actio ministri, esse potest, et frequenter est effectus praedestinationis eius, qui per Sacramentum salvatur, ut per se satis constat. Hoc etiam modo dicunt theologi et tractat divus Thomas, dicta, q. 23, art. 8, praedestinationem iuvari precibus sanctorum, quia precibus Stephani impetrata est a Deo efficax vocatio Pauli: illae ergo preces fuerunt effectus praedestinationis Pauli: nam ex intentione salvandi Paulum DEUS inspiravit illam, et dedit auxilium ad illam necessarium. Neque obstat, quod etiam fuerit effectus praedestinationis Stephani: quia ex speciali providentia circa utrumque fieri potuit. Et confirmatur, quia illa oratio non fuit causa totius praedestinationis Pauli, ut supra ostendimus: ergo necesse est ut fuerit effectus. Patet consequentia, quia illa non esset effectus si praedestinatio Pauli quoad effectus suos inchoata fuisset ab eius vocatione: ergo oratio Stephani fuisset causa primi effectus praedestinationis Pauli: ergo totius. Haec enim consequentia vulgaris est apud theologos, quia ex primo effectu derivatur secundus, et ex secundo tertius, et sic usque ad ultimum, quando illi inter se habent connexionem causae et effectus, quomodo comparatur vocatio ad conversionem.

Caput VI: Quae Vocatio et Praevenientia Auxilia Sint Praedestinationis Effectus

1. Ratio dubii. — Vocationem esse praedestinationis effectum satis aperte docuit Paulus ad Romanos 8, dicens: Quos autem praedestinavit, hos et vocavit. Difficultas ergo solum est, de qua vocatione sit sermo et quid sub vocatione comprehendatur. Ratio dubitandi in priori puncto est, quia duplex est vocatio, una efficax seu congrua: altera inefficax. Utraque autem illarum habet locum in praedestinato et in reprobo. Cum ergo constet, neutram vocationem esse in reprobo praedestinationis effectum, videndum est, cur in praedestinato sit praedestinationis effectus, et an hoc sit verum de omni vocatione, vel de sola efficaci, et an de omni efficaci, vel tantum de aliqua.

2. Et quidem apud Augustinum saepe invenimus, illam vocationem quae est ex proposito, esse praedestinationis effectum, ut videre licet, lib. 2, contra duas Epist. Pelag., cap. 10, et de Praedest. Sanct., cap. 16 et 17, et lib. 1, ad Simplician., quaest. 2. Eumque imitantur Prosper in libris de Vocatione gentium, et Fulgentius, libro 1 ad Monimum, Anselmus, in ad Roman. 8, sumiturque ex verbis illis eiusdem capitis: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunt sancti. Intelliguntur enim haec verba, non de proposito hominis, sed Dei, ut alibi latius dictum est: et clarius explicuit idem Apostolus 2, Timoth. 1: Vocavit nos vocatione sua sancta, non secundum merita nostra, sed secundum propositum suum et gratiam.

3. Vera expositio. — Quid autem sit hoc propositum Dei, nunquam satis Augustinus declaravit. Potest enim esse propositum dandi gloriam, vel dandi proximum effectum vocationis, ut fidem, vel poenitentiam, etc., vel solum dandi talem vocationem, quam Deus per conditionatam praescientiam praeviderat fore congruam, si daretur. Et ideo variae sunt de hoc opiniones, quae in superioribus tactae sunt. Mihi tamen probabilius multo est, ex mente Augustini, citatis locis, intelligendum hoc esse de proposito electionis seu dilectionis ad gloriam. Vult enim Augustinus illam vocationem ex proposito esse propriam praedestinatorum: quod non potest esse verum, nisi ex tali proposito procedat. Nam propositum dandi vocationem, quae ad proximum actum suum futura est congrua et efficax, commune est reprobis: saepe enim Deus illos vocat isto modo, et certum est non vocare illos sine praescientia, nec sine illo proposito: similiter propositum de ipso actu libero, propter quem datur vocatio, in reprobis locum habet: nam licet aliquis non sit efficaciter ad gloriam praeordinatus, saepe est destinatus efficaciter ad temporalem iustitiam et ad fidem, et ita saepe vocatur ex proposito Dei efficaci, ut credat, vel poenitentiam agat. Credibile enim est, quando Deus vocavit Iudam ad Apostolatum, vocasse illum congruo modo ex proposito, ut consentiret et fieret cum effectu Christi discipulus, esto non esset effectus ad perseverandum in illo statu. Sola ergo vocatio ex proposito efficaci gloriae seu gratiae finalis (quod perinde est) est proprius praedestinationis effectus.

4. Omnis vocatio praedestinati, quae in ordine ad aliquem actum seu consensum est efficax praedestinationis eius. — Atque hinc ulterius sequitur, omnem vocationem praedestinati, quae in ordine ad aliquem actum seu consensum proximum efficax est, esse effectum praedestinationis eius. Probatur, quia talis vocatio semper est ex proposito, non tantum effectus proximi vocationis, sed etiam effectus ultimi totius praedestinationis, id est, proposito electionis ad gloriam. Quia ille consensus propter quem detur talis vocatio efficax, est etiam efficaciter praefinitus propter gloriam. Confirmatur, quia talis vocatio semper cum effectu confert saltem mediate ad effectum gloriae consequendum: at hoc satis est, ut sit effectus praedestinationis, sicut iam declaratum est. Assumptum patet, quia omnis bonus actus praedestinati, praesertim procedens ex speciali vocatione supernaturali, semper habet aliquem fructum in vitam aeternam, vel per modum meriti, vel per modum dispositionis proximae vel remotae, ut iam explicatum est. Atque hoc confirmat illud Pauli ad Roman. 8: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunt sancti. Nam si haec sententia Pauli extenditur ad alia inferiora bona, imo etiam ad mala, ut multi sentiunt, multo certius habebit locum in omnibus supernaturalibus actibus qui ex vocatione procedunt, ac subinde in omni vocatione efficaci ad aliquem actum supernaturalem.

5. Probabilis opinio. — Electi vocantur saepe inefficaciter. — Inefficax vocatio in praedestinatis est effectus praedestinationis. — Probatur. — Addo vero praeterea, probabile esse, omnem supernaturalem vocationem praedestinati, etiam si reipsa non sit efficax in ordine ad obtinendum consensum seu actum, ad quem homo vocatur, esse praedestinationis effectum. Hoc videri potest difficile, quia Augustinus solam efficacem et congruam vocationem videtur ponere praedestinationis effectum. Hoc videri potest difficile, quia Augustinus solam efficacem, et congruam vocationem videtur ponere praedestinationis effectum. Sed imprimis certum est, electos et praedestinatos saepe vocari inefficaciter: ut, verbi gratia, Paulus priusquam vocaretur vocatione illa efficacissima et congrua, saepe forte vocatus fuerat communi et sufficiente vocatione: idem credibile est de multis Iudaeis qui Christum praedicantem et vocantem audierunt, eique resisterunt, et postea per Apostolos conversi sunt et salvati, quia praedestinati erant. Et in nobis quotidie contingit vocare nos Deum ad perfectionem vel statum religionis, et saepius resistere, tandem vero consentire, vel alteri vocationi simili, vel saltem alicui, quae ad salutem aeternam consequendam sufficit. Est ergo in praedestinatis saepe inefficax vocatio. Quod autem nihilominus talis vocatio sit effectus praedestinationis, ostenditur primo, quia talis vocatio procedit etiam ex intentione efficaci dandi gloriam, atque adeo ex proposito: ergo est effectus praedestinationis. Consequentia patet ex dictis: quia electio ad gloriam est fons et origo totius praedestinationis.

6. Antecedens vero patet, ex quadam doctrina supra adducta ex D. Thoma, quod Deus saepe vocat praedestinatum, ut non cadat, non absolute et determinate, sed quasi sub conditione, vel disiunctim, ut non cadat, vel si ceciderit, ut resurgat. Nam iuxta hanc doctrinam, etiam tunc quando vocatio ad non cadendum non est omnino efficax et congrua, datur ex proposito praedestinationis, quia datur ex intentione ultimi effectus eius, quantum est ex parte Dei, et cum animo supplendi defectum, si ex parte hominis positum fuerit impedimentum. Sicut in humana providentia, quando ex intentione efficaci salutis sumo medicinam, si forte prosit, quamvis non certo sciam esse profuturam, et licet cum effectu non prosit, nihilominus sumptio illius, effectus est talis intentionis. Deus autem licet non ignoret, an talis vocatio habitura sit effectum, sed praesciat fore impediendam a praedestinato, nihilominus ex parte sua dat illa ex absoluta intentione salvandi illum, cupiens quantum est in se, intentionem illam mandari executioni per talem vocationem.

7. Argumentum efficax. — Accedit praeterea (et est efficax argumentum) quod talis vocatio in praedestinato nunquam est sine aliquo fructu in ordine ad consecutionem vitae aeternae: et hoc satis est, ut sit praedestinationis effectus. Antecedens declaratur, quia licet illa vocatio non obtineat suum proximum finem, seu effectum, ut supponitur: nihilominus potest aliquo modo parare viam, ut illa vocatio, quam nunc praedestinatus contemnit, postea in memoriam redacta per aliam vocationem congruam, sit incentivum humilitatis, gratitudinis, vel alterius boni similis, quod illo modo efficaciter comparatur, et permanet in vitam aeternam. His ergo, et similibus modis, etiam vocationes illae, quae videntur inefficaces, cooperantur in bonum aeternum his, qui secundum propositum vocati sunt sancti, ac proinde sunt praedestinationis effectus. Iam vero talis vocatio sic considerata potest dici aliquo modo congrua, et efficax, quia licet non habet congruitatem in ordine ad proximum actum, propter quem data est: respectu alterius fructus, quem tandem obtinet, congrua est, et suo modo efficax: et sub ea ratione comprehendi potest sub vocatione ex proposito.

8. Ultima resolutio. — Unde ultimo concludo, omnia auxilia praevenientia et excitantia, quae dantur praedestinatis, quantumvis communia, et sufficientia tantum videantur, esse effectus praedestinationis, et electionis eorum. Probatur, quia haec auxilia sunt divinae illuminationis, in quibus divina vocatio posita est, ut Tridentinum Concilium, sess. 6, cap. 4, 5 et 7, declarat: si ergo talia auxilia sunt efficacia, pertinent ad vocationem congruam, si vero inefficacia, saltem pertinent ad vocationem in electis esse effectum praedestinationis: ergo idem est censendum de omnibus dictis auxiliis. Imo non solum de internis auxiliis, sed etiam de externis idem dicendum est, ut de praedicatione Evangelii, de externis signis, miraculis, exemplis, et applicatione bonorum obiectorum, et alia quacumque divina custodia. Nam licet sine interno spiritu gratiae haec non sufficiant, ut contra Pelagium late tractat Augustinus, libro de Gratia Christi, et Epist. 90 et 95, et definit Concilium Milevitanum, cap. 4, nihilominus sunt supernaturalia beneficia, et necessaria in suo ordine ad pietatis opera: ideoque quando sic dantur, ut prosint cum effectu ad salutem, ex praedestinatione sunt, iuxta regulam Augustini de Bono persev., cap. 14. Praeterea, licet haec non semper proxime, seu statim prosint, tandem aliquo modo fructificant in praedestinatis, quibus omnia cooperantur in bonum, et ideo verisimile est ista omnia esse in illis ex speciali providentia praedestinationis, ac proinde esse effectus illius.

9. Obiectio. — Responsum. — Dices, non esse necessarium, ut omnia haec beneficia habeant semper aliquem modum efficacis cooperationis in ordine consecutionem vitae aeternae, etiam in praedestinatis. Cur enim non poterit esse in praedestinato aliqua vocatio, vel excitatio, quae nec tunc cum datur, habeat aliquem effectum liberum et bonum, nec etiam postea ad illum cooperetur, sed ita transeat, et oblivioni tradatur, ac si nunquam fuisset? Nulla enim ratione efficaci videtur posse oppositum probari. Respondeo concedendo, nos non posse certo demonstrare omnia haec auxilia praevenientia, quae praedestinatis dantur, esse effectus praedestinationis, proprie et in rigore sumptae: quia non est impossibile, ut aliqua proveniant ex sola generali providentia gratiae, si nullo modo sint efficacia, id est, cum effectu conducentia ad fructum vitae aeternae, quod in aliquibus non repugnat ut probat obiectio facta. Dicimus vero non esse incredibile, omnia haec auxilia esse aliquo modo utilia praedestinatis ad vitam aeternam, non solum de se, quod est clarum, sed etiam cum effectu, quia hoc est facile Deo, et est consentaneum dilectioni, et providentiae eius erga praedestinatos, consonatque illi sententiae Pauli: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Unde saltem videtur certum regulariter, et ordinarie hoc ita esse, ac proinde simpliciter statui posse generalem regulam, haec auxilia esse effectus praedestinationis, sive haec regula interdum patiatur raram aliquam exceptionem, sive non, quod est incertum.

Caput VII: Quae Bona Naturae, et Quomodo Sint Praedestinationis Effectus

1. Quarumdam placitum. — Suadetur primo. — Nonnulli sentiunt, nullum naturale bonum, seu beneficium electis collatum, esse effectum praedestinationis eorum. Potestque haec sententia suaderi primo ex Augustino, de Praedestin. Sanct., cap. 10. Praedestinatio Dei, quae in bono est, gratiae est praeparatio: gratia vero est ipsius praedestinationis effectus: at bona naturae distincta sunt a donis gratiae: ergo. Accedit, quod Augustinus ad confutandum Pelagium, ubique distinguit beneficium creationis, a beneficio gratiae et praedestinationis. Nam Pelagius ad occultandum errorem suum, ipsam naturam, si dona naturalia vocabat gratiam, quia gratis a Deo datur. Unde, licet, re ipsa diceret, omnia dona gratiae supernaturalis, etiam primam vocationem cadere sub meritum procedens a solo libero arbitrio suis viribus naturalibus operante: nihilominus subterfugiebat dicendo, illud meritum esse ex gratia, quia ex voluntate libera, quam gratiam vocabat. Augustinus vero ad confutandum hunc errorem, illa duo distinguit, dicens, gratiam non esse subiiciendam naturae, seu libero arbitrio, sed e converso, ut patet ex lib. de Praedest. Sanct., cap. 2, et Epist. 90, 95 et 105, et toto lib. 1 de Gratia Christi. Ex his ergo concludi videtur, nullum naturale beneficium posse inter dona gratiae, et consequenter, neque inter effectus praedestinationis computari: quia totum illud pertinet ad dona naturalia, quae cum ipsa natura dantur, vel creantur.

2. Corroboratur secundo. — Secundo, quia alias ruit tota argumentatio Augustini: sequiturque, actus morales procedentes ex bona naturali dispositione esse meritorios totius gratiae supernaturalis, etiam primae vocationis ad fidem. Patet sequela, quia per actum procedentem a priori gratia, possumus mereri posteriorem, et per unum effectum praedestinationis prius nobis collatum possumus alium mereri: sed illi actus procedunt ex priori effectu praedestinationis, nimirum ex naturali dono bonae indolis, aut facilis ingenii: ergo tales actus dici possunt hac ratione esse ex priori gratia: ergo possunt esse meritorii omnium sequentium effectuum. Quod tamen dici non potest, quia alias daret Deus homini vocationem efficacem ad fidem propter bonum ingenium, vel dispositionem aptam ad virtutem, quod est plane falsum, et late impugnatum ab Augustino, lib. 1, ad Simplicianum, quaest. 2, ex illo ad Philip. 2: Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia, et aliis similibus. Sequela vero patet, quia effectus praedestinationis sunt ita inter se connexi, ut ratione unius detur alius: ergo, si dispositio illa naturalis, est effectus, cum sit prior via executionis, ratione illius dabuntur alii subsequentes.

3. Contraria sententia aliis complacet. — Ratio stabilitur. — Alii contrariam sententiam in universum veram esse censent, nimirum, bona omnia, quae dantur praedestinato, si talia sint, ut quoquo modo conferant ad eius aeternam salutem, esse praedestinationis effectus, etiamsi ordinem naturalium bonorum non excedant. Haec videtur esse communis theologorum sententia, quam docet divus Thomas exponens illa verba ad Roman. 8: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Et eodem sensu dixit, 1. part., quaest. 23, art. 8: Sub ordine praedestinationis cadit quidquid hominem promovet ad salutem. Ratio vero est, quia haec bona sub hac ratione spectata pertinent ad providentiam supernaturalem, ut per se constat, et in electis pertinent ad illa beneficia, quibus liberantur et salvantur, ergo praeparatio talium bonorum sub ea ratione pars praedestinationis est: ergo illa bona executioni mandata sunt effectus praedestinationis.

4. Haec ut vera eligitur. — Bona naturalia ad quinque capita reducuntur. — Atque haec opinio absolute loquendo mihi probatur, indiget tamen aliqua declaratione. Quam, ut tradamus, reducamus naturalia bona ad quatuor, vel quinque capita et de singulis dicamus. Primum est ipsum esse seu substantia hominis praedestinati, et consequenter creatio, vel generatio illius. Secundum est, habere tales naturales potentias, quae inevitabiliter comitantur talem naturam et substantiam, in tali gradu perfectionis naturalis. Tertium est, recipere tale temperamentum corporis, cum tali complexione, vel humorum proportione, quae magis vel minus ad virtutem iuvet. In quo bono potest esse aliqua varietas, etiam servato naturae ordine respectu eiusdem personae individuae. Quia, licet iuxta principia Philosophiae unumquodque individuum aliquid determinatum in hoc genere postulet: tamen non consistit in indivisibili, sed latitudinem habet intra quam potest idem homo habere magis, vel minus aptum temperamentum ad virtutem. Quartum genus bonorum naturalium continet varias huius vitae circumstantias, a principio eius usque ad finem, ut nasci tali tempore, aut loco, aut ex talibus parentibus: item educari cum his, vel illis circumstantiis, conservari, vel mori hoc tempore potius, quam illo. Quintum denique genus bonorum est, ipsorum operum moralium honestorum et occasionum naturalium, quae ad illa excitant. In quibus bonis est considerandum, duobus modis, vel alterutro eorum posse conferre ad finem praedestinationis, scilicet vel ut subiectum, in quo alii effectus praedestinationis recipiendi sunt, vel ut medium aliquo modo utile ad finem praedestinationis.

5. De primo est conclusio. — Dico ergo primo: totum esse hominis praedestinati, etiam quoad substantiam ipsam naturae, et quoad suam creationem, vel generationem, est effectus praedestinationis. Hanc propositionem sumo ex D. Thoma, 1 part., quaest. 23, art. 8, quatenus dicit, Conceptionem Iacob fuisse effectum praedestinationis eius, nam est eadem ratio de reliquis. Ratione item declaratur ex quodam principio supra posito. Dixi enim, eodem actu electionis divinae, quo praedestinatus praedefinitur, ut beatus sit, praeordinari etiam efficaciter, ut sit, et ut creetur, vel generetur, quia ipsum esse, vel creari talis personae est volitum per talem finem efficaciter intentum: ergo sicut glorificatio est ultimus effectus talis praedestinationis, ita procreatio talis personae est veluti initium executionis eiusdem praedestinationis: nam ipsamet creatio propter talem finem, et ex vi illius intentionis fit. Praeterea non videtur dubium, quin generatio unius sit effectus praedestinationis alterius ut conceptio Virginis fuit effectus, praedestinationis Christi, quia per illam parabatur via ad executionem huius. Ergo eadem ratione potest generatio unius personae esse ex praedestinatione eiusdem. Denique verisimile est, alia etiam opera creationis, vel dispositionis, aut gubernationis universi esse effectum praedestinationis electorum, ut aperte sentit D. Thomas, citatis locis, et colligitur ex illo: Propter electos breviabuntur dies illi. Praeterea mors et circumstantiae eius, vel nativitas, possunt esse effectus praedestinationis, ut mox dicam: cur ergo non erit etiam ipsa generatio, quatenus ad executionem praedestinationis deservit?

6. Fundamentum prioris sententiae diluitur. — Opus creationis per se spectatum non pertinet ad praedestinationem. — Neque contra hoc procedit fundamentum prioris sententiae. Alias etiam probaret, nullum omnino naturale bonum esse praedestinationis effectum, quod plane falsum est, ut constabit. Dicendum est ergo, opus creationis per se spectatum non pertinere ad praedestinationem, et hoc potissimum intendere Augustinum, tamen ut fundat finem intentum praedestinationis, et alia beneficia gratiae (non ut meritum, sed ut subiectum eorum) et quatenus ex illa speciali intentione fit, sub beneficio praedestinationis comprehendi. Sicut in actibus humanis, abstinentia, verbi gratia, secundum se non spectat ad religionem, tamen ut fit ex voto et ex intentione implendi illud, ad religionem spectat. Neque hinc sequitur, opus morale a sola natura profectum posse esse meritorium subsequentium donorum gratiae, utpote iam praecedens ex quodam beneficio praedestinationis, quia non procedit ab illo, ut tale est. Quamvis enim procreatio naturae ex tali fine ad praedestinationem pertineat, nihilominus ipsa natura secundum se non pertinet ad illum ordinem, et ideo si postea operetur, non secundum id, quod habet ex illo fine, neque ex aliquo auxilio dato in ordine ad illum, sed ex eo tantum, quod secundum se habet et haberet, etiamsi non esset creata ad illum finem, tunc non operatur ut pertinens ad praedestinationem, sed tantum, ut spectans ad ordinem naturae.

7. Secunda conclusio. — Ratione roboratur. — Dico secundo, naturales perfectiones, quae necessitate naturae consequuntur ex tali corpore et anima, non sunt effectus speciales praedestinationis, aliter quam existentia, vel creatio talis personae sit praedestinationis effectus, sed per reductionem, seu concomitantiam, quasi unus effectus cum ipsamet natura computatur. Probatur, quia eodem actu electionis, seu dilectionis, quo Paulus, verbi gratia, praeordinatus est efficaciter, ut sit beatus, et consequenter etiam ut sit, eodem (inquam) actu ordinatur ut habeat proprietates omnes, quae consequuntur necessario talem naturam, ut intellectum, voluntatem et similes. Quia, qui vult formam, vult consequentia ad formam: et quia eadem actione, qua fit natura, confiant hae proprietates: ergo multo magis eadem voluntate, qua praeordinatur persona ut sit, coordinantur (ut sic dicam) tales proprietates: ergo non est alia praedestinatio personae ad tales proprietates habendas, ab ea, qua praedestinatur ut sit. Hac ergo ratione dicimus, non esse has perfectiones speciales effectus praedestinationis, sed concomitanter coniungi cum ipsa natura seu persona et tanquam unum eundemque effectum cum illa computari.

8. Proprietates naturales non cadunt sub praedestinationem ut media, sed ut subiectum, vel conditio. — Obiectio. — Diluitur. — Unde fit, has etiam proprietates non cadere sub praedestinationem ut media ad illam, sed ut subiectum proximum, vel conditionem necessario consequentem illud. Patet, quia praedestinatio harum proprietatum continetur in ipsamet prima ordinatione efficaci talis personae ad talem finem. Item quia cum Paulus praeordinatur ad beatitudinem, non praeordinatur sola Pauli substantia quasi metaphysice spectata, sed ut physice capax est ultimae felicitatis, quomodo includit suas proprietates praesertim et voluntatem, quae sunt veluti subiectum proximum recipiendae beatitudinis. Dices, postea in discursu vitae multum solet conferre talis perfectio, vel proprietas ingenii ad effectum praedestinationis: ergo talis perfectio naturalis data est etiam ut medium aptum ad consequendum praedestinationis finem. Respondeo, dato antecedenti, non sequi, tales proprietates ut collatas tali personae, esse datas ex praedestinatione, ut media ad illius executionem, sed solum sequitur, postquam datae sunt, seu dandae praevidentur, ordinari, ut executioni praedestinationis deserviant: et ita potius usus talium facultatum, quam facultates ipsae, est praedestinationis effectus.

9. Tertia conclusio. — Explanatur in humanitate Christi. — Amplius declaratur in Beatissima Virgine. — Ratione firmatur. — Dico tertio, Bona complexio seu dispositio naturae, quae non sequitur ex sola resultantia naturali, sed speciali Dei cura providetur, etiamsi in se naturalis sit, est praedestinationis effectus, non tantum per modum subiecti, sed etiam tanquam medium. Declaratur imprimis in humanitate Christi, quae propter unionem ad verbum, ad quam erat praedestinata optimo modo, et specialissima providentia Dei fabricata et disposita fuit, etiam in corporalibus. Unde non immerito dici potest, beneficium illud fuisse effectum praedestinationis illius humanitatis ad unionem hypostaticam. Item quia Christus praedestinatus est redemptor, ideo accepit corpus passibile, iuxta illud: Corpus autem adaptasti mihi: ergo illa dispositio corporis, quae alias naturalis fuit, fuit etiam effectus praedestinationis Christi ad munus Redemptoris. Simile credendum est de Beatissima Virgine, nam concepta etiam fuit speciali providentia et optimum temperamentum accepit ex vi illius praedestinationis, qua in matrem Dei electa est. Idem verisimile est de aliquibus sanctis speciali miraculo et providentia procreatis, vel per pias orationes a Deo impetritis, ut D. Thomas, dicto articulo, de Iacob significavit. Ratio vero est, quia tale beneficium est effectus Dei, et in dictis casibus non est mere naturale, nam quatenus ex speciali Dei providentia fit et in ordine ad supernaturalem finem, ad beneficia gratiae spectat, estque utile, et re ipsa confert ad comparandum supernaturalem finem a Deo intentum: ergo habet omnia necessaria ut sit effectus praedestinationis et ut inter media illius computetur.

10. Bona indoles, seu complexio apta deservit ad praedestinationem. — Quocirca etiam bona indoles, seu complexio apta ad virtutem, quatenus pendet ex speciali providentia, daturque ac procuratur electo, ut ea cum effectu bene utatur ad salutem, merito dici potest praedestinationis effectus. Probatur, quia hoc est beneficium Dei, et non consequitur naturam, etiam hanc et individuam, naturali necessitate, sed pendet ex circumstantiis, quas Deus speciali providentia, ac voluntate providit, ex vi alterius dilectionis, qua praeordinavit talem personam ad vitam aeternam: ergo tale beneficium est effectus praedestinationis. Atque eadem ratione circumstantiae nativitatis, vel conceptionis ad effectus praedestinationis pertinere possunt, quatenus ex illis pendet consecutio talis temperamentum, ad virtutem aptioris. Idem est de educatione accommodata ad virtutem, de conservatione et progressu usque ad mortem. Nam haec omnia supponunt illam primam voluntatem salvandi hunc hominem et ad illam implendam ordinantur, ergo signum est provenire ex illa intentione et sub ea ratione pertinere ad providentiam gratiae, non communem, sed specialem, talique personae accommodatam, ac perinde esse praedestinationis effectus.

11. Vocatio seu gratia non dantur homini propter ingenium, sed est dispositio, ut reddatur idoneus ad talem gratiam. — Neque hinc sequitur, vocationem aut gratiam congruam dari homini propter bonum ingenium, aut indolem, etc., sed potius sequitur, vel ingenium, vel talem dispositionem datam esse tali homini, ut esset capax, vel idoneus ad talem gratiam suscipiendam. Neque enim necessarium est, ut inter omnes effectus praedestinationis sit illa connexio, quod secundus detur propter primum, tanquam propter meritum, aut tanquam propter finem proprium, sed possunt duo media, vel duo effectus dari propter unum tertium, inter se vero solum habere proportionem et connexionem aliquam in ordine ad illum effectum producendum: sicut lumen, verbi gratia, et species dantur propter visionem, inter se vero solum coniunguntur ad complendum integrum principium visionis. Ita ergo datur praedestinatio naturae accommodata per modum subiecti, aut fundamenti: illi autem adiungitur ex eadem praedestinatione et liberalitate Dei auxilium accommodatum, quo elevetur et constituatur quasi integrum principium operis meritorii, aut dispositivi ad alios effectus praedestinationis. Neque hoc est alienum a doctrina Augustini: nam, libro de Bono perseverantiae, cap. 14, dicit, in quorundam hominum ingeniis esse has, vel illas proprietates, rationes, ratione quarum ita sunt dispositi, ut si talia signa illis applicentur, moveantur ad fidem et non cum aliis, et Deus illis applicat talia signa accommodata, si eos diligit, non quidem propter eorum ingenium, aut dispositionem, sed ex sua gratia et liberalitate: accommodando (ut sic dicam) gratiam naturae, non ex merito, vel debito naturae, sed ex Dei benevolentia.

12. Ultima conclusio. — Hanc conclusionem diverse auctores explicant. — Ultimo dicendum est, bonos actus morales, licet ordinis naturalis sint, si tamen cum effectu conferunt ad consequendam vitam aeternam, esse effectus praedestinationis. Communis est assertio, de qua videri possunt Durandus, in 1, d. 4, quaest. 2, et ibi, Capreolus, Gregorius et alii. Modus autem explicandi non est idem apud omnes. Quidam enim putant, omnia opera moralia, quae aliquo modo conducunt ad finem praedestinationis cum effectu consequendum, esse ex gratia: et ideo esse ex praedestinatione: quia gratia sic efficax est praedestinationis effectus. Antecedens vero probatur, quia opera moralia, quando sunt a solo libero arbitrio, nihil valent in ordine ad vitam aeternam, ut supra probatum est: ergo ut aliquid valeant, debent esse ex gratia, et sic erunt etiam ex praedestinatione. Verumtamen haec ratio non est universalis, quia actus moraliter bonus non solum potest esse utilis ad effectus praedestinationis per modum meriti, aut impetrationis, vel dispositionis, de quibus causalitatibus tantum procedit ratio facta, sed etiam potest prodesse impediendo malum actum, per quem posset impedimentum poni gratiae Dei, et hoc satis est, ut possint esse praedestinationis effectus: ergo. Item, licet tale opus fiat per causas naturales, et liberum arbitrium, cum concursu generali, nihilominus sub illa habitudine potest provenire ex providentia Dei speciali et supernaturali, et ex intentione efficaci salvandi talem hominem: ergo hoc satis est, ut possit esse praedestinationis effectus. Item alia bona temporalia, quatenus et esse possunt et de facto futura sunt instrumenta virtutis, possunt esse effectus praedestinationis, sicut possunt cadere sub meritum, teste D. Thoma, 1, 2, q. 114, art. ult., et sub spem infusam ex eodem 2, 2, q. 17, art. 2, ergo multo magis boni actus morales. Item temporalia incommoda saepe sunt effectus praedestinationis, ut mox dicemus, ergo et bonus actus moralis.

13. Neque contra hoc invenio difficultatem alicuius momenti. Solet autem in contrarium referri Sotus, lib. 1, de Nat. et Gratia, c. 20. Sed ibi nihil dicit de praedestinatione, sed solum tractat de necessitate gratiae ad hos actus, et negat posse esse ex gratia, sed solum affirmat posse fieri sine gratia: et ita etiam non negat, interdum esse ex praedestinatione, vel quia ex gratia speciali procedunt, vel quia quovis modo sunt ex providentia speciali et intentione salutis.

Caput VIII: An Malum, Eiusve Permissio Sit Praedestinationis Effectus

1. Duo tanquam certa stabiliuntur. — Primum. — Mors martyris est effectus praedestinationis eius. — Duo sunt certa, primum est, mala poenae posse esse praedestinationis effectus, et tales esse, quando vere et cum effectu conferunt ad vitam aeternam consequendam. Probatur, quia haec mala sunt simpliciter bona, ideoque non sunt tantum permissa, sed interdum etiam intenta et ordinata a Deo in statu naturae lapsae: quare absolute sunt effectus Dei, et providentiae eius: ergo ex hac parte possunt esse praedestinationis effectus. Aliunde vero pertinent haec mala ad beneficia Dei per Christum collata, iuxta illud ad Philippenses 2: Vobis donatum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, sed etiam ut pro ipso patiamini. Ergo quando haec mala ita proveniunt, ut sint occasio, vel materia meriti, vel alterius fructus gratiae permanentis in vitam aeternam, plane oriuntur ex illa voluntate, qua Deus elegit praedestinatum, ac proinde sunt praedestinationis effectus. Confirmatur, nam passio et mors martyris, est effectus praedestinationis eius, quia est singulare et efficax medium salutis eius: ergo idem dicendum est de quocumque malo poenae, per quod Deus suos electos promovet ad salutem. Item remissio poenae pro peccatis debitae prout in hac vita praedestinato confertur, ut citius evolet in coelum, effectus est praedestinationis eius: at haec remissio per mala poenae frequentissime comparatur. Denique etiam poena unius potest esse effectus praedestinationis alterius, si illi prosit, ut de Christi passione constat. In hac ergo assertione nulla est difficultas, praeter eam, quam de malo culpae tractabimus.

2. Alterum quod ut verum sancitur. — Secundum certum est, peccatum, seu malum culpae non esse effectum praedestinationis: quia non est effectus Dei, iuxta fidem definitam in Concilio Tridentino, sessione 6, can. 7. Nec solum de peccato, ut peccatum est, verum censeo non esse praedestinatum a Deo, sed etiam de actu peccati, cui est intrinsece adiuncta malitia: nam licet Deus ad illum actum concurrat, non tamen ex se illum intendit, aut praefinit, ut late tractavi, libro secundo, de Auxiliis per 5 prima capita. Quapropter de tali etiam actu verissimum censeo, non esse effectum praedestinationis, quia quod in se non est aliquo modo praedestinatum, et volitum ex fine praedestinationis, non potest esse praedestinationis effectus.

3. In quo sita sit difficultas. — Prima opinio. — Probatur opinio. — Secunda corroboratur. — Difficultas vero superest de permissione peccati, quam Deus potest directe velle et intendere, an sit interdum effectus praedestinationis. Quidam enim opinantur nullo modo esse posse. Primo, quia permissio peccati non potest dici gratia, nec beneficium nobis praeparatum ex meritis Christi, quod tamen requiritur in omni effectu praedestinationis. Secundo, quia non potest esse volita permissio peccati ex intentione dandi gloriam praedestinato, quod nos etiam diximus esse necessarium in omni effectu praedestinationis. Assumptum probatur, quia vel illa permissio esset electa ex illa intentione immediate, vel mediate, non primum, quia permissio peccati non est medium immediate coniunctum cum illo fine, neque enim affert utilitatem, quae proxime et per se ad illum conducat: nullum autem medium immediate eligitur ex vi intentionis alicuius finis, nisi habeat immediatam habitudinem et utilitatem ad illum. Neque etiam mediate, quia si aliquod medium est inter permissionem peccati et gloriam, illud est commissio peccati et poenitentia de illo, quae per se et immediate potest conferre ad gratiam et gloriam: ergo necessarium erit ex intentione gloriae immediate velle poenitentiam: et deinde ut poenitentia locum habeat permittere peccatum: nos autem diximus supra non posse poenitentiam hoc modo praefiniri ante permissionem peccati: ergo impossibile est eligere hoc modo permissionem ex illa intentione.

4. Prima assertio. — Ratione fulcitur. — Dico tamen permissionem peccati et esse posse, et saepe etiam esse effectum praedestinationis. Hanc sententiam frequentius hoc tempore sequuntur moderni theologi et eam insinuarunt Anselmus et D. Thomas exponentes illa verba ad Rom. 8: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, ubi Glossa addidit, etiam peccata, et Adamus dixit, illam interpretationem non esse superbe reiiciendam, quamvis Paulus primaria intentione loquatur de tribulationibus et malis poenae. Ratione declaratur ex conditionibus supra positis. Nam imprimis permissio, eo modo, quo fieri potest, est effectus Dei, quia bona est et directe volita. Dico autem, eo modo quo fieri potest, quia formaliter loquendo permissio consistit in privatione, seu negatione illius auxilii, quo Deus praevidit futurum fuisse efficax ad vitandam culpam. Sicut autem voluntas Dei est adaequata causa dandi tale auxilium: ita etiam non dandi: libere enim et voluntarie non dat: sic ergo permissio est effectus Dei. Quod si permissio includit interdum positivum quid, ut applicationem talis obiecti vel occasionis, cum praescientia, quod homo sit illis male usurus, etiam Deus est vera causa illius effectus positivi, et potest per se et proprie velle illum, non quidem directe intendens lapsum hominis, sed tantum praesciens et non impediens, ut recte Augustinus, lib. 11, Genes. ad litteram et saepe alias.

5. Secunda assertio. — Secundo, potest permissio esse utilis ad salutem ipsiusmet praedestinati. Quod imprimis constat ex Damasceno, lib. 2, de Fide, c. 29, ubi ait, Deum aliquando velle permittere peccatum propter gloriam suam, aliquando propter bonum aliorum, saepe autem propter bonum ipsiusmet peccatoris. Primum finem videtur tetigisse Paulus ad Romanos, octavo capite, dicens: Ut ostenderet divitias gratiae suae in vasa misericordiae, sustinuit in multa patientia vasa irae. Sic etiam permisit peccatum Adae, ut sapientiam suam in procuranda hominum salute manifestaret. Secundum finem colligit Augustinus, libro de Grat. et liber. Arbit., cap. 20, ex illo 2, Regum 16: Dominus praecepit illi, ut maledicat, etc. Si forte respiciat Deus humilitatem meam. Notat enim Augustinus, permississe Deum peccatum illud Semei propter exercitium patientiae et humilitatis David. Sic etiam Ambrosius, serm. 47, de fide Petri, dicit, permisisse Deum lapsum Petri propter Ecclesiae bonum. De tertio denique membro, quod ad nos spectat, ait Augustinus, 14, de Civitat., cap. 13: Audeo dicere, superbis esse utile cadere in aliquod apertum manifestumque peccatum, unde sibi displiceant. Et congerit loca Scripturae. Et libro de Natura et Gratia, capite vigesimo octavo, ita exponit verba illa 1, ad Timoth. 1: Tradidi illum Satanae, ut discat non blasphemare. Non enim de corporali vexatione daemonis hunc locum intelligit, sed de spirituali, quam tentando infert, cum permittitur, seu cum homo destituitur speciali protectione Dei. Similia habet Gregorius, homilia 21, in Evangelia. Facit denique quod Bernardus ait, sermon. 54, in Cantica, Deum aliquando subtrahere, vel retrahere gratiam electis, ne in superbiam efferantur. Est ergo aliquando utilis subtractio gratiae (quod est mirabile) ad ipsiusmet finem gratiae, vel ut perseverantia in illa certior sit, quae magis est necessaria, quam augmentum. Vel ut quod uno modo impediri videtur, alia via magis augeatur. Habet ergo permissio secundam conditionem necessariam ad effectum praedestinationis.

6. Tertia vero et quarta conditio inter se convertuntur, nimirum, ut effectus praedestinationis sit gratia et detur ex intentione gloriae, nam si habeat hoc posterius, habebit etiam prius sano modo intellectum. Non est enim necessarium ad effectum praedestinationis ita esse beneficium gratiae, ut sit in sua entitate et substantia aliquid supernaturale, ut in praecedentibus ostensum est: neque quod sit aliquid positivum, nam etiam impedire malum est magnum beneficium, moraliter loquendo. Satis ergo est quod sit effectus Dei, ex providentia supernaturali ordinatus ad finem supernaturalem; re ipsa consequendum, concurrente aliquo modo tali medio: haec autem omnia habet illa permissio, si ex intentione efficaci gloriae sit volita.

7. Solum igitur superest probandum, permittere Deum peccatum in praedestinato ex ipsamet intentione gloriae, seu gratiae, aut virtutis. Hoc autem ostenditur ex dictis, quia Deus non permittit peccatum, nisi propter utilitatem, aut bonum, quod ex illo potest elicere, ut est frequens apud Augustinum in Enchiridio, c. 11, de Correptione et Gratia, c. 8, et aliis locis supra citatis: sed unum ex his bonis est spirituale commodum ipsius praedestinati: ergo ex intentione eius, potest Deus velle permissionem peccati, ergo ita vult. Nam hic est modus maxime consentaneus divinae sapientiae et bonitati. Estque ad hoc declarandum optimus locus Augustini, lib. de Nat. et Grat., c. 24. Ubi agens de peccato David, ait, permisisse illud Deum, ut esset contra superbiam conturbatio illa medicinalis quodammodo, dixerat enim. In abundantia sua non movebor in aeternum et sibi tribuebat quod a Domino habebat, quare ostendendum ei fuerat, unde haberet, etc. Et subdit, c. 25: Hoc superbus animus omnino non sapit, sed magnus est Dominus, qui persuadet, quomodo ipse novit. Ubi valde notandum est, quod ipsam permissionem, persuasionem, postea vocat: quo nomine solet Augustinus praevenientem gratiam et vocatorem ipsam appellare.

8. Obiectio. — Sed aiunt, Deum non velle bonum, quod ex peccato potest elicere, absoluta et praedefiniente voluntate, nisi supposita praescientia eiusdem peccati, ut futuri, teste Augustino in citatis locis, praesertim de Genesi ad litteram: At voluntas permittendi peccatum antecedit praescientiam eiusdem peccati ut futuri: ergo non potest illa permissio procedere ex intentione talis boni.

9. Diluitur. — Respondeo, duobus modis intelligi posse praescientiam futuri peccati praecedere ad intentionem illius boni, cuius peccatum erit occasio, scilicet, vel de praescientia tantum conditionata, vel etiam de absoluta peccati futuri. Priori modo verum est, quod sumitur, et ita est intelligendus Augustinus, quoties talem scientiam supponere videtur. Et signum apertum est, quia inquit, cur Deus voluerit creare angelos, quos praesciebat peccaturos: nam quaestio illa de scientia absoluta intellecta, repugnantiam involveret: quia illa scientia iam supponeret voluntatem creandi tales angelos: ergo necesse est intelligi de praescientia conditionata, quae antecedit decretum voluntatis, tam creandi angelum, vel hominem, quam permittendi in illo peccatum. Haec ergo scientia nihil obstat, imo necessaria est, ut permissio peccati procedat ex intentione illius boni, quod postea ex peccato elicitur.

10. Si autem illud intelligatur de scientia absoluta, falsum profecto est. Nam ante hanc scientiam habet Deus voluntatem permittendi peccatum, ergo ex aliquo motivo et sine bono talem permissionem vult. Nam permissio, licet non sit mala, tamen non est per se et intrinsece ita bona, ut sit propter se amabilis, sed ex se est quasi obiectum indifferens, quod honestatur ex fine: DEUS autem non vult permissionem, nisi sapientissimo et honestissimo modo: ergo vult illam ex aliquo honesto fine per se intento, qui pertineat ad manifestationem gloriae suae: nam hunc finem intendit Deus per omnem voluntatem suam: ergo talis finis etiam esse potest aeternam bonum ipsius praedestinati. Patet haec ultima consequentia: quia non est maior repugnantia in hoc fine, quam in aliis, nec minor convenientia, aut sapientia in illo intendendo et obtinendo per hoc medium.

11. Incidens dubium. — Hoc autem ultimum, in quo est difficultas, constabit evidentius examinando discursum contrariae sententiae, quia si esset efficax, eodem modo procederetur in intentione divinae gloriae, aut manifestationis gratiae suae, media permissione peccati. Concedo igitur, quod argumentum recte probat, permissionem peccati non esse medium immediate coniunctum cum gloria praedestinati, sed mediis aliis actibus virtutum, praesertim actu poenitentiae, humilitatis, vel alio simili. Dico vero, etiam hoc bonum esse a Deo intentum, antequam velit permittere peccatum, et consequenter ante absolutam praescientiam peccati futuri. Qualis vero sit haec intentio Dei circa tale bonum occasione peccati obtinendum, non eodem modo ab omnibus explicatur.

12. Opinio quorundam. — Quidam id verum putant etiam de intentione absoluta per decretum praefinitivum poenitentiae, volunt enim actum poenitentiae posse praefiniri et intendi ante absolutam praescientiam peccati, et consequenter ante voluntatem permittendi illud. Quia non propterea cogetur Deus procurare, aut velle peccatum. Quia ut talis intentio poenitentiae impleatur, sufficit voluntas permissiva, supposita conditionata praescientia. Nam statim est infallibile illud peccatum esse futurum, quod satis est, ut illa intentio infallibiliter impleatur. Et ideo etiam non sequitur, quod illa voluntas poenitentiae sit virtualis voluntas peccati, quia ex vi talis voluntatis solum attingitur peccatum, quantum necesse est ut poenitentia fiat, ad quod satis est, ut ibi virtute includatur permissio peccati. Alias, etiam voluntas poenitentiae existens in Deo post praescientiam absolutam peccati, esset virtualis voluntas peccati, quia semper dicit poenitentia eandem habitudinem ad peccatum. Et ita nulla superest ratio, ob quam poenitentiae actus praefiniri non possit ante absolutam praescientiam peccati futuri.

13. Haec sententia non approbatur. — Primo. — Secundo. — Morali exemplo res patet. — Nihilominus sententia haec mihi placere non potest, quoad illa bona, quae necessario supponunt peccatum, ut est poenitentia. Primo, quia non videtur hic ordo consentaneus divinae sapientiae: nam ista bona, quae necessario requirunt mala culpae, non sunt per se, et ex se absolute amabilia: imo ut talia sunt, censetur esse bona secundum quid, et ideo non vult illa Deus ex se, seu voluntate antecedenti, sed solum supposita ex parte hominis necessitate. Sicut sapiens medicus non vult absolute applicare medicinam, donec infirmitas illam requirat. Secundo, ac praecipue, quod talis voluntas esset virtualis voluntas peccati, ut in superioribus declaravi et nunc patet ex differentia, quae moraliter cernitur, quando supponitur, vel non supponitur peccatum. Nam postquam peccatum est, seu futurum praescitur, velle poenitentiam eius tantum est velle destructionem eius: at voluntas destructionis peccati nullo modo est virtualis voluntas peccati, sed potius est odium eius. Quando autem peccatum non supponitur, voluntas poenitentiae non est tantum voluntas destructionis peccati, sed etiam positionis eius, quia non potest destrui, nisi quod est, et ideo si non supponitur esse, in illa voluntate includitur et intenditur, quod prius sit, vel destrui possit. Quod exemplo morali declarari potest: nam voluntas, verbi gratia, consulendi aliquod malum, etiam minimum, semper mala est, si in alio, cui datur consilium, non supponitur voluntas alicuius mali: si vero in eo supponatur propositum alicuius maioris mali, voluntas consulendi minus non erit mala, quia iam non tendit ad malum, sed ad vitandum maius malum.

14. Conclusio. — Corroboratur. — At vero, quando bonum tale est, ut non supponat necessario peccatum, licet possit etiam per occasionem peccati provenire: tunc optime potest efficaci intentione praefiniri et intendi a Deo, ante absolutam praescientiam peccati, quod propter tale bonum postea permittitur. Dico igitur ita contingere in ea permissione peccati, quae est praedestinationis effectus. Nam, si quis recte consideret, inveniet, praeter poenitentiam intercedere semper aliquod bonum proxime intentum a Deo media permissione peccati, quod non habet necessariam connexionem cum peccato, quia etiam sine peccato esse potest, et peccatum etiam non dicit intrinsecam habitudinem ad illud, quamvis possit esse occasio eius. Hoc patet primo in bono humilitatis seu diminutionis superbiae, propter quod Deus maxime velle solet hanc permissionem, ut patet ex ante citatis. Hoc enim bonum per se non requirit peccatum, praesertim actu commissum, ut per se constat: sufficeret enim potestas peccandi, si homo attente et exacte illam cognosceret, ut ipsum in officio humilitatis contineret. Idem est de absoluto odio peccati, et de proposito cavendi illud et tollendi occasiones, etc., quae sunt bona maxime intenta per peccati permissionem et per se ac intrinsece non supponunt illud, ut actu commissum.

15. Instantia. — Sed instabit aliquis, quia nullum ex his bonis est ita immediate coniunctum cum permissione peccati, ut per illam comparandum sit, non intercedente peccato: illud ergo est medium quoddam inter permissionem peccati, et bonum illud per eam intentum: ergo non potest permissio intendi propter illud bonum, nisi mediante hoc medio quod Deo repugnat. Accedit, quod illud bonum eliciendum non est, nisi supposito peccato: hoc autem supposito, non potest bonum illud esse fructuosum, seu utile ad vitam aeternam, nisi prius peccatum per poenitentiam deleatur: ergo etiam poenitentia est aliud medium interpositum inter bonum illud et permissionem peccati: ergo semper necesse est ut ex intentione illius boni, per voluntatem poenitentiae procedatur ad permissionem volendam.

16. Reiicitur. — Evasio. — Respondetur, idem argumentum fieri posse, quocumque fine Deus velit permittere peccatum, et ideo vel negandum est, posse Deum permittere peccatum propter aliquem finem bonum, quo nullo modo dici potest, vel argumentum illud efficax non est. Hoc patet in illo fine ostendendi gratiam suam, quem Paulus posuit. Nam haec ostensio gratiae non fit nisi subsecuto peccato, quod Deus gratis remittit cui vult: ergo inter permissionem et ostensionem gratiae intercedit peccatum. Dices, hoc esse per accidens, et in ordine ad nos, nam secundum se gratia ipsa satis ostenditur praecise in ipsa permissione, quatenus Deus, cui vult, dat gratiam congruam et efficacem, et cui vult, negat illam, permitiendo peccatum: quae differentia in ipsamet permissione ostendi posset, si in se cognosceretur, etiam praescindendo a peccato consecuto.

17. At profecto eadem responsio posset in nostro casu dari, nam permissio sola, si in se cognosceretur, posset sufficere ad inducendum hominem in humilitatem et timorem Dei, et similes fines per talem permissionem intentos. Unde etiam dicemus per accidens, quod peccatum subsequatur. Deinde non est adaequata et universalis illa responsio: nam Deus quando ex permissione peccati intendit ostensionem gratiae suae, illud non tam est in ordine ad beatos, quam ad nos viatores. Nam beatis parum necessarium erat medium illud, cum gratiam ipsam in se cognoscant. Viatores autem non possumus illam differentiam cognoscere, nisi in hominibus ipsis sit varietas actionum bonarum et malarum. Deinde in fine redemptionis, verbi gratia, propter quem Deus permisit peccatum Iudaeorum, non sola permissio, sed actio ipsa erat necessaria, ut effectus ille tandem obtineretur: multaque similia exempla facile offerri possunt.

18. Priori obiectionis parti satisfit. — Dico ergo ad priorem partem illius obiectionis, licet peccatum in re ipsa factum aliquando sit necessarium ad consequendum illud bonum, quod Deus intendit occasione peccati, non esse necessarium, ut Deus ipsum peccatum intendat, aut velit, per solam permissionem eius. Primo quidem, quia peccatum non est opus Dei, sed hominis: Deus autem tunc solum intendit, quod ipse est facturus. Deinde quia tale peccatum, saltem ut peccatum est, non est medium ad talem finem, sed potius quantum ex se est, potens esset ad tale bonum impediendum. Solum ergo est occasio quaedam, qua, quia Deus (ex sua infinita potentia et bonitate) bene utitur ad efficiendum aliquod bonum: et ideo quamvis illa occasio inter permissionem et bonum illud intercedat, non oportet, ut prius sit intenta, sed praevisa et acceptata, seu ordinata ad illum finem. Ex quo etiam fit, ut permissio secundum se spectata non semper sit efficax medium ad talem finem, sed ad summum sufficiens, et ex se ita differens, ut quantum est ex parte voluntatis Dei, necessarium non sit, actionem permissam consequi permissione posita, sed solum ex infallibili Dei praescientia certum sit, actionem illam esse futuram, posita permissione. Quando autem medium huiusmodi est, non est necessarium, ut ante electionem eius sint volita omnia media, et vel occasiones aut actiones quae possunt intervenire inter bonum illud et consecutionem boni intenti, sed satis est, ut postquam praevisum fuerit peccatum permissum, caetera disponantur.

19. Ad posteriorem partem patet responsio. — Et hinc patet responsio ad alteram partem de poenitentia. Dico enim, etiam illam non esse medium per se, et absolute necessarium ad talem finem, sed solum ex suppositione damni illati per peccatum: ideoque potius remedium, quam simpliciter necessarium medium, dici potest. Quae autem huiusmodi sunt, non praeparantur per absolutam voluntatem et praefinitionem, donec eorum merita, vel necessitas praeexistat, seu praevideatur. Et ideo Deus, quando permittit peccatum in praedestinato, solum habet voluntatem conditionatam, seu praeparatam ad dandum illi poenitentiam, si illa indigerit: postquam autem videt in illo peccatum, iam vult absolute illius poenitentiam, quia tunc cognoscit illud medium ut necessarium ad finem a se intentum.

20. Atque haec sufficiunt de effectibus, ex quibus unusquisque per se intelligere potest, quod supra huc remisi de signis praedestinationis, nam ipsimet effectus sunt huiusmodi signa. Quia vero idem effectus, qui in uno est ex praedestinatione, in alio non est ex illa, ideo talia signa non afferunt certam cognitionem. Quando vero multa coniunguntur, et longo tempore, et cum magno fructu, valde probabilem efficiunt coniecturam. De qua legi potest Bernardus, serm. 1. Septuagesimae et multa congerit Vega, lib. 12, in Tridentinum, a cap. 10, ad 20.

Caput IX: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem Habendi, vel Conservandi Gratiam

1. Declaravimus hactenus veros praedestinationis effectus, superest, ut nonnullos falsos effectus excludamus, eaque occasione concordiam inter praedestinationem, et arbitrii libertatem explicemus. Nam omnes illi falsi effectus ad hoc tendunt, ut praedestinatio necessitatem inferat, aut habendi gratiam, aut bene operandi, aut non peccandi; necessitatem (inquam) repugnantem libertati: qui effectus revera non solum ex praedestinatione non sequitur, verum illi adeo repugnat, quod praedestinatio seipsam destrueret, si talem effectum induceret: quia tolleret veram rationem meriti, et praemii, quae sunt finis, et media potissima praedestinationis, ideoque non possunt hi falsi effectus melius excludi, quam ostendendo concordiam inter praedestinationem, et usum libertatis. Hic ergo effectus, seu necessitas considerari potest, vel in ordine ad gratiam sanctificantem, vel in ordine ad singula opera bona, et maxime illa, quae ad salutem sunt necessaria, inter quae abstinentiam a peccatis comprehendimus. In hoc ergo capite de priori necessitate, in sequenti de posteriori dicemus. Cum autem libertas consistat in potestate agendi et non agendi seu habendi, et non habendi sanctitatem, manifestumque sit, electis omnibus ex vi praedestinationis dari, ut possint filii Dei fieri, et esse, tota difficultas est, quomodo in eis relinquatur potestas, ut possint etiam fieri et esse filii diaboli, et abiicere a se gratiam, et filiationem Dei, cum praedestinatus non possit non salvari. Quae difficultas partim in re, partim in loquendi modo esse potest, et utrumque breviter explicabimus.

2. Opinio Wiclephi et Waldensis. — Tanquam haeresis reiicitur. — Circa iustitiam ergo, et gratiam praedestinatorum, quidam erraverunt dicentes, praedestinatum in hac vita semper, ac necessario esse in gratia. Ita sentit Wiclephus, ut refert Waldensis, lib. 2, de Sacramentalibus, cap. 160. Moveri potuit, quia praedestinatus maxime diligitur a DEO: qui autem diligitur a Deo, iustus est. Haec autem est manifesta haeresis, nam ex illa sequitur, parvulum non baptizatum, si praedestinatus sit, iam esse iustum, et infidelem placere Deo, etiamsi non habeat fidem, si praedestinatus sit. Denique sequitur, nullum praedestinatum concipi, aut nasci in originali peccato, quae omnia sunt contra fidem. Sunt etiam contra ipsam praedestinationem, quia non omnes, qui in fine vitae salvantur, praeordinantur ad perpetuam sanctitatem a principio vitae obtinendam. Nec fundamentum est alicuius momenti: quia licet praedestinatus diligatur secundum divinam praeordinationem, et praescientiam, non tamen semper secundum praesentem iustitiam, seu quod idem est, secundum actualem executionem praedestinationis: homo autem non fit iustus per praedestinationem, nisi quatenus executioni mandatur quoad gratiae effectum.

3. Alter error. — Oppugnatur. — Fuit alter error dicentium, quamvis praedestinatus possit interdum esse in peccato, tamen postquam semel iustificatur, nunquam amplius a gratia excidere. Ita tenuit hoc tempore Calvinus, et fuit antiquus error Ioviniani, qui praecipue movebatur ex illo 1, Ioan. 2 et 3. Qui natus est ex Deo, non peccat, nec peccare potest, quia semen eius in eo manet. De quo videri potest Bellarminus, lib. 7, de Iustific., cap. 14 et 15. Et impugnatur ex professo in materia de charitate et de gratia, ubi ostenditur, charitatem et gratiam semel habitam posse amitti. Habemusque evidentia exempla in Scriptura, de David, Petro, etc. Item quia alias, vel non praedestinatus nunquam esset vere iustus, quod est haereticum, vel praedestinatus haberet semper cum iustitia coniunctam infallibilem perseverantiam in gratia, per speciale donum distinctum a iustitia, quod vanum est, et sine fundamento, et contra totius Ecclesiae sensum. Praeterea ex illo errore sequitur, quod omnis, qui mortaliter peccat, vel est reprobus, vel nunquam iustus fuit: quodcumque autem horum dicere, haereticum est.

4. Ratio a priori. — Variae expositiones ad locum Ioannis. — Ratio autem a priori, quae ad praesens spectat, est quia talis effectus non est necessarius ad finem praedestinationis: nam etiamsi iustus iterum, atque iterum cadat et resurgat, tandem salvari poterit. Non ergo omnes, qui praedestinantur ad vitam aeternam, praedestinantur etiam ad conservandam gratiam sine interruptione, ex quo primo illam recipiunt. Imo D. Prosper, lib. 2, cap. ultim., de Vocat. Gen., dicit, consilio Dei factum esse, ut praedestinati permittantur peccare, et cadere a iustitia, et aliquando multo tempore in eo statu permanere, ut mysterium praedestinationis occultum sit, et nemo desperet, aut nimium confidat. De quo etiam videri potest Augustinus, de Correption. et Gratia, cap. 6 et 13, libro, de Praedestin. Sanctor., cap. 14, de Bono perseveran., cap. 6. Ille autem locus Ioannis varias habet explicationes: duae vero sunt probabiliores: et quaelibet eligi potest. Una est: Qui natus est ex Deo, si ut talis est, operetur, non peccat. Alia in sensu composito: Qui natus est, quamdiu iustitiam conservat, non peccat, mortaliter, nec potest, quamdiu illam retinet, quia iustitia, et peccatum inter se formaliter repugnant.

5. Tertia opinio. — Est tertia sententia quorumdam Catholicorum, qui dicunt, praedestinatos per dilectionem Dei absolutam, et antecedentem necessario salvari, et consequenter necessario iustificari, et in iustitia permanere. Ita sentiunt Ocham, Gabriel et Catherinus. Aliqui vero non admittunt hoc genus praedestinationis, ut evitent hoc genus necessitatis: putant enim repugnare libertati saltem ex parte, ut Ioannes a Bononia, lib. de Praedest. 2, part., opin. 3. Favere videtur modus loquendi Augustini, de Corrept. et Gratia, cap. 12. Provisum est humanae infirmitati, ut indeclinabiliter ageretur. Idem 5, contra Iulianum, cap. 3 et 4, et Fulgentii, lib. 1, ad Monimum, cap. 11 et 12. Imo etiam favere videtur modus loquendi Scripturae, Matth. 25. Ut in errorem inducantur, si fieri potest, ac si fieri non potest, oppositum necessarium est. Quomodo exponitur illud 2, ad Timoth. 2. Firmum fundamentum Dei stat, novit Dominus, qui sunt eius, et similia habentur Ioan. 6 et 10, et 1, Ioan. 2, propter quod dixit Fulgentius, de fide ad Petrum, cap. 35. Firmissime tene, nullum eorum, qui praedestinati sunt, posse perire. Ratio autem est, quia voluntas Dei est efficax causa, qua posita impossibile est non poni effectum.

6. Haec sententia intelligi potest, aut de aliqua vera necessitate, quae immutet modum operandi, et producendi effectum, et consequenter tollat libertatem, vel quoad exercitium, vel quoad specificationem, quae dicitur proprie necessitas consequentis; vel potest intelligi de sola necessitate consequentiae, quae dicitur etiam esse in sensu composito, et nulli libertati repugnare. Auctores citati loquuntur in priori sensu, in quo censeo sententiam illam esse falsam.

7. Prima assertio. — Dico ergo primo, ex praedestinatione, vel electione divina non sequi veram aliquam necessitatem habendi, vel conservandi gratiam. Probatur, quia duo requiruntur, ut praedestinatus salvetur. Unum est, quod in hac vita gratiam consequatur (suppono enim post hanc vitam non comparari, si durante vita praesenti non obtinetur). Aliud est, ut pro aliquo tempore huius vitae perseveret in gratia, ita ut ab aliqua iustificatione usque ad mortem non peccet mortaliter. Neutrum autem horum oportet fieri in praedestinato cum aliqua vera necessitate (et suppono sermonem esse de adultis, nam parvuli non sunt capaces libertatis, aut necessitatis proprie illi oppositae.) Primum probatur, quia iustificatio adulti iuxta doctrinam fidei, non fit sine illius dispositione libera, et humana: ergo etiam iustificatio praedestinati hoc modo fit: ergo praedestinatio non infert necessitatem in ordine ad iustificationem.

8. Effugium. — Praecluditur. — Dicetur fortasse, hoc ad summum probare de necessitate quoad exercitium, non vero de necessitate quoad specificationem, quia cum hac stat sufficiens libertas ad moralem actum et meritum. Sed contra hoc est, quia ad iustificationem oportet exercere talem dispositionem: ergo si propter hanc causam necessitas aliqua inferenda est, non solum erit quoad specificationem, sed etiam quoad exercitium. Et ut res magis urgeat, ponamus praedestinatum in ultimo articulo mortis constitutum, et adhuc existentem in peccato, cui ut salvetur, non satis est non peccare, sed necessarium est hic, et nunc converti: ergo si necessario convertendus est, illa non tantum est necessitas quoad specificationem, sed etiam quoad exercitium. Unde alii hac ratione convicti fatentur utramque necessitatem sequi ex tali praedestinationis modo, et ideo admittendum non esse. Sed hoc ex professo impugnat Augustinus, locis saepe citatis. Et ex sequenti capite constabit, praedestinationem non inferre necessitatem ad singulas actiones, etiamsi modo, et tempore praefinito praestandae sint.

9. Secundum autem de perseverantia imprimis non requirit necessitatem quoad exercitium, ut dictimet auctores fatentur: ponere autem in praedestinato necessitatem quoad specificationem pro illo solo finali tempore, non est error, quia cum nullo dogmate aperte pugnat. Mihi tamen falsum videtur, quia sine hac etiam necessitate potest infallibiliter fieri a Deo talis effectus, ut ex sequenti capite constabit: ergo non est ponenda talis necessitas sine alio fundamento, cum sit praeternaturalis, et alioqui non sit debita ratione alicuius superioris excellentiae, vel dignitatis, ut sequenti capite magis explicabo, et expediam brevem difficultatem de confirmatione in gratia, an pro aliquo tempore omnibus praedestinatis conferatur.

10. Secunda assertio. — Secundo assero, praedestinationem infallibiliter inferre gratiam, et perseverantiam praedestinati in illa pro aliquo tempore usque ad mortem, per solam necessitatem consequentiae, quae libertatem nullo modo impedit. Hoc probant testimonia superius adducta. Et ad indicandam hanc certitudinem et infallibilitatem solet Scriptura proponere effectus praedestinationis, ut iam factos, iuxta illud ad Rom. 8. Quos praedestinavit, vocavit, iustificavit, etc. Quod notavit D. Gregorius, lib. 5, in 1 Regum, cap. 4. Ratio vero prioris partis est, quia divina voluntas absolute frustrari non potest. Posterioris autem partis ratio est quia divina voluntas ita movet voluntatem creatam, ut accommodet illi media proportionata, quibus et libere, et infallibiliter moveatur: hoc enim pertinet ad infinitam Dei sapientiam, et potentiam, ut supra libro primo tactum est, et iterum capite sequenti explicabitur. Unde etiam confirmatur, quia libertas non tollitur in generali, nisi in quantum in singulis actibus impeditur: sed praedestinatio non impedit libertatem in singulis actibus, ut iam ostendam: ergo nec simpliciter impedit in consequenda, vel conservanda gratia, per quam comparatur gloria.

11. Obiectio. — Ut autem modus loquendi et respondendi in forma ad hanc vulgarem difficultatem magis declaretur, obiicio, quia supposita praedestinatione, non potest quis damnari: ergo supposita praedestinatione non habet libertatem, ut damnetur, et illa suppositio iam posita est: ergo de facto iam non habet hanc libertatem. Prima consequentia patet, quia libertas consistit intrinsece in potestate agendi et non agendi, ergo, si facta suppositione non est potestas, etiam non est libertas. Quod autem potestas, non sit, patet, quia iam ponitur suppositio et ita sit etiam sensus compositus, in quo verum est dicere, impossibile esse praedestinatum damnari. Cum autem suppositio illa praecedat usum libertatis, quia Deus ante omnem hunc usum praevisum, destinat efficaciter hominem ad gloriam, videtur ex illa suppositione sequi necessitas simpliciter et inducens absolutam impotentiam ad contrarium effectum, ac proinde repugnans libertati.

12. Diluitur. — Respondetur, ante omnia distinguendum esse primum antecedens, nam etiam supposita praedestinatione, verbum, potest, accipi potest, vel in sensu diviso, vel in composito, et in diviso falsum est antecedens, in composito autem verum est. Haec sunt verba communia, quibus expeditur haec difficultas: intelligentia vero haec esse debet, quod cum dicitur, Praedestinatus potest damnari, compositio fieri potest veluti in obiecto talis potestatis, videlicet quod ad hoc se libertas extendat, ut possit simul in unum coniungere praedestinationem cum damnatione: et hoc modo est falsa et impossibilis propositio, quia repugnat divinae praescientiae habenti voluntatem adiunctam. Alio vero modo accipi potest, quod illa suppositio tantum sumatur ex parte subiecti et personae: quia videlicet etiam si supponatur praedestinata, adhuc vere retinet potestatem peccandi et perseverandi in peccato, si voluerit, quanquam haec potestas nunquam sit reducenda in actum praedestinationi contrarium. Et in hoc sensu est vera propositio. Eiusque ratio est, quia illa suppositio non immutat proprium modum agendi huius potentiae: neque est ex omni parte antecedens, quia non applicatur ad opus, nisi ex praescientia, quod voluntas libere operatura est, si hoc, vel illo modo moveatur. Sic autem expedito antecedente, consequentia simpliciter neganda est, quia ad libertatem absolute et simpliciter sufficit haec potestas, quae vocatur in sensu diviso, quia vere et realiter manet in praedestinato potestas ad utrumque, non obstante praedestinatione Dei. Quod si hic manet aliquid obscuritatis, in capite sequenti amplius explanabitur.

Caput X: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem, aut Non Peccandi, aut Bene Operandi in Singulis Actibus: Ubi Magis Explicatur Concordia Praedestinationis cum Libertate

1. Praedestinatio non aufert libertatem. — Supponimus Catholicam doctrinam contra haereticos, praesertim Lutherum, et Calvinum, praedestinationem non auferre libertatem, etiam supernaturalium actuum, per quos mandatur executioni: nec enim hic locus postulat, ut in hac veritate probanda immoremur. Hinc ergo manifestum est, non pertinere ad praedestinationis efficacitatem, seu effectus, ut necessitatem inferat in modo operandi omnes, et singulos humanos actus, vel aliquem eorum, quibus perficitur, et comparatur ultimus praedestinationis effectus, alioqui praedestinatio auferret libertatem. Quod ergo nunc agimus, est, quomodo haec duo concilientur, cum praedestinatio infallibilis sit et immutabilis, ac proinde sit causa necessaria, id est, necessario inferens effectum.

2. Opinio quorundam. — Quidam dixerunt, concordiam in hoc positam esse, quod Deus non praedestinat, seu praefinit singulos actus, qui sunt media praedestinationis, per decretum absolutum suae voluntatis, quod ratione antecedat absolutam praescientiam talium actuum ut futurorum: sed tantum statuit absolute hominem salvare et iustificare. Et ex vi huius decreti offert media, quibus infallibiliter salvetur, non tamen ita, ut illa infallibilitas consistat in aliquo actu certo, et in particulari determinato cum omnibus circumstantiis eius, sed in hoc, quod Deus ita dirigat voluntatem praedestinati, ut in hoc, vel illo actu tandem cooperetur. Atque ita fit, ut in particulari nunquam moveat Deus voluntatem praedestinati ex praefinito decreto, ut omnino hic et nunc velit, sed ex voluntate antecedente, seu simplici affectu, ut talis actus fiat: quod si voluntas praedestinati non resistat, sed cooperetur, iam illud medium est certum: si autem Deus praesciat praedestinatum restitutum in ea occasione, providet aliam, in qua moveat, et sic consequenter donec effectum consequatur.

3. Dictus modus dicendi reiicitur. — Hunc vero dicendi modum improbavimus in libro tertio, de Auxiliis, et supra, libro primo, aliquid tetigimus, quod hic repetere necesse non est. Displicet ergo haec sententia primo et maxime, quia supponit, praefinitionem actus liberi in particulari et cum omnibus circumstantiis eius repugnare libertati, ac proinde non posse hoc modo provideri, seu praedestinari a Deo actum liberum, quod videtur contra perfectionem divinae providentiae et contra modum loquendi Scripturae, de potestate Dei ad immutanda corda hominum, libere etiam operantium. Secundo, quia supponit in Deo scientiam adeo limitatam et imperfectam, ut praenoscere non possit, quibus modis attrahi possit humana voluntas, ut hic et nunc, et in particulari simul infallibiliter velit et libere. Nam si hoc praemovit, facile poterit praedestinare absolute, ut actus fiat in particulari et libere fiat. Tertio, quia ille confusus modus praefiniendi actum liberum, est imperfectus et indignus, qui Deo tribuatur: imo nunquam attingere potest illum certitudinis gradum, qui ad decretum Dei absolutum, circa finem illo medio comparandum, necessarius est. Quae omnia in citatis locis latius prosecuti sumus.

4. Alius dicendi modus. — Fundamentum. — Alii ergo, ut fugiant hoc extremum, in aliud incidunt dicentes, non solum praefinisse Deum intra se singulos actus, per quos praedestinati salvandi sunt, sed etiam praeordinasse dare ad singulos talem motionem praeviam et ex se adeo efficacem, ut non possit humana voluntas resistere, quominus ipsi consentiat, sed physice praedeterminetur ad consentiendum hic et nunc et tali modo, tam quoad specificationem, quam quoad exercitium actus. Cuius sententiae fundamentum in praesenti materia est, quia ad certitudinem et efficaciam praedestinationis est similis motio necessaria. Alioqui vero etiam fundari solet in hoc, quod ille praemovendi modus pertinet ad propriam et necessariam causalitatem causae primae: Concordiam autem inter hanc motionem et libertatem aliqui non explicant, sed dicunt esse admirandam et fide tenendam, etiamsi non intelligatur. Alii dicunt, quod licet illa motio tam efficax sit, nihilominus ex sapientia DEI est ita suavis, ut licet praedeterminet voluntatem ad unum, sola sua vi et efficacia, nihilominus faciat illam libere operari. Alii ad obiectum recurrunt. Dicuntque ex vi obiecti sic per intellectum propositi voluntatem indifferenter et absque necessitate moveri, idque satis esse, ut actus sit liber, etiamsi voluntas ipsa ab extrinseco agente ad unum determinetur. Alii denique confugiunt ad sensum compositum et divisum. Voluntque necessitatem ex suppositione, etiam antecedenti ad usum libertatis, non tollere, quominus actus sit liber, sed satis esse, quod voluntas ex se, ac nude sumpta sine tali suppositione sit indeterminata ad talem actum.

5. Dicta sententia reiicitur. — Haec sententia non est ex professo a nobis hoc loco tractanda et examinanda, id enim fuse egimus in libris de Auxiliis, et aliud fortasse tempus, et occasio occurret illam exactius pertractandi. Nunc ergo solum asserimus, sententiam illam ad negotium praedestinationis necessariam non esse, quia potest certitudo praedestinationis alio faciliori modo, ac divinae providentiae, ac sapientiae magis consentaneo salvari, ut mox explicabimus. Quod si necessaria non est, non censemus admittendam, quia non habet fundamentum in Scripturis vel sanctis Patribus aut antiquis theologis, et libertatem arbitrii ita deprimit, ut vix possit humana mente concipi, ideoque apta etiam non est, ad haereticis resistendum. Nam dicere, concordiam hanc esse ineffabilem et non posse a nobis explicari, non satisfacit, tum quia fides non docet illud, unde ab his auctoribus redditur concordia inexplicabilis. Tum etiam, quia si quis diceret, Deum necessitare voluntatem, et nihilominus non tollere libertatem, esseque a nobis credendam concordiam actualis necessitatis simpliciter cum actuali libertate, non solum diceret rem inexplicabilem, sed etiam aperte repugnantem. Oportet ergo ut illa sententia declaret, quomodo non sit idem dicere, praedeterminationem ad unum ab extrinseco illatam coniungi cum indifferentia libertatis, quia illa praedeterminatio videtur esse necessitas simpliciter, cum ab extrinseco inferatur. Quare, quod talis motio suavis dicatur, faciet quidem, ut actus ab illa proveniens sit voluntarius, non vero, ut sit liber. Sola vero obiecti propositio ex se indifferens, est quidem sufficiens ad potentialem libertatem, non vero ad actualem, si necessitas aliunde imprimatur ab extrinseco. Quia igitur nos non invenimus modum componendi libertatem cum suppositione antecedente usum eius, et determinante physice facultatem operandi ad unam partem, ideo ad expediendam hanc difficultatem illa sententia non utimur.

6. Assertio. — Dicendum ergo breviter est, ideo praedestinationem non impedire libertatem in singulis actibus bonis, etiamsi illos praefiniat: quia in executione, et ad extra non movet ad illos cum effectu praestandos, nisi per gratiam efficacem. Quae gratia efficax ita movet voluntatem, ut libertatem eius non impediat, etiam quoad usum et actualem determinationem, quia movet voluntatem modo congruo ex praescientia conditionata, et ideo nihil superest in praedestinatione, quod huic libertati repugnet. Prima pars est D. Augustini, ubicumque de hac materia loquitur. Nam hoc sensu, ait, eos qui vocantur ex proposito, non reiicere vocationem, nec resistere. Estque in eo valde notandum, non dicere, non posse repugnare, sed non repugnare. Quanquam, si aliquando priori modo loqueretur, exponendus esset iuxta sensum compositum supra declaratum per conditionatam praescientiam. Ratio vero huius partis est, quia haec gratia efficax necessaria est ad finem praedestinationis, alias deficere posset. Et est etiam medium aptum, quia illa posita, infallibile est ponendum esse effectum: ergo. Altera vero pars breviter probatur, quia efficacia huius gratiae non consistit in physica praedeterminatione, cui voluntas non possit resistere: quia Concilium Tridentinum, sess. 6, definit, voluntatem ita operari, supposita Dei excitatione, ut possit ei resistere. Consistit ergo in motione congrua et accommodata voluntati iuxta praescientiam Dei.

7. Obiectio. — Respondetur. — Dicet vero aliquis: Ergo haec gratia DEI non est secundum se efficax, sed ab hominis voluntate efficaciam accipit: quod videtur valde absurdum: cum ex efficacia talis gratiae oriatur consensus voluntatis: alias posset homo de illo gloriari, utpote habito ex efficacia sua, et non gratiae Dei. Sequela probatur, quia nisi voluntas hominis cooperetur, gratia Dei non erit efficax, ergo a voluntate est efficacia gratiae. Respondetur concedendo primam consequentiam quoad priorem partem et negando illam quoad posteriorem: quia liberum arbitrium non comparatur, ad excitantem gratiam, de qua est sermo, ut causa eius, neque illi aliquid confert, ut propterea dici possit eam reddere efficacem. Unde ad probationem negatur etiam consequentia: nam solum probat, liberum arbitrium esse concausam cum huiusmodi gratia ad consensum praestandum, quod longe diversum est.

8. Quoddam notabile adhibetur. — Ut autem res ipsa melius intelligatur, advertendum est, efficaciam gratiae interdum sumi pro actuali efficientia eius: nam omnis causa denominatur actu efficiens, seu efficax ab actuali efficientia sua, quae non est aliud quam actio eius. Aliquando vero sumi pro virtute, quam talis gratia habet ad movendum liberum arbitrium et efficiendum, ut efficiat, iuxta illud: Faciam ut faciatis, et illud: Ipse est, qui operatur in nobis velle, quia per hanc gratiam facit Deus, ut velimus, ut Augustinus exponit. Efficacia ergo priori modo sumpta pendet sine dubio a libero arbitrio, quia unica est actio quae per se oritur ex libero arbitrio et gratia: et hoc modo dici potest liberum arbitrium elicere actionem gratiae concomitanter, id est, coefficiento unam actionem cum illa. Non tamen dicetur dare gratiae efficientiam suam, quia illa actio prout efficitur a gratia, non est ex causalitate liberi arbitrii, quamvis in re actio illa non sit sine causalitate liberi arbitrii.

9. Loquendo autem posteriori modo (in quo nos loquimur, cum Augustino) de gratia praeveniente efficaci, sic nullo modo habet gratia a libero arbitrio suam efficacitatem, sed potius ipsa gratia elevat liberum arbitrium, et dat illi virtutem agendi, quam virtutem ex se et ex perfectione sua habet talis gratia. Quia vero talis gratia quatenus efficax, non solum dicit virtutem agendi, sed ita agendi, ut infallibiliter habeat coniunctam actionem, hoc non habet illa gratia ex sola virtute physica et sibi connaturali, sed habet ex modo quo datur a Deo ex tali proposito et praescientia conditionata, quia iam praeviderat, illam gratiam habituram effectum, si cum talibus circumstantiis daretur. Et ideo etiam quoad hoc habet efficaciam ab ipso Deo, quamvis non sine respectu ad liberum arbitrium, et ita etiam facile patet concordia, nam ista gratia quantumvis efficax, quatenus praeveniens est, non habet repugnantiam physicam cum dissensu liberi arbitrii, quae intrinsece ex ipsis entitatibus seu rebus oriatur, quae sola posset libertatem laedere, sed habet illam ex praesuppositione effectus futuri in praescientia Dei, quae libertati non repugnat, ut saepe declaratum est.

10. Hinc facile intelligitur, praedestinationem non minuere libertatem, etiam quoad perseverantiam in bonis actibus sine admixtione peccati mortalis. Probatur eodem modo, quia etiam hic effectus solum fit per gratiam efficacem multiplicatam. Sicut enim Deus movet ad primum actum, ita etiam movet ad secundum et alios consequenter: sicut ergo in singulis gratia operatur efficaciter et libere, ita etiam in collectione, seu continuatione illorum: neque in hoc invenio difficultatem novam.

11. Dubium. — Solum posset quis dubitare, an concedendum sit, omnem praedestinatum pro aliquo tempore esse confirmatum in gratia. Nam ex dictis videtur hoc sequi, quia omnis praedestinatus pro aliquo tempore recipit perseverantiae donum, quod illi datur, ut infallibiliter non cadat a gratia: nihil autem aliud esse videtur confirmatio in gratia. Nihilominus auctores communiter non ita loquuntur et conantur discrimen ponere inter donum perseverantiae et confirmationem in gratia: Et quidam aiunt, confirmationem addere revelationem, per quam homo fit certus se esse perseveraturum. Sed valde incertum hoc est, unde enim constat non solum apostolos, quos credimus in gratia fuisse confirmatos, verum etiam quoscumque alios habuisse hanc revelationem? vel quid confert talis revelatio ad operationem gratiae, ut ad confirmationem pertineat? Alii dicunt, confirmatis negatum esse concursum ad peccandum: et ideo non solum non esse peccaturos, sed etiam non posse peccare; quod ad donum perseverantiae, vel in omnibus praedestinatis necessarium non est. Et quidem facile credi potest, post Christum Dominum, in Beatissima Virgine ita factum esse, propter eximiam dignitatem eius, cui tota illa perfectio quodammodo debebatur, et erat quasi connaturalis. De aliis autem confirmatis nullum est sufficiens fundamentum ad id asserendum et alioqui nec necessarium est, nec connaturale.

12. Dicere ergo possumus, donum perseverantiae ex se conferri per ordinaria auxilia et dona gratiae, hoc solum praestante et providente DEO, ut illa dentur congruis temporibus et in eo numero, seu multitudine auxiliorum, quae ad talem effectum sufficiant. Confirmationem vero in gratia addere propria et peculiaria dona et auxilia, per quae Deus praevenit hominem in singulis actibus et praesertim in occasionibus peccandi, voluntatemque eius moraliter efficacissime movet, non solum secundum praescientiam, sed etiam secundum virtutem auxiliorum, quae licet non determinet voluntatem, ita ut etiam physice non possit resistere, moraliter tamen efficacissime illam inducit. Quae efficacia simul cum alia congruitate ex praescientia, confirmationem praebet. Sic ergo confirmatio in gratia aliquid addit ultra commune perseverantiae donum, ratione cuius non necessario sequitur ex praedestinatione, licet ad illam possit deservire, salva etiam libertate.

Tractatus I: De Divina Substantia Eiusque Attributis

Prooemium I: Prooemium

Liber I: De Existentia Dei, de Essentia Eiusque Attributis in Communi

Caput I: An Existentia Necessitate Absoluta Deo Conveniat, id est, an Deus Necessario Sit

Caput II: An Esse Dei Sit de Essentia Dei

Caput III: An Essentia Dei Consistat in Solo Esse, vel Quid Proprie Deus Sit?

Caput IV: Sit ne Divina Essentia Omnino Simplex Substantia, Ita ut Nullam Substantialem Compositionem Admittat

Caput V: Sit ne Deus Ita Simplex, ut in Compositionem Venire Non Possit

Caput VI: De Divina Unitate

Caput VII: De Veritate Divini Esse

Caput VIII: De Bonitate Divini Esse

Caput IX: Utrum Deo Recte Tribuantur Alia Praedicata seu Attributa, et Quotuplicia Illa Sint

Caput X: An Divina Attributa Distinguantur in Re ab Essentia Dei

Caput XI: Utrum Haec Divina Attributa Sint de Essentia Dei, Ita ut de Illo Essentialiter Praedicentur

Caput XII: An Divina Natura Sit de Essentia Omnium et Singulorum Attributorum, Ita ut de Illis Essentialiter Dicatur

Caput XIII: Utrum Attributa Invicem se Includant Salva Distinctione Rationis Eorum, Tam inter se quam ab Essentia

Caput XIV: Quomodo Possint Divina Attributa Vere de Deo Enuntiari et Deus de Illis

Liber II: De Attributis Dei Negativis prout Unus est

Caput I: An Deus Sit Infinitus Simpliciter Hocque Illi Proprium Sit

Caput II: De Immensitate Dei Eiusque Existentia in Omnibus Rebus seu Locis

Caput III: De Immutabilitate Dei

Caput IV: De Dei Aeternitate, Quatenus Illi Propria est

Caput V: An Deus Sit Omnino Incomprehensibilis

Caput VI: Sit-ne Deus Invisibilis, Praesertim Corporalibus Oculis

Caput VII: An Deus Sit Invisibilis in se et in Substantia Sua Respectu Omnis Intellectus Creati

Caput VIII: An Deus Sit Invisibilis per Naturales Vires Cuiuscumque Creaturae et Consequenter Nonnisi Supernaturaliter Videatur

Caput IX: Utrum Visio Dei Sit Supernaturalis Omni Intellectui seu Naturae Intellectuali Creabili

Caput X: Utrum Visio Dei Proxime Fiat ab Intellectu Videntis Ipsum

Caput XI: An Videatur Deus per Verbum Creatum Productum a Videntibus Ipsum

Caput XII: An Videatur Deus per Speciem Creatam

Caput XIII: An de Potentia Absoluta Possit Videri Deus, prout est in se, per Speciem Creatam Impressam Eiusdem Dei, ab Eodem Infusam

Caput XIV: Utrum Infundatur Lumen Gloriae Videntibus Deum

Caput XV: Quae Sit Necessitas, Quodve Munus Luminis Gloriae

Caput XVI: An de Absoluta Potentia Possit Videri Deus sine Lumine Gloriae

Caput XVII: An Visio Dei Sit Connaturalis Intellectui Lumine Gloriae Informato

Caput XVIII: An Visio Dei Sit Cognitio Quidditativa et Intuitiva Dei, Habeatque Omnes Conditiones Perfectae Scientiae

Caput XIX: Sit-ne Dei Visio Eiusdem Speciei Essentialis in Omnibus Beatis, Ita ut Deus Uno Tantum Modo Visibilis Sit

Caput XX: An Visio Dei Aequalis Perfectionis Sit in Omnibus Videntibus Ipsum

Caput XXI: Unde Proxime Oriatur Inaequalitas Visionis in Beatis

Caput XXII: An Videntes Divinam Essentiam Necessario Videant Omnia Attributa, Quae in Ea Formaliter Sunt, Ita ut ex Hac Parte Non Possint Visiones Esse Inaequales in Obiecto

Caput XXIII: Utrum Necesse Sit, Beatos Videntes Divinam Essentiam Videri Simul Tres Personas; ac Subinde Etiam in Hoc Visiones Omnes Sint Aequales

Caput XXIV: Utrum Beati Videntes Deum, Videant aut Videri Possint Liberos Actus Voluntatis Eius

Caput XXV: An Viso Deo, Videri Possint in Ipso Creaturae

Caput XXVI: An, Viso Deo, Necessarium Sit Videri Creaturas, Saltem ut Possibiles

Caput XXVII: An in Deo Viso Videri Possint Creaturae secundum Suam Existentiam Actualem

Caput XXVIII: Quae Res de Facto Videantur a Beatis in Deo

Caput XXIX: Cur Visio Dei Clara Non Sit Eius Comprehensio, et Quomodo ab Illa Differat

Caput XXX: Sit-ne Deus Omnino Invisibilis Homini in Vita Mortali, Ita ut pro Hoc Statu Visio Clara Dei Illi Communicari Non Possit

Caput XXXI: An Deus Ineffabilis Sit, seu Innominabilis

Caput XXXII: De Variis Nominibus Dei

Liber III: De Proprietatibus Quae Positivam Perfectionem Deo Attribuunt

Caput I: De Scientia, quam Deus de se Habet

Caput II: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis ut Possibilibus

Caput III: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis Aliquando Futuris seu Existentibus

Caput IV: An Scientia Dei Practica Sit et Causa Rerum; Ubi de Variis Nominibus Divinae Scientiae

Caput V: An in Divina Scientia Practica Sint Ideae Creaturarum Omnium, et Quot, Quarumcumque Rerum Sunt

Caput VI: De Divina Voluntate

Caput VII: De Actibus Divinae Voluntatis circa Obiecta Creata

Caput VIII: De Voluntate Signi et Beneplaciti, Antecedente et Consequente

Caput IX: De Omnipotentia Dei

Caput X: De Divina Providentia

Tractatus II: De Divina Praedestinatione et Reprobatione

Prooemium I: Prooemium

Liber I: De praedestinationis necessitate, ac natura

Caput I: Necessarium Esse in Deo Praedestinationem Ponere

Caput II: Sit ne Praedestinatio Actus Immanens ex Aeternitate Deo Conveniens

Caput III: Praedestinatio Libere ne, vel Necessario Deo Conveniat

Caput IV: Quae Res Proprie Praedestinari Dicantur

Caput V: Quae Res Cadant sub Praedestinatione Tanquam Ipsius Termini

Caput VI: Quae Scientia Necessario in Deo Supponenda Sit Ante Omne Decretum Praedestinationis

Caput VII: Quomodo Scientia Conditionata Effectum Contingentium ad Praedestinationem Necessaria Sit, vel ad Illam Comparetur

Caput VIII: Sit ne Voluntas Absoluta Dandi Gloriam Electis, Primus Actus, Quem Deus Habet Erga Homines, Qui Salvantur

Caput IX: Non Solum Circa Homines, Sed Etiam Circa Angelos Sanctos, Habuisse Deum Propositum Absolutum Salvandi Illos Ante Omnem Alium Voluntatis Actum

Caput X: Decretum Gratuitum, Quod Deus Habuit de Aeterna Felicitate Plurium Angelorum, et Hominum Fuisse Definitum quoad Personas, et Gradus Gratiae, et Gloriae

Caput XI: An Hoc Decretum Dandi Gloriam Praedestinatis, Fuerit Eorum Electio, vel Dilectio et Quomodo Haec Differant

Caput XII: Electionem Omnium Salvandorum in Eodem Signo Rationis Factum Fuisse

Caput XIII: Quomodo Divina Voluntas Praeparavit Media, Quibus Electi Infallibiliter Salvantur

Caput XIV: Habeat ne Deus Voluntatem Exequentem Circa Bona, Quae Confert Praedestinatis, Praeter Eas, Quae ad Ordinem Intentionis Pertinent

Caput XV: An Intentio Efficax Dei, et Executio Mediorum, Diversas Mutationes ex Necessitate Efficiant in Praedestinato

Caput XVI: Sitne ad Praedestinationem Necessarius Actus Imperii, Ratione Distinctus ab Omnibus Numeratis