Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

Quod in Deo sint origines et notionales actus ex dictis in libro primo sufficienter intelligitur. Ibi enim ad declarandum personarum numerum necessarium fuit ostendere, per processiones multiplicari, ac proinde dari in Deo processiones ad intra, quae idem sunt quod origines, quas idem esse cum actibus notionalibus statim ostendemus. Hic ergo declarandum superest imprimis, quid sit origo in Trinitate, et quotuplex, quomodo ad divinas relationes et actus divini intellectus et voluntatis comparetur. Deinde dicetur de Potentia ad has origines, quam notionalem etiam vocant, ac consequenter de termino, vel adaequato, vel formali ipsius originis. Tandem vero modos praedicationum, quae ex originibus consurgunt, declarabimus.

1. Origines idem cum essentia. — Supponimus, haec omnia non distingui in re ab essentia divina. Quia supra late ostensum est, nihil posse esse realiter intra Deum, quod ab essentia Dei actualiter distinguatur in re ipsa. Unde fit, ut ratione essentiae seu in illa, omnia haec habeant inter se unitatem seu identitatem, nam haec identitas, etiam inter relationes oppositas et distinctas, invenitur. Quod ergo inquirimus est, cum quo habeat origo immediatam identitatem, quam vocamus etiam adaequatam seu convertibilem, qualem habent ea quae ita inter se sunt idem, ut cum quocumque unum est idem, sit etiam aliud, et a quocumque unum distinguitur, distinguatur aliud qualem identitatem habet relatio cum persona, non vero cum essentia, ut in superioribus declaratum est.

2. Origines et notionales actus idem inter se. — Origines esse idem cum relationibus. — Auctores ergo nihil communiter distinguere videntur inter actus notionales et origines, sed putant has voces esse synonymas. Nam origo actio quaedam est, vel saltem, ut talis concipitur et significatur, nihil enim est aliud quam generatio, nativitas, etc. Est ergo origo quidam actus, et non est communis omnibus personis, quia non omnes generant nec nascuntur, etc., ergo sunt actus proprii, quibus personarum proprietates indicari possunt: sunt ergo actus notionales, quia notio nihil aliud est quam signum manifestum personae: et ideo quidquid est proprium personarum sub ea ratione notionale dicitur. Unde ulterius inferunt, hos actus in re idem adaequate esse cum relationibus, licet ratione distinguantur, quia relationes, ut formae permanentes vel assistentes, origines, ut viae et quasi in fieri significantur. Quae doctrina recte intellecta vera est, existimo tamen in illa voce, actus notionalis, posse latere aliquam aequivocationem, quam distinguere necesse est, quia in uno sensu est vera illa identitas, et non in alio.

3. Actus ergo (iuxta ea, quae dixi libro primo) quo producitur divina persona, dupliciter accipi potest, scilicet per modum principii quo, vel per modum actualis productionis, seu viae. Primo modo significatur nomine intellectionis, aut dilectionis: ostendi enim loco citato, hos actus esse principium proximum quo personae producunt, et ex dicendis infra de potentia ad origines, id clarius constabit. Posteriori autem modo significantur actus nominibus generationis, dictionis et spirationis. Tradiditque hanc distinctionem expresse Henricus, in Summ., art. 54, q. 10 et quodlibet 6, q. 1, et est consentanea D. Thomae, 1 part., quaestione 34, articulo 1, quatenus ratione distinguit intelligere, et dicere, et quaestione 27, articul. 3 et 5, ubi non dicit, processiones divinas, seu origines esse ipsum intelligere, aut velle, sed esse secundum operationes intelligendi, et volendi. Scotus etiam in 1, distinct. 2, quaest. 4 et 7, et quodlibet, 1, articul. 2, distinxit actus ipsos immanentes ab originibus, quamvis non posuerit illos, ut principium quo ipsarum originum, de quo satis citato loco disputatum est. Ubi etiam diximus, ipsummet actum intelligendi, notionalem appellari, quatenus Pater per illum producit, et non Filius, sicut potentia etiam generativa sub hac voce quid notionale est. Actus ergo notionalis hoc modo sumptus non dicit de formali relationem, nec potest cum illa adaequate identificari, quia actus intelligendi semper est quid absolutum, et notionaliter sumptus non variat rationem formalem intellectionis, sed connotat modum existendi in Patre sine origine, et coniunctum esse Paternitati, sicut supra dictum est, et idem infra dicemus de potentia generandi, de qua eadem est ratio. Igitur illa doctrina communis, quam retuli, intelligenda est de actu, prout significat actionem seu viam, qui actus non connotative tantum, ut sic dicam, sed formaliter, et intrinsece notionalis est, et ideo cum relatione habet adaequatam identitatem, ut ex dicendis constabit.

4. Origo passiva et relatio personae productae idem. — Superest autem respondendum, quae origo, cum qua relatione habeat praedictam identitatem. Ad quod declarandum supponendum ulterius est, sicut in productione creaturae actionem et passionem distinguimus, ita in Deo distinguere nostro modo concipiendi originem activam et passivam, quales sunt generatio, quae per modum actionis significatur et nativitas, quae significatur per modum passionis. De origine ergo passiva, quae est proprius actus passivus (ut sic dicam) personae productae, omnes docent, esse in re omnino idem, cum relationes eiusdem personae productae, scilicet nativitatem cum Filiatione et processione cum relatione Spiritus sancti. Quia origo passiva nihil aliud est, quam via ad terminum productum, quatenus ad illum tendit, haec autem via etiam in rebus citatis nihil aliud est, quam ipsemet terminus, ut est in fieri, ad eundem ergo modum divina concipimus. Hac tamen observata differentia, quod licet via, seu passio et terminus in creaturis modaliter distinguantur, in Deo non habet locum illa distinctio, propter simplicitatem, et quia ibi non est proprium fieri, quantum ad imperfectionem, quam importat, sed ita concipitur, ac si esset. Confirmatur, quia passiva origo est realis processio: ergo distinguitur realiter a principio producente: ergo est idem adaequate cum persona producta. Tandem, origo passiva est via ad terminum, ergo est illi proportionata, ergo sicut terminus est persona relativa, ita origo est via relativa, ut sic dicam, ergo nihil aliud est, quam ipsamet relatio prout in produci.

5. Origo activa et relatio producentis, idem. — Rursus de origine activa etiam est communis sententia theologorum esse idem adaequate cum relatione personae producentis, generationem scilicet cum Paternitate, productionem Spiritus sancti cum spiratione. Tenet Magister, in 1, dist. 26, ubi dicit: Generatio et nativitas aliis nominibus sunt Paternitas et Filiatio: quae verba refert et approbat D. Thomas, 1 part., quaest. 41, art. 1, ad 2. Idem Bonaventura, dist. 26, quaest. 3. Durandus, quaest. 2, et distinct. 13, quaest. 2, et utroque loco Aegidius, Gabriel, Capreolus, Scotus, dist. 28, quaestio 2, Argentina, distinct. 27, quaest. 1, Ferrariensis, 4, contra Gent., cap. 26, Caietanus, Torres et caeteri moderni, dicta quaest. 41, art. 1. Qui omnes consequenter aiunt, generationem activam et passivam inter se realiter distingui. Imo hinc confirmant suam sententiam, quia iuxta sententias Patrum, quas libro sequenti referemus, personae non solum relationibus, sed etiam originibus distinguuntur, ergo oportet, origines oppositas, quales sunt activa et passiva, aeque inter se distinguere, ac relationes illis correspondentes: alias non possent distinguere personas, ergo unaquaeque origo est idem cum relatione illi proportionata.

6. Origines activae in re indistinctae. — Secundo consequenter inferunt, origines activas inter se non distinguere realiter, quia non distinguuntur a relationibus personarum producentium, sed cum illis adaequate sunt idem, supra autem ostendimus, has relationes inter se non distinguere realiter. Ex quo etiam confirmant intentum, quia generatio et spiratio non magis inter se opponuntur, quam Paternitas et relatio spiratoris: ergo non magis distinguuntur inter se: ergo neque ab ipsis relationibus. Tandem divus Thomas supra hac ratione totam sententiam confirmat, quia in creaturis actio solum dicit mutationem cum relatione, ergo ablata mutatione nihil potest esse actio, nisi relatio: sed a divinis originibus omnis mutatio excludenda est, ergo nihil manet, quod possit esse generatio, nisi relatio ipsa Paternitatis. Quod potest confirmari, quia generatio et Paternitas non opponuntur: ergo nec distinguuntur.

1. Prima difficultas. — Circa propositam sententiam de adaequata identitate inter relationem principii et originem activam nonnullae difficultates sunt, quas expendere necesse est, ut resolutio melius intelligatur. Prima est, quia in creaturis actio et passio non distinguuntur a termino producto et consequenter, nec inter se (realiter loquimur), quia fieri ipsius termini duplicem habet respectum, unum ad terminum, in quem tendit et sic vocatur passio, seu fieri passivum, alium ad principium, a quo egreditur et sic vocatur actio, ergo eadem proportione in divinis eadem via ad Filium habet utrumque respectum: ergo eadem, ut tendit ad terminum, erit nativitas et ut est a principio, erit generatio. Ac proinde generatio non erit idem adaequate cum Paternitate, sed potius cum Filiatione, cum qua nativitas identificatur. Probatur consequentia: tum a paritate rationis, tum quia nos non accommodamus modum hunc concipiendi ad divina, nisi ex creaturis et servando illam proportionem, nullam Deo tribuimus imperfectionem.

2. Secunda difficultas. — Respondebitur (iuxta rationem tactam ex divo Thoma) in creaturis id esse propter unam mutationem, quae utramque fundat relationem. Sed contra hoc argumentor secundo, quia in creatione non est mutatio propria, et nihilominus eadem via, secundum diversos respectus dictos ad principium vel terminum, est creatio activa et passiva, quae realiter identificatur cum termino, ergo etiam seclusa mutatione manet illa identitas. Scio Thomistas ob hanc causam non admittere in creatione actionem ex parte creaturae, sed solam relationem; tamen illam sententiam falsam esse probavi late in Metaphysica. Quia in creatura est dependentia realis a creatore. Et quia eadem res potest variis actionibus creari. Ac denique quia actus intellectus vel voluntatis divinae non potest esse actio seu principium creandi. Unde aliqui respondent, in creatore id verum esse, quia relatio creatoris non est realis, nam si talis esset, inquiunt, ipsa esset sufficiens actio creativa, in praesenti autem relatio generantis est realis. Sed hoc non recte dicitur, quia quod relatio creatoris sit realis vel rationis, est quasi accidentarium ipsi productioni, solum enim provenit ex Dei eminentia, quia incapax est talis relationis accidentalis. Unde, si per impossibile fingeremus illam relationem esse realem, nihilominus dependentia creaturae eadem et eiusdem rationis esset: ergo eamdem rationem actionis haberet. Quod etiam manifeste convincitur, quia talis relatio est posterior actione et ex illa resultans: ergo quamvis relatio esset realis, non tolleretur actio quae ad illam sequitur.

3. Tertia difficultas. — Melius posset responderi, quamvis in creatione non interveniat mutatio ex defectu subiecti, intervenire saltem veram dependentiam, in qua possit illa duplex ratio activae et passivae originis fundari, in divinis vero nec dependentiam esse, et ideo non esse eamdem rationem. Sed contra hoc insto tertio, quia licet non sit dependentia secundum rem, tamen secundum rationem concipitur, per proportionem ad illam tanquam via. Unde Ioannes Theologus in Concilio Florentino, sessione 18, dicit: Processionem in Deo esse viam ab uno in aliud. Marcus autem Graecus respondet: Esse emanationem Spiritus sancti. In quo non dicunt opposita, sed utuntur processionis nomine in diversa significatione: nam interdum sumitur quasi generice, et sic loquitur Ioannes, interdum vero specifice accommodatur spirationi, et ita loquitur Marcus. Semper igitur origo concipitur, ut via quaedam, ut etiam fatetur D. Thomas, 1 part., quaest. 40, art. 2, et sequentibus. Ergo hoc satis est, ut in illa via duplicem illum respectum debeamus concipere, scilicet, a principio et ad terminum, ut ibidem D. Thomas fatetur. Ergo haec una via, ut est a principio, est origo activa et ut ad terminum passiva, tota vero identificatur cum termino producto, secundum rem.

4. Quarta difficultas. — Quarto argumentor ex eodem D. Thoma, dicta quaest. 40, dicente: Origo significatur ut via a re vel ad rem, et generatio significatur ut via progrediens a generante: ergo in suo conceptu includit distinctionem realem a generante, per quamdam oppositionem originis. Quia non solus terminus, sed etiam ipsa origo habet hanc oppositionem, quae in hoc solum consistit, quod est esse ab alio, ergo non potest identificari cum propria relatione personae producentis. Confirmatur explicando quomodo verum sit, actionem et passionem dicere eamdem viam cum duplici respectu. Non enim intelligendum videtur, ut alii auctores significant de respectu causae et effectus, ita ut actio involvat relationem causae, passio relationem effectus, sed potius intelligendum est de duplici habitudine, quam ipsamet mutatio seu via in se intrinsece includit, ad principium et ad terminum, ut motus localis, verbi gratia, est a virtute movente et ad ubi. Et ideo nunquam videtur posse concipi, quod relatio, quae in causa vel principio agendi resultat aut existit intrinsece, habeat rationem actionis, quia actio ut sic, potius respicit ipsum principium, tanquam egrediens ab illo. Unde potest etiam notari alia differentia, quod via comparatur ad agens tanquam quid extrinsecum vel distinctum in re, quia ab illo egreditur, ad terminum autem tanquam ad aliquid intrinsecum, in quo manet, et ideo non ita necesse est, viam ipsam ut actionem a termino distingui.

5. Quinta difficultas. — Atque hinc sumitur nova ratio, quia actio ut actio non recte concipitur, ut realiter distincta a termino producto, ut inductione patet in omnibus aliis actionibus: ergo neque origo activa a suo termino distincta est: ergo non est adaequate idem cum relatione producentis. Item e converso, cum actio procedat a supposito, non videtur posse esse idem adaequate cum forma constituente ipsummet suppositum. Tandem confirmantur haec omnia in spiratione activa, quae, quatenus relatio est, seu proprietas communis Patri et Filio, subsequitur productionem Spiritus sancti: ergo non est talis productio illamet relatio, alioqui supponeret illam.

6. Alius dicendi modus proponitur. — Propter haec ergo posset excogitari alius dicendi modus nimirum, Generationem activam realiter esse idem cum Filiatione, sicut in creaturis generatio est idem realiter cum persona producta, et consequenter generationem et nativitatem non esse res distinctas, sed eandem Filiationem, quatenus in via concipitur, prout egrediens a Patre, esse generationem et distingui realiter a Patre, quia ab illo realiter fluit, ut vero tendit ad Filium esse nativitatem. Ac subinde generationem et nativitatem inter se non distingui, quia non habent oppositionem, cum eadem via sit capax illius duplicis habitudinis. Eademque proportione sentendum esse de origine Spiritus sancti. Unde etiam D. Thomas, q. 2, de Potentia, art. 5, ad ultim., in hoc sensu dixisse videtur: Generatio Filii significat relationem per modum actionis, Filius per modum subsistensis hypostasis. Neque huic sententiae obstat, quod Pater dicatur distingui a Filio per generationem: quia non intelligitur distingui per illam tanquam per formam intrinsecam et constituentem, sed tanquam per viam quasi extrinsecam, quae est ab ipso, quo modo etiam inter homines Pater dicitur distingui a Filio generatione. Consequenter etiam ad hanc sententiam dicendum est, generationem et originem actualem Spiritus sancti: distingui inter se realiter, quod significat Richardus, in 4, d. 43, art. 1, quaestione tertia. Neque id est inconveniens, quia productio Spiritus sancti manat a generatione Filii mediante termino eius, quod satis videtur, ut distinguantur.

7. In hac sententia sic declarata nihil invenio erroris aut temeritatis, quia nihil habet, quod repugnet mysterio, et cum res haec solum videatur pertinere ad modum concipiendi nostrum, satis commode videtur illum explicare. Nihilominus vel ob hanc ipsam causam non videtur recedendum a communi theologorum sententia: quia non est verisimile, omnes inepte concepisse, aut declarasse hoc mysterium, nec sine causa fuisse ita locutos. Dicendum ergo est, in hoc negotio non esse aequiparandam originem activam actioni creaturam, cuius rei rationem multipliciter declaro. Primo, quia actio creata in re ipsa mediat inter principium, et terminum, et ideo eademmet sub illa duplici habitudine concipi potest, hic autem in re ipsa nihil mediat inter personam producentem et productam, et ideo non concipitur illa duplex habitudo, ut conveniens alicui viae, vel notioni: sed solum ut conveniens ipsis personis secundum diversas relationes. Secundo explicatur hoc amplius, quia loco illius dependentiae, quae in re creata esse solet inter terminum, et principium, est indivinis personis unus et idem actus intelligendi, aut amandi, qui ex parte principii est ratio producendi et ex parte termini est ratio recipiendi, seu formalis terminus productionis, et ideo habitudines, quae in re creata solent comitari dictam dependentiam in hoc mysterio non sunt aliae quam relationes producentis, et producti: ergo illae etiam sunt, quae debent concipi per modum originis activae et passivae.

8. Defenditur communis sententia. — Tertio est notanda ratio, quia ad intelligendam emanationem realem unius personae ab alia, necesse est, ut etiam intelligamus realem influxum personae producentis in productum, quem influxum actionem appellamus. Hic autem influxus realis non potest intelligi in formali principio, quo una persona aliam producit, ergo debet intelligi, quod sit ipsamet proprietas personae producentis. Maior ex terminis videtur nota, quia sine reali influxu non concipimus processionem realem. Minor vero probatur ex differentia inter emanationes divinas et creatas. Nam in creaturis actio in re ipsa distinguitur non solum a principio quod, sed etiam a principio quo agendi, nam ab illo realiter fluit: In Deo autem hoc dici non potest, quia illud principium quo est essentia, ut infra dicam, a qua nihil in re ipsa distinguitur, ergo non possumus concipere in Deo originem activam, ut realiter fluentem a principio quo agendi, sed ratione tantum. Aliunde vero, ipsum etiam principium quo producendi in Deo non est quid distinctum a termino producto, quod est etiam singulare in Deo. Ob quam causam non possumus etiam concipere illud principium quo, ut realiter et quasi active influens in personam productam, cum sit intrinseca et essentialis forma eius, ergo, ut intelligatur ibi realis influxus, recte concipitur ipsa actio productiva, ut distincta a termino adaequato in re ipsa, et consequenter idem in re cum principio. Sic enim intelligimus ex parte illius influxum realem in rem productam, qui non posset satis intelligi, si nec principium quo, neque actio ipsa distingueretur in re ipsa a termino producto. Et hoc existimo maxime movisse theologos, quorum sententia sic declarata facilis est, nam rationes dubitandi ex dicto fundamento sunt solutae.

1. Haec controversia facilis est et nulla est fere inter theologos, si termini in titulo positi exponuntur, quod probando veritatem et solvendo obiectiones, brevius fiet: et ideo dico primo. Actus notionales non possunt non esse in Deo, neque aliter esse, quam sunt et ita sunt necessarii. Assertionem censeo esse certam de fide. Et probo, nam de fide est, personas productas esse Deum, et non posse aliter se habere: non sunt autem, nec possunt esse nisi per productiones, ergo productiones etiam non possunt non esse, neque aliter se habere. Secundo processionem sunt aeternae, non participatione, sed essentialiter: ergo immutabiles omnino et per intrinsecam necessitatem essendi. Tertio declaro in singulis, quia generatio Filii est, ut sic dicam, opus naturae, non voluntatis, ut omnia Concilia contra Arium definiunt, et tradit divus Thomas, dicta q. 41, art. 2, cum Hilario, libro de Synodis. Propter quod dixit eleganter Athanasius, oratione 4, contra Arium: Pater non deliberat de Filio, ne de se ipso deliberare videatur. Deinde Pater et Filius necessario se amant, non enim potest summum bonum comprehensum non amari: ergo eadem necessitate Spiritum sanctum producunt. Unde Richardus de S. Victore, lib. 3, de Trinitate, cap. 6: Divina persona, inquit, cum sit summe bona, non potuit velle carere Maiestatis suae consorte.

2. Sed contra, quia Concilium Toletanum 11, in Confessione fidei, dicit: Patrem nec voluntate, nec necessitate Filium genuisse: imitatum Augustinum, libro 65, quaest. ad Orosium, quaest. 7, et (quia dubium est, an ille liber sit Augustinus) eamdem sententiam quoad sensum habet 15, de Trinitate, cap. 2. Respondeo, idem Concilium ibidem dicere: Filium non posse separari a Patre, non ergo excludit necessitatem oppositam contingentiae, seu potestati non essendi, sed necessitatem coactionis, quae ab extrinseco provenire solet. Quod etiam intelligitur ex Athanasio supra. Ariani enim inferebant: Si Pater non genuit Filium voluntate, nolentem genuisse. Quibus ipse respondet: A quo nam necessitas Deo ascriberetur? id enim, quod oppositum est voluntati animadverterunt, id autem, quod altius est, non conspexerunt. Ut enim opponitur voluntati id, quod est preter animi sententiam ita altius priusque voluntale est id, quod est secundum naturam.

3. Dico secundo. Generatio Filii est actus mere naturalis et a voluntate nullo modo procedit. In hac assertionem conveniunt etiam theologo. Et prima pars est manifesta, quia naturalis actus dici potest, vel quia procedit ex principio determinato ad unum, hic est enim modus agendi naturae, vel quia per se primo tendit ad communicandam naturam, ut natura, seu essentia est, utrumque autem horum convenit huic actui. De primo constat ex praecedenti assertionem. De secundo dicetur infra tractando de Filio et generatione eius. Ergo merito dicitur actus naturalis. Addi potest ratio ex secunda parte assertionis: nam actus a principio intrinseco et non a voluntate, a natura est.

4. Probatur autem secunda pars assertionis a divo Thoma, quaest. 41, art. 2, quia quae sunt a voluntate, possunt esse et non esse: generatio autem Filii non potest non esse, ergo. Quae ratio probat optime de voluntate libera libertate indifferentiae, quo sensu est illa pars de fide, ut constat ex prima assertione et ex Conciliis, quae in hoc sensu damnarunt Arium dicentem, Patrem voluntate sua Filium produxisse, sicut mundum. Hoc enim plane repugnat Divinitati Filii. Posset autem aliquis dicere, Patrem voluntatis actu necessario voluisse generare, et ideo genuisse, ac proinde generationem hanc esse a voluntate, applicant ex necessitate potentiam generandi. Quod indicasse videtur Richardus de sancto Victore, libro tertio, de Trinitate, cap. 6, nam cum dixisset: Non potuisse Patrem velle carere Maiestatis suae conforte: subdit: Quod autem voluit, necessario habet.

5. Nihilominus etiam hoc modo certum existimo, non esse Filium a voluntate. Quod recte significavit Concilium Tolletanum undecimum, et Augustinus supra, cum dixerunt: Nec voluntas sapientiam praevenit. Quae verba rationem etiam continent statim tractandam. Nunc aliter probatur: nam actus mere naturalis, qui non est a voluntate eliciente, etiam non est ab alia imperante, sed hic actus est mere naturalis, ut ostensum est, et non est a voluntate eliciente, ut etiam est de fide, ergo neque est a voluntate, ut imperante, seu applicante: ergo nullo modo est a voluntate, etiam ut necessario volente. Maior constat, tum inductione in omnibus agentibus naturalibus, tum ratione, quia natura quatenus determinata ad unum, ex se est sufficienter applicata: et ideo non indiget applicatione quasi intrinseca voluntatis. Imo in Metaphysica, tractando de divino intellectu, ostendi, in illo non inveniri actus proprie imperatos a voluntate, neque etiam illos, qui videntur esse liberi, quia solum habent indifferentiam ex parte obiecti: posito autem obiecto scibili, ad perfectionem divinae scientiae spectat, ut necessario intueatur illud ab intrinseco et independentemente ab applicatione voluntatis. Richardus ergo explicandus est de voluntate concomitante, ut sequenti capite dicam.

6. Dico tertio. Productio Spiritus sancti etiam est actus naturalis. Conclusio est D. Thomae, d. q. 41, art. 2, et ibi omnium. Idem docent Bonaventura, Albertus, Aegidius et Capreolus, in 1, dist. 6, Capreolus etiam, dist. 10, q. 1, ubi Gregorius, q. 1, art. 2, et breviter probatur, quoad singulas partes: nam illa productio est a principio determinato ad unum, ut sic, ergo est naturalis. Antecedens probatum est in prima conclusione, non enim potest esse actus omnino necessarius, nisi sit a principio determinato ad unum. Consequentia vero etiam est probata in secunda assertione, quia ille est modus operandi naturae, ut natura est et inde sufficienter denominatur actus naturalis. Quomodo distingui solet voluntas naturalis a voluntate libera, ut latius tractatur in 1, 2, quaest. 8 et 10, et in 3 part., quaest. 18. Unde solum est advertendum, ex duabus rationibus, quas supra posui, ob quas generatio Filii dicitur esse actus naturae, hanc solam habere locum in productione Spiritus sancti, non vero alteram, quia non producitur per modum similis, ut infra dicam. Et ob hanc causam dici aliquando solet, Filium produci per modum naturae, Spiritum sanctum per modum voluntatis, id est, per modum amoris, ut patet ex divo Thoma, 1 part., q. 27, art. 5, hic etiam dixit Richardus de sancto Victore, utramque productionem esse per modum naturae: primam vero specialiori modo, illud vero satis est, ut sicut secunda persona dicitur naturalis Filius Patris, ita etiam tertia dicatur naturalis Spiritus, seu amor Patris et Filii, ut ex Patribus videri potest, in Magistro, in 1, dist. 17. Hanc vero assertionem non admittit Scotus, sed disputat tantum de nomine, et non recte loquitur, ut capite sequenti dicam.

1. Ratio dubitandi esse potest, quia generatio Verbi non est a voluntate, ut dictum est, et antecedit omnem voluntatem, quia est primus actus intellectus: ergo non potest esse voluntaria: Productio vero Spiritus sancti est primus actus voluntatis, ergo non potest esse voluntarius, cum per nullum alium actum volitus sit.

2. Prima assertio. — Nihilominus dico primo Aeterna Filii generatio actus est Patri voluntarius. Assertio est certa: quae probatur, quia dupliciter dicitur aliquid voluntarium, uno modo causaliter, et sic non est illa generatio voluntaria, ut probat ratio facta, alio modo obiective tantum et ita intelligitur conclusio, quae patet. Quia Pater necessario vult esse: ergo necessario vult generare: est ergo illa generatio voluntaria.

3. Dubium de ordine inter generationem et voluntatem eius. — Dubitant autem theologi, an illa voluntas sit prior, vel posterior ratione ipsa generatione. In quo Scotus, in 1, dist. 6, q. 1, quem secutus est Caietanus, 1 p., q. 41, a. 2, dicunt, Patrem prius ratione velle generare, quam generet, quamvis illud velle non sit principium generandi, Sed quasi desiderium, ait Caietanus. Fundantur, quia velle generare ex se est essentielle quid et essentia sunt priora notionalibus. Mihi autem contraria sententia verior videtur, quam significant divus Thomas, q. 2, de Potentia, a. 3, ad 2, Capreolus, in 1, dist. 6, quaest. 1, Ferrariensis 4, contra Gentes, capite undecimo, Torres, dicto art. 2, et Gregorius, in 1, distinct. 6, quaest. 1, articulo 3. Qui auctores distincte solum negant voluntatem illam esse priorem. Quod autem posterior ratione sit, docuerunt expressius Godfredus, quem Scotus refert, quodlibet 4, quaestione 4, et Henricus, quodlibet 5, q. 4, et in summa, articulo 58, q. 2. Ratio vero est, quia voluntas fertur in rem cognitam: ergo Pater prius ratione intelligit generationem, quam illam velit, ergo etiam prius generat, quam velit generare, quia intelligendo generat.

4. Respondere possunt negando consequentiam, quia satis est, quod praecedat intelligere essenziale, sed hoc non recte dicitur, primo, quia intelligere essenziale, prout in Patre non est distinctum etiam ratione a notionali, quia ut supra probavi, notionale intelligere ultra essenziale, non addit aliquid absolutum, aut formaliter pertinens ad rationem intelligendi, sed solum coniunctionem ad Paternitatem, ergo si in Patre praeintelligitur intelligere essenziale, eo ipso praeintelligitur in Patre. Unde licet essentialia praecise et abstracte concepta dicantur priora notionalibus, sola illa prioritate, quae dicitur subsistendi consequentia, tamen essentialia concepta iam, ut coniuncta, et quasi contracta ad aliquam personam, non sunt priora notionalibus illius personae.

5. Secundo, est optima ratio, quia Pater non vult generationem voluntate quasi desiderii, sed voluntate complacentiae perfectissima, quae est de bono existente iam, et possessio, talis autem voluntas supponit cognitionem eiusdem boni, etiam ut existentis et possessi, ergo voluntas, qua Pater vult, illam generationem supponit ipsam generationem iam existentem et cognitam a Patre eodem actu, quo generat. Sicut supra dicebam, Patrem producere Filium eodem actu, quo illum intelligit, et nihilominus semper illum intelligere, ut existentem, et eodem modo amat, sic ergo amor ipsiusmet generationis est ratione posterior ipsa. Ratio vero est, quia per donum desiderii non amatur, nisi quod nondum est, vel nondum habetur et ideo in bonis aeternis talis modus amandi imperfectus est: est ergo illa generatio voluntaria voluntate quasi consequente ipsammet generationem, et hanc vocavit divus Thomas voluntatem concomitantem secundum rem, quamvis sit ratione posterior.

6. Fundamentum autem contrariae sententiae iam solutum est. Et addo insuper, principium illud: Essentialia sunt priora notionalibus, non habere locum in essentialibus, quae sunt immanentes actus, quales sunt intelligere et velle, si concipiantur, ut determinati ad ipsas personas. Quia ut sic, vel sunt actus notionales, vel sumuntur, ut habentes cum illis intrinsecam connexionem, et ideo concipi non possunt, ut priores illis. Ob hanc ergo causam velle generare non potest esse prius, quam generare. Nam si illud velle praeconcipiatur in hoc Deo, ut sic, iam non concipitur, ut determinatus ad Patrem, nec in hoc Deo possumus praeconcipere velle generare, cum ille, ut sic, non generat: si autem concipitur in Patre, iam supponitur Pater et consequenter etiam generatio. Ad primam etiam rationem dubitandi in principio positam, ex dictis patet responsio. Quia generatio aeterna non est voluntaria, ut actus elicitus a voluntate, nec ut actus impetratus, sed tantum, ut obiectum volitum, et ideo non refert, quod nec a voluntate sit, nec quod antecedit voluntatis actum ordine rationis, nam satis est quod in re simul sit.

7. Secunda assertio. — Dico secundo. Productio Spiritus sancti voluntaria etiam est intrinsece et per se ipsam. Probatur quia illa productio est a principio intrinseco cum cognitione perfecta, ergo est voluntaria. Item illa est productio amoris, nihil autem ita voluntarium est, sicut amor. Quis enim dicat Patrem et Filium non se voluntarie amare? at amando se, producunt Spiritum sanctum; ergo voluntarie producunt. Denique quod quis volens et libens facit, voluntarie facit, at Pater et Filius volentes, et summa voluntate, seu gaudio producunt Spiritum sanctum, ergo voluntarie producunt, est ergo illa productio voluntaria.

8. Velle quomodo sit intrinsece voluntaria. — Dixi autem esse intrinsece et per se ipsam voluntariam, propter rationem dubitandi posteriori loco propositam. Nam sine dubio illa divina processio per nullum alium actum potest esse voluntaria, ergo si voluntaria est, ut revera est, se ipsa voluntariam esse, necesse est et hoc ipsum est, esse intrinsece voluntariam. In hoc ergo intercedit discrimen inter generationem et spirationem, quod illa est voluntaria per actum ratione distinctum, haec vero non, sed se ipsa. Ratio autem differentiae est facilis, quam indicavit Caietanus, in dicta quaestione quadragesima prima, et latius traditur 1, 2, quaestione sexta scilicet. Quia actus aliarum facultatum a voluntate, non possunt esse voluntarii se ipsis, quia non sunt ipsum velle, et ideo sunt voluntarii, vel obiective tantum, si non sunt a voluntate, vel etiam quasi effective, si subsint voluntatis imperio, seu applicationi. Actus autem elicitus a voluntate se ipso voluntarius est, quia supposita cognitione sponte, et libenter ab ipsa voluntate elicitur. Productio autem Spiritus sancti est elicita: seu quasi elicita a voluntate, nam est dilectio quaedam, est ergo per se et intrinsece voluntaria.

9. Responsio refellitur. — Dicunt vero aliqui ipsum velle voluntatis non esse voluntarium, ut quod, sed tantum, ut quo, id est, quo alia voluntaria sunt, seu voluntarie fiunt, aut diliguntur: et ideo ipsum velle non dici proprie voluntarium per se ipsum. Quia per hoc significatur, illud esse voluntarium, ut quod, seu per modum obiecti: quod non ita est. Respondeo imprimis generatim loquendo de amore, aut velle, prout commune est creaturis, vere, ac proprie dici voluntarium per se ipsum. Nam qui amat, vult amare, nec aliter amare potest, nisi volendo amare, est ergo amor semper voluntarius. Et tamen necesse non est, ut quis semper cum amat, velit amare per actum volendi distinctum ab ipso amore. Potest quidem id facere, si velit elicere actum reflexum, non est tamen semper necessarium, alioqui procederetur in infinitum. Ergo semper amor et velle per se ipsum voluntarium est. Et hoc est esse voluntarium per modum actus, quod non est tantum quo, sed etiam quod, imo non posset esse quo, in ratione voluntarii, nisi esset etiam quod. Nam quando voluntas amat aliquod obiectum, verbi gratia, salutem, cur amor ille est, quo salus denominatur voluntaria, nisi quia ipse voluntarius est? Quamvis ergo non se habeat actus amoris, seu voluntatis per modum obiecti ad quod directe tendit voluntas, nihilominus intrinsece includit reflexionem in se ipsum, ratione cuius vere et proprie voluntarius dicitur. Atque hoc maxime confirmatur in amore Dei ad intra, ut ad Deum ipsum terminatur, quia velle Dei est ipsum esse Dei, ergo tam voluntarie Deus vult et amat, sicut voluntarie est. Item quidquid nostra voluntas potest per duos actus, directum et reflexum, habet divina voluntas per unum simplicissimum et perfectissimum actum, at velle nostrum potest nobis esse voluntarium, ut quod, saltem per actum reflexum distinctum, ergo Patri et Filio suum velle est omnimodo voluntarium intrinsece et per se ipsum, ergo processio Spiritus sancti eodem modo voluntaria est.

10. Dubium excluditur. — Quapropter hic non habet locum dubium de generatione tractatum, quid, scilicet, sit prius, spirare, an velle spirare? quia cum sit omnino idem simplicissimus actus, non est ibi prius, vel posterius etiam secundum rationem. Et declaratur, quia non est prius, etiam secundum rationem, Patrem et Filium spirare Spiritum sanctum, quam velle se ad invicem, quia volendo se spirant et spirando se diligunt, ergo eadem ratione non est prius vel spirare, quam spirare, vel e converso, quia sicut Pater volendo se, vel Filium, ita etiam volendo spirare, spirat. Quod si non comparantur actus amandi et spirandi, ut spirare significat velle, sed ut significat producere per velle: sic negare non possumus, quia prius secundum rationem sit velle, seu amare, quam producere: quatenus comparantur illa duo tanquam principium quo et origo activa Spiritus sancti.

11. Dico tertio. Neuter ex his actibus notionalibus generandi, vel spirandi liber est. Hanc assertionem censeo certam ex dictis in capite praecedenti. Et ita est terminis theologorum, quos ibi retuli conclusione tertia, solusque Scotus aliqua circa illam dubitationem movit. De generatione igitur res est clara, quia quod non est a voluntate, non potest esse liberum, nam de relatione actus liberi est, ut sit aliquo modo active a voluntate, ut ostensum est, ergo. De spiratione autem est propria ratio, quia repugnat eumdem actum, etiamsi a voluntate sit, esse simul liberum et ab intrinseco necessarium, quia hae duae proprietates contradictionem involvunt: liberum enim est, quod ita est a voluntate, ut possit non esse, positis omnibus requisitis ad volendum: ut late tractavi, lib. 1, de Auxiliis, a principio, et tradit Augustinus, lib. 3, de libero Arbitrio, capite tertio, Hieronymus, Epist. 146, Damascenus, lib. 2, de Fide, capit. 24 et 25. Necessarium autem est id, quod nulla ratione potest non esse: ostensum est autem spirationem esse et necessarium simpliciter et naturalem, quia non est a principio indifferente, sed determinato ad unum, non potest ergo esse libera.

12. Neque in hoc potest in re esse controversia inter catholicos. De nominibus vero est aliqua, nam Henricus, in Summ., art. 60, quaestione prima, licet fateatur, Patrem et Filium se naturaliter et non libere diligere, nihilominus ait, spirationem (quam dicit comitari illum amorem) non esse naturalem, sed liberam, quod prolixè explicat et nihil probat. Impugnat autem late illam sententiam Scotus statim citandus, et nisi Henricus aequivoce utatur verbis, est plane absurda. Nam si intelligit spirationem non esse tam necessario coniunctam cum illo amore, quam est necessarius ipse amor, errat in fide, ut constat ex praecedenti capite. Si vero agnoscit aequalem necessitatem, quid est quod spirationem potius vocat liberam, quam amorem? Suspikor, vocasse liberam, id est, liberalem et foecundam, hoc enim termino aliquando utitur, quia foecunditas illius productionis concipitur sub ratione spirationis, non vero sub ratione amoris, ut sic. Sed hic est abusus vocis et deinde sine causa propterea negat, spirationem esse naturalem, nam foecunditas ipsa illius amoris naturalis illi est. Unde male etiam vocat liberam, condistinguendo liberum a naturali.

13. Aliter Scotus, in 1, dist. 10, quaest. 1, et quodlib. 16, art. 2, vult, tam amorem, quam productionem Spiritus sancti vocandam esse actum liberum et non naturalem, quia est ex perfecta cognitione et intrinseca determinatione voluntatis, se moventis ad obiectum cognitum. Sed disputat tantum de nomine, nam libertas aliquando opponitur coactioni, et sic verum est illum actum esse liberum, id est, libenter factum. Proprie vero et magis absolute loquendo libertas opponitur necessitati, ut ex dictis constat, et hoc modo non potuit Scotus asserere illum actum esse liberum, imo expresse fatetur esse necessarium. Non video autem, cur negaverit vocandum esse actum naturalem, quia quod sit ab obiecto cognito, non tollit quin etiam sit ex intrinseca inclinatione et determinatione voluntatis ad unum, respectu talis obiecti. Illa autem determinatio voluntati naturalis est, quia voluntas suam habet naturam, ergo non repugnat, voluntatis actum esse naturalem. Et sumendo liberum solum pro spontaneo, non repugnat, actum esse simul naturalem et liberum illo modo, qui melius dicitur voluntarius.

1. Resolutio quaestionis. — Aureolus in 1, distinct. 7, quaest. 1, art. 2, negat, esse in Deo potentiam ad actus notionales, quia in Deo non est realis actio ad intra, et ideo non est necessaria realis potentia. Tamen communis theologorum sententia in 1, distinct. 7, et D. Thomas, cum expositoribus, 1 part., quaest. 41, art. 4, huiusmodi potentiam ad actus notionales divinis personis tribuit. Et ratio est, quia, quidquid sit de actione, quae in rigore sumpta, imperfectionem indicat. certum nihilominus est, esse in Deo realem productionem, quae nullo modo intelligi potest sine vero et reali principio producendi. Quia actus secundus essentialiter supponit primum, productio autem illa est et concipitur ad modum actus secundi, ergo requirit aliquid, quod possit concipi per modum actus primi, et hunc vocamus principium quo, seu potentiam. Item Pater vere generat, ergo negari non potest, quin possit generare, habet ergo generandi potentiam.

2. Obiectioni satisfit. — Ratio autem Aureoli concludit imprimis, hanc non esse proprie potentiam activam, sed productivam altiori modo. Deinde probat, potentiam hanc et potentiam creativam, quatenus concipiuntur, ut ratione distinctae, esse diversarum rationum. Quod supra libro quarto tradidimus, estque doctrina divi Thomae, in 1, dist. 29, quaest. 1, art. 2. Ubi etiam addit, potentiam analogice dici respectu actuum ad intra, et ad extra et principaliter ad intra. Quod sequitur Marsilius, in 1, quaest. 31, art. 3, dub. 3, et Torres, 1 part., quaest. 33, art. 1, Durandus, vero in 1, dist. 29, quaest. 1, admittens etiam analogiam, putat potentiam proprius dici de potentia creativa. Sed immerito, cum productiones ad intra longe nobiliores sint.

3. Quid sit haec potentia. — Prima opinio. — Hoc ergo supposito, disputant theologi, quid sit haec potentia, an absolutum aliquid, vel relativum. In qua quaestione variae sunt sententiae, Gregorius, in 1, dist. 7, quaest. 2, art. 2, vix quaestionem admittit. Sed personam producentem ait, esse ipsum principium, nec distinguendum esse quo, vel quod, quia ibi nulla est distinctio. Sed ipse fundatur semper in illo falso principio, quod in divinis personis non est distinctio abstracti et concreti, quod supra improbatum est, quia ad hoc sufficit distinctio rationis cum virtuali in re. Eodem ergo modo distinguere possumus principium quo, a principio, quod, sicut in creatione distinguendum est, alias non esset in omnibus personis idem principium creandi.

4. Secunda opinio. — Reiicitur. — Alii ergo dixerunt, potentiam hanc esse relationem propriam personae producentis. Tenuit Bonaventura, in 1, d. 7, q. 1, Durandus, q. 2, quia principium propriae actionis debet esse forma propria producentis et realiter distinctum a termino producto. Has autem conditiones habet relatio personae producentis et non essentia, illa ergo erit potentia. Haec vero sententia non probatur, tum quia persona non agit per suam personalitatem, sed per naturam, tum etiam, quia relatio non est activa et propter alias rationes infra adducendas. Neque est necesse, personam productam distingui realiter a principio quo, sed sufficit, ut distinguantur a principio quod, in ea productione, in qua natura ipsa non producit, sed communicatur. Et ob eamdem causam necesse non est, ut tale principium sit ita proprium producentis, ut sic incommunicabile, imo contrarium necesse est, sufficitque ut in producente sit speciali modo.

5. Tertia opinio tripartita. — Alii dixerunt, essentiam et relationem simul esse huiusmodi potentiam. Qui etiam divisi sunt, nam quidam dixerunt concurrere ex aequo (ut Durandus refert) quia per actus notionales communicatur natura et producit persona seu relatio, et ratione primi requiritur essentia, ratione secundi necessaria est relatio, ut principium. Henricus autem in Summa, articulo quinquagesimo septimo, quaestione septima, dicit, principalius concurrere relationem, quam essentiam, quia productum debet esse distinctum et simile, et illud prius principalius est, quod provenit a relatione. Alii vero e contrario dicunt, essentiam esse principaliorem in hac potentia, relationem vero requiri quasi ad ultimam determinationem et constitutionem talis potentiae, tanquam conditionem necessariam, non solum ex parte principii quod, sed etiam ex parte ipsius potentiae, ut sit aliquid notionale et non commune omnibus. Quae sententia solet tribui Caietano et Marsilio, sed revera non aliud sentiunt, quam quod statim dicemus. Et omnes haec opiniones refutari possunt rationibus factis contra praecedentem. Probant enim rationes illae personalitatem, vel relationem non esse principium agendi, nec totale, nec parziale, cuius oppositum omnes haec opiniones supponunt, praeterea contra primam ex his opinionibus obiicit Durandus, quia communicare naturam et producere personam, non sunt duo actus, ut propterea necessariae sint duae potentiae. Contra Henricum obiicere possumus, quia similitudo effectus, seu rei productae est principalis, seu formalis intentio. Alia vero opinio explicari non potest, quare relatio solum requiratur ut conditio, vel de connotato, si intrinsece pertinet ad constituendum et complendum principium formale producendi.

6. Vera sententia. — Dico ergo, hanc potentiam, seu principium formale producendi esse solam divinam essentiam, postulare autem in persona producente relationem propriam seu (quod idem est) quod habeat ipsam naturam sine tali productione. Haec sine dubio est sententia divi Thomae, dicta quaest. 41, art. 5, et ibi Caietanus et omnium fere aliorum. Quam optime explicuit Scotus, in 1, d. 7, et in re idem sentit Gabriel, Capreolus et Marsilius, quaest. 41. Et fuit expressa sententia Ioannis theologi in Concilio Florentino, session. 18, ubi inquit: Dixi, Filium ex Patre et ex Patris substantia generari, ita tamen ut Pater sit generans: principium autem, quo ipsa persona generat est id, quod solum communicabile est, idem repetit, session. 19, eiusque sententia ibi probari videtur. In qua etiam notanda est illa particula exclusiva solum, quia urget contra ultimas opiniones citatas. Item notanda est expositio illius locutionis: Pater producit Filium ex substantia, quae est communis apud Patres et exponitur tanquam ex principio quo, licet etiam possit aliter exponi, ut infra dicam.

7. Probatur prior pars. — Ratio divi Thomae est optima, quia in omni productione illud est principium quo producendi, in quo productum assimilatur producenti, sed hoc est natura in divinis personis, ergo. Confirmat hoc Scotus, quia alias productio Filii, verbi gratia, esset aequivoca, et ita non esset perfecta generatio. Sequela patet, quia Filius non esset similis Patri in principio producendi. Addere etiam possumus, talem productionem non esse posse formaliter per intellectum et actum intelligendi, si principium formale eius est relatio, quia relatio, ut sic, nec est intellectus, nec actus intelligendi, ut supra ostensum est. Confirmatur praeterea, nam per id Pater est formaliter potens ad generandum, per quod est foecundus: habet autem foecunditatem non a relatione, quae incommunicabilis est, sed ab essentia, quae propter suam infinitatem est communicabilis, est ergo essentia formale principium.

8. Probatur posterior pars. — Ultima vero pars conclusionis patet. Quia potentia generandi, verbi gratia, non est communis simpliciter loquendo, sed propria Patris: ergo oportet, ut aliquo modo includat proprietatem propriam Patris: ergo illam includit, saltem, ut conditionem necessariam ex parte personae producentis. Ratio vero a priori est quia divina essentia non est communicabilis per unum modum productionis, nisi uni personae, ut libro primo probatum est, quia actus notionales non possunt multiplicari, quasi numerice, et ideo, ut talis natura possit exercere rationem potentiae, seu principii quo respectu alicuius actus, necesse est, ut secundum originem praeexistat in persona producente absque tali actu, ergo haec conditio est necessaria ad talem potentiam, hanc vero conditionem secum affert relatio producentis, ut constitutiva personae improductae tali productione.

9. Obiectioni occurritur. — Sed obiici potest, quia sequitur hanc potentiam quantum ad id, quod habet totam rationem principii, esse in omnibus personis, unde consequenter dicendum est, in aliquibus esse quasi impeditam, ne possit exire in actum: hoc autem videtur absurdum, quia naturalis potentia non potest impedi, nisi vel ab extrinseco, vel praeternaturaliter, neutrum autem potest tribui Deo. Respondetur concedendo sequelam, imo id putamus necessarium, ut in omni genere potentiae sit aequalitas in divinis personis, ut supra libro quarto ostensum est. Ad obiectionem autem respondeo, talem potentiam non esse proprie impeditam in aliqua persona, si impedimentum privative sumatur. Negative autem verum est, non habere in quacumque persona conditionem necessariam. Quod non est inconveniens, quia non est praeternaturale, nec ex impedimento extrinseco, sed intrinseca conditione, et maxime connaturali divinae naturae. Nam ex se postulat hunc ordinem existendi in pluribus personis, mediante origine, et ideo in una postulat conditionem necessariam, ut producat ipsa persona, et ipsa natura sit principium producendi, in alia vero postulat conditionem oppositam.

10. Dubium. — Solet autem ulterius inquiri, an essentia sit principium remotum, vel proximum, et communiter dicitur, essentiam, ut essentiam, esse principium principale utriusque productionis: intellectum vero esse principium proximum generationis, voluntatem autem spirationis. Quae doctrina recte intellecta vera est. Addere tamen oportet, sub intellectu (et idem est de voluntate) non tantum facultatem, seu potentiam, sed etiam actum ipsum intelligendi comprehendendum esse. Quia, ut saepe dixi, intelligere Dei est purissimus actus, et ideo in ipso non est propria, et formalis potentia intelligendi secundum rem, sed est, ipsum intelligere, quod diversis modis propter nostram imperfectionem a nobis concipitur, prout notavit etiam D. Thomas, in 1 p., q. 41, art. 4, ad 3. Et ideo virtus producendi ad intra proxime convenit ratione ipsiusmet actus intelligendi, et volendi. Deinde vero addo, illas duas rationes remotam, et proximam, non ita esse accipiendas, ut una in altera non includatur, saltem implicite, sed ita ut per essentiam confuse tantum significetur id, quod est principium horum actuum secundum quamdam rationem communem, et quasi radicalem: per intelligere autem, et velle significantur proprie rationes, sub quibus essentia est principium singulorum actuum, quamvis etiam illae rationes essentiales sint ipsi essentiae, et inter eas intelligere formaliter, quam velle. Quae omnia supra satis tractata sunt, et in sequentibus libris amplius confirmabuntur, tractando de personis in particulari.

1. Terminus adaequatus est persona. — Variae opiniones de termino formali. — In hoc puncto fere sunt iidem dicendi modi, qui in praecedenti capite notati sunt. Omnes enim doctores conveniunt, personam productam esse adaequatum terminum originum, hoc per se notum est, supposito mysterio, unde sola persona dicitur genita vel procedens. De termino autem formali Gregorius, in 1, dist. 5, quaest. 1, quem fere sequitur Gabriel, quaestione 2, non putat, esse distinguendum de termino formali, vel totali, seu integro, qui est persona producta, sed fundatur semper in illo falso fundamento, quod non distinguit abstracta a concretis. Alii dicunt, relationem personae productae esse terminum formalem. Ita Durandus, dicta dist. 5, quaest. 2, et Aureolus apud Capreolum ibi. Fundantur, quia quod praeexistit productioni, non est terminus formalis eius, sed quod subsequitur, essentia autem praeexistit productioni ordine originis: ergo non est terminus formalis, sed relatio. Unde colligit Durandus, in his productionibus essentiam potius se habere, ut materiam, ex qua, vel de qua producitur persona. Quod etiam sensit Henricus, in Sum., art. 5, q. 3. Et ita exponunt locutiones Patrum, cum dicunt: Patrem generasse Filium de sua substantia. Quia licet essentia non sit proprie materia, habet cum illa proportionem in hoc quod supponitur productioni, et determinatur per proprietatem personalem, tanquam per formam.

2. Vera resolutio. — Veritas autem est, ipsam essentiam, ut communicatam personae esse terminum formalem, requirere autem relationem, ut conditionem necessariam. Haec est D. Thomae sententia, 1 p., q. 41, art. 3, ubi Caietanus et alii idem docent, et Capreolus, supra Bonaventura, in 1, dist. 5, q. 2, et ibi Scotus, q. 2 et 3, Marsilius, in 1, q. 9. Et posterior quidem pars facilis est, patebitque respondendo ad motivum Durandi. Principalis vero assertio convincitur rationibus factis in praecedenti puncto. Nam in omni productione formalis terminus est natura, vel forma, in qua productum assimilatur producenti, ut ex philosophia constat et inductione ostendi potest, et ratione, quia producens intendit assimilare sibi productum, et illi communicare suum esse, et suum principium producendi. Si divina natura est, in qua persona est similis producenti, et quae primario communicatur, et est prima ratio, et principium illius communicationis: ergo eadem est terminus formalis. Et confirmatur, quia alias intelligi non posset, quo modo productio Filii esset vera et univoca generatio.

3. Obiectioni occurritur. — Dices, hoc nimum probare, scilicet productionem Spiritus sancti esse generationem. Respondeo, propter hoc addenda esse cum proportione, quae proxime diximus in fine capitis superioris. Nam essentia est quidem terminus formalis, sed sub haec voce non explicatur proxima ratio, sub qua est terminus uniuscuiusque originis, secundum speciem suam. Est ergo terminus formalis productionis Verbi, quatenus est ipsum intelligere per essentiam, et ideo illa productio est vera generatio, ut infra dicam. Eadem vero essentia est formalis terminus productionis Spiritus sancti, quatenus est amor. Et ideo, licet illa productio formaliter tendat ad communicationem amoris, et quoad hoc procedant in illa rationes factae, quia amor absolutum quid est et ipsamet essentia per summam identitatem, nihilominus tamen illa non est generatio, quia non ita formaliter tendit ad communicationem naturae, ut sic, sicut latius infra suo loco dicemus.

4. Fundamento contrario satisfit. — Ad fundamentum autem contrariae sententiae respondetur, aliquando posse terminum formalem praeexistere productioni, ut resurrectioni praeexistit anima, imo et generationi hominis ordine naturae. Est tamen advertendum discrimen: nam in illis productionibus anima non est terminus formalis secundum se, sed ut unita materiae, et ideo necesse est, addi modum unionis: in praesenti vero essentia est terminus formalis, ut communicata personae: ad hoc autem non additur illi novus modus ab ea distinctus, sed sola relatio, et ideo illa est conditio necessaria, ut essentia in tali persona habeat rationem huiusmodi termini.

5. Essentia non imitatur materialem causam. — Unde etiam falsum est, quod Durandus et Henricus docuerunt de causa materiali. Quia divina natura in his originibus, seu productionibus nullum habet concursum, vel quasi concursum causae materialis. Nam praesupponi ad terminum adaequatum productionis non est proprium materialis causae solius, sed convenit etiam principio quasi activo productionis, sive sit principium quod, sive quo et hac potissimum ratione convenit essentiae. Item quando terminus formalis nec producitur, nec comproducitur per originem, sed tantum communicatur, etiam postulat ut supponatur productioni, ordine originis, et ex hoc etiam capite convenit essentiae praesupponi secundum rationem, seu ordinem originis, ante personam productam. Non igitur propter hanc solam proprietatem tribui potest Divinitati ratio, vel umbra materialis causae in his originibus, quia in nulla re propria illi causae est proportio, et quia illa causa imperfectissima est.

6. Patres ergo cum dicunt, unam personam producere aliam de sua substantia, intelligunt tanquam de totali forma et natura. Nec aliud explicare intendunt per illum loquendi modum, praeter consubstantialitatem. Ut egregie dixit Ioannes Theologus in Concilio Florentino, sess. 18, et sumitur ex Hilario, lib. 8, de Trinit., satis a principio. Consubstantialitas autem personarum, non est materialis, sed maxime formalis (ut sit dicam) quia est ratione integrae et simplicissimae naturae, quae est actus purissimus. Unde, illa essentia non determinatur per relationem, tanquam materia per formam, sed ut natura per terminum substantialem, seu personalitatem.

7. Obiectio. — Responsio. — Obiici vero potest, quia D. Thomas, 1 p., q. 39, ad 1, negat, hanc propositionem De, significare habitudinem causae formalis, sed magis habitudinem causae materialis et efficientis. Ergo cum Patres docent, Patrem generare Filium de sua substantia, non possumus id exponere de principio formali, sed potius de materiali. Respondeo, D. Thomam ibi non tractare de hac propositione: Pater generat Filium de substantia, sed de hac: Pater et Filius sunt de, vel ex una essentia. Docetque, non esse admittendam illam locutionem, cum Augustino, 7, de Trinitate, cap. 6, potiusque dicendum esse: Pater et Filius sunt unius essentiae. Quia per hunc posteriorem loquendi modum solum significatur habitudo formae, et non denotatur aliqua distinctio in re inter personas et essentiam, quia aliqua persona potest esse suamet natura, quae se habet, ut forma. Per priorem vero locutionem, si Pater, vel Filius dicatur esse de essentia, indicatur aliqua distinctio personae ab essentia, propter habitudinem materiae, vel efficientis, quam particula De videtur significare.

8. Sed hoc ultimum limitandum est, ut intelligitur quando particula illa ita absolute ponitur inter duo extrema, dicendo, hoc est de illo. Si autem addatur aliqua determinatio, scilicet: Hoc est de substantia illius, nihil obstat, quominus per illam particulam significetur habitudo causae, seu principii formalis, quia per illam locutionem solum significatur, hoc et illud esse eiusdem naturae, et habere inter se distinctionem. Unde idem divus Thomas, quaest. 41, art. 4, ad 3, hanc differentiam constituit inter illas duas propositiones. Ubi etiam in solutione ad 1, ait: Cum Filius dicitur natus de Patre, non significari principium materiale, sed principium generans consubstantiale. Et in solutione ad 2, ait: Cum Filius dicitur genitus de essentia Patris: particulam De significare consubstantialitatem. Et addit, in illa locutione posse particulam De dicere formale principium, in his, in quibus ipsae formae sunt subsistentes et concludit: Et per hunc modum dicimus, quod Filius est genitus de essentia Patris. Eodem ergo modo dicitur Pater generare Filium de sua substantia.

1. Quamvis de loquendi modo in hac materia nonnulla obiter in superioribus tacta sint, ad complementum doctrinae aliqua hoc loco addere necesse est. Multa enim de his locutionibus scribunt theologi, praesertim D. Thomas 1. part. quaest. 39 et 41, quae omnia breviter quinque regulis comprehendi possunt.

2. Prima regula. — Prima regula est, Actus notionales propriissime, ac verissime praedicantur de singulis personis, propriis nominibus significatis in concreto, respective, seu distributione accommodata, ut Pater generat, Filius generatur. Et sub eadem regula comprehenditur haec locutio, Spirator spirat, vel Pater etiam, aut Filius spirat. Totum hoc est de fide, et ita clarum, ut non egeat nova probatione. Solum oportet observare, ut si terminus notionalis actus in praedicatione exprimatur, cum debita proportione explicetur. Ut si Pater dicitur generare, solum addamus Filium, vel alium aequivalentem terminum, quia ille actus solum illum terminum respicit, et sic de aliis. Propter quod, haec est falsa locutio, Pater genuit se, quia illud relativum eandem personam, quae praecessit, refert. Augustinus autem, Epistola 66, dixit: Pater genuit alterum se. Cum vero dixit, alterum, distinctionem personarum satis significavit, illud vero se non in omni rigore, et proprietate, sed metaphorice sumpsit, ad significandam summam similitudinem id est, genuit alterum sibi similem. Nam, et sic communiter loquimur, et ita etiam exposuit D. Thomas, dict. q. 39, art. 4. Quod vero idem Augustinus, dixit 3, contra Maxim., cap. 6: Pater genuit, quod ipse est, alium sensum habet, ut statim exponam.

3. Secunda regula. — Secunda regula est: Actus notionales non praedicantur de proprietatibus in abstracto significatis, id est, non dicimus: Paternitas generat, etc. Ita docet divus Thomas, quaest. 32, art. 2, ad 2, ubi Caietanus, Torres et alii. Ratio reddi potest, quia actiones sunt suppositorum et non formarum in abstracto. Responderi autem potest, quod interdum tribuuntur formis subsistentibus, propter earum simplicitatem et identitatem cum personis, sic enim dicimus: Deitas creat. Sed observandum hic est, quod supra notavi, has locutiones, quae propter identitatem admittuntur, non esse extendendas cum aliquo absurdo, vel contra communem usum. Verba ergo significantia actionem reddunt sensum formalem, quando attribuuntur formis in abstracto, et ideo actus attribui potest formae, quae est principium formale eius, non vero alteri. Sic dicere possumus, iustitiam punire, non vero parcere, aut misereri: dicimus etiam, Patrem producere Filium intellectu, non autem voluntate. Proprietas autem personalis est principium formale actuum notionalium, ut ostensum est, et ideo illae praedicationes non admittuntur, neque usurpantur. Qua propter nihil valet haec collectio: Paternitas est Pater et Pater generat: ergo Paternitas generat, variatur enim, (ut Logici aiunt) appellatio, sensus identicus mutatur in formalem. Verbum enim substantivum, est (iuxta communem modum significandi et loquendi) facile usurpatur in sensu identico, quando inter praedicatum, et subiectum in re non est distinctio: et ideo haec propositiones admittuntur: Paternitas est Deus, est Pater, etc. Verbum autem adiectivum significans actionem facit sensum formalem, et ideo haec non admittuntur: Paternitas intelligit aut creat, etc. Quae omnia maxime nituntur communi modo significandi et loquendi sapientum.

4. Tertia regula. — Tertia regula est. Actus notionales recte praedicantur de Deo significato per omnia essentialia in concreto sumpta, ut Deus generat, etc. Quod est de fide: et ita in hoc consentiunt omnes theologi, D. Thomas, dict. quaest. 39, art. 4, ubi omnes interpretes, idem D. Thomas, Bonaventura, Scotus, et alii cum Magistro in 1, d. 4. Et sumitur ex Scriptura, nam, Matth. 16, Christus dicitur Filius Dei vivi. Item ex Symbolo, ubi Filius dicitur Deus de Deo. Quam locutionem et etiam de Spiritu sancto veram esse, ostendit late Anselmus, libro de processione Spiritus sancti, cap. 5 et 7. Ratio vero est, quia nomen concretum, licet formaliter significet naturam communem, ex vi modi significandi, aptum est supponere pro persona, ut patet in his praedicationibus, homo scribit, aut generat: et ratio est, quia tale nomen significat naturam ut per se stantem, et ut est in suo supposito. Ergo in hac propositione, Deus generat, subiectum recte supponit pro persona Patris, ergo est vera locutio, nam ad veritatem talis locutionis affirmativae sufficit, ut praedicatum conveniat uni supposito talis naturae.

5. An his Deus generet. — Dubitant autem theologi, an possint illud subiectum supponere pro hoc Deo, ut sic, ita ut de illo verificetur praedicatum, et tota propositio. Nam Caietanus, in dicto articulo, partem affirmativam sequitur, quia sicut tenet, Deitatem, ut subsistentem ex se, ac praecisis per rationem personalitatibus, esse hunc Deum, ita putat in illa propositione Deus generat, subiectum supponere pro hoc Deo abstrahendo secundum rationem a personis. Torres vero ibidem hanc sententiam acriter impugnat. Ut autem illam impugnet, pro fundamento sumit, Deum ex se, ac semper supponere immediate pro personis. Quod quidem fundamentum, nec necessarium, nec verum est: nam verissimum est, Deum ex se, ratione subsistentiae essentialis habere pro quo immediate supponat, abstrahendo ratione a personis, atque adeo si terminus Deus aliunde non restringatur ita supponere, ut supra etiam tactum est.

6. Resolutio. — Nihilominus in illa propositione dicendum est, non posse ita supponere subiectum illud, ut de hoc Deo sic sumpto praedicatum verificetur. Ratio est clara, quia hic Deus, ut abstrahens a personis, non potest esse principium, quod, actuum notionalium, quia hic Deus non distinguitur realiter ab ulla persona: ergo ut sic non potest realiter producere. Si vero hic Deus non ita abstrahatur, sed indefinite sumatur pro Divinitate, ut subsistente, sive immediate in se, sive incommunicabiliter in persona, sic verificatur illa propositio de hoc Deo, non tamen ratione subsistentis communis, sed solum ratione Patris. Quia ut dicebam, ad veritatem propositionis indefinitae satis est, ut praedicatum de uno singulari verificetur, talis vero est, vel eamdem rationem habet illa propositio Deus generat, si in ea subiectum illo modo supponat.

7. In hac Deus generat quomodo Deus supponat. — Dubitari autem ulterius solet, an verum sit ita supponere indefinite, vel potius definite, ac determinate pro sola persona Patris. Nam Durandus, et alii statim citandi volunt, ibi Deum supponere indefinite pro omnibus personis, verificari autem de una. Quod satis est ad veritatem propositionis indefinitae, seu particularis. Quamvis enim Deus sit terminus singularis ex parte naturae, imitatur terminos communes ex parte personarum. D. Thomas autem, dicto art. 4, vult, in illa propositione subiectum restringi a praedicato et determinari, ut solum supponat pro persona Patris, quia illa soli potest convenire, generare. Unde in hac, Deus spirat, supponit pro solis personis Patris, et Filii. Quae sententia mihi probatur, quia semper loquimur de Deo, ut de re omnino singulari, et certa, quoad praedicatum, quod de illo affirmamus. Potest etiam reddi ratio, quia quando de communi termino praedicatur aliquid, quod solum potest convenire communi naturae, ut sic, subiectum restringitur a praedicato ad supponendum tantum pro illa, ut in hac Homo est species, et in hac Deus communis tribus personis, ergo, et e contrario, quando praedicatur aliquid de termino communi, quod tantum ratione unius personae potest illi convenire, subiectum illud determinatur an supponendum pro illa persona. Quia ergo generare solum ratione unius personae potest convenire Deo, ideo determinatur subiectum ad supponendum pro illa.

8. Dices: in hac locutione, Homo scribit, non restringitur praedicatum ad supponendum pro solis personis scribentibus, sed indifferenter supponit pro omnibus, licet verificetur de solis scribentibus; ergo similiter in praesentî. Respondetur negando consequentiam, quia in exemplo adducto, praedicatum ex se est indifferens, et potest convenire omnibus hominibus: et ideo non restringit suppositionem. Nam illa descriptio suppositionis, quam aliqui dialectici tradunt, scilicet, est acceptio termini pro re, de qua verificatur, ut bona sit, intelligi debet secundum aptitudinem, id est, verificari potest, et ideo in hac locutione, Homo currit, subiectum non supponit pro homine in communi, quia praedicatum illi convenire non potest. In praesentî autem praedicatum notionale, ut generare, non solum de facto convenit soli Patri, sed etiam soli illi convenire potest, et ideo non relinquit indifferentem suppositionem, sed restrictam.

9. Nota. — Ultimo in hac regula observandum est, ut si in tali praedicatione terminus exprimatur, id fiat debito modo (sicut in primo adnotavi) ita ut, si terminus per nomen personale exprimatur, actus tribuatur illi personae, cui convenit, ut, Deus generat Verbum aut Filium. Si autem exprimatur per terminum essentialem, nihil addatur ex parte praedicati, quod suppositionem distrahat. Nam haec est vera locutio: Deus genuit Deum, hae vero sunt falsae: Deus genuit se Deum, et Deus genuit alium Deum. Quia prior confundit personas, posterior distinguit naturas, ut recte docuerunt Hugo de sancto Vict., in Sum. sententiarum, tract. 1, cap. 11, D. Thomas et alii theologi supra citati, et Marsilius, in 1, quaest. 8. Neque illae duae propositiones sunt immediate oppositae, quia potest esse alia persona, licet non sit alius Deus. Hoc autem modo fieri potest praedicatio: Deus genuit alium qui est Deus, vel, alium qui est idem Deus. Existimo etiam simpliciter dici posse: Deus genuit eundem Deum, quia solum denotatur identitas naturae et non excluditur distinctio personae, quam verbum, genuit, includit. Et in hoc sensu censeo dixisse Augustinum supra: Patrem genuisse quod est ipse. Plura de similibus locutionibus legi possunt in D. Thoma, dicto art. 4, Alensi, 1 p., quaest. 50, memb. 3, Marsilio in 1, quaest. 8, et supra citatis auctoribus.

10. Quarta regula. — Quarta regula sit. Actus notionales proprie et in rigore non praedicantur de Deo, ut significato in abstracto per terminum essentialem. Itaque haec est falsa locutio: Essentia vel Divinitas generat. Conclusio est de fide, definita in capite Damnamus, de summa Trinitate. Consentunt scholastici, D. Thomas, quaest. 36, art. 5, Bonaventura, Scotus et reliqui, in 1, d. 5, Marsilius, q. 9. Ratio est, quia generans et genitum distinguuntur realiter, ut in creaturis manifestum est, et in divinis etiam haec oppositio originis est, quae affert distinctionem realem: ergo si essentia generaret vel spiraret, produceret aliquid realiter distinctum a se, ergo dicendo essentia generat, significatur, producere rem a se realiter distinctam: hoc autem repugnat divinitati personae productae: ergo. Deinde addi potest ratio ex Metaphysica sumpta, quia actiones sunt suppositorum, non naturarum, haec autem nomina abstracta significant praecise naturam, ut talis est, et ideo ex modo loquendi habent supponere pro supposito, ergo non potest illis actio tribui.

11. Obiectio. — Responsio. — Sed contra, quia haec est vera locutio: Omnipotentia creat. Supra etiam dictum est, actionem posse praedicari de forma abstracta in Deo, quando illa est principium formale actionis: sed essentia est principium formale generandi: ergo ex hoc capite potest praedicari: aliunde vero propter summam identitatem trahitur aliquando abstractum ad supponendum pro supposito, ut in hac, Deitas creat, ergo. Respondeo primo, non esse similem rationem, quia inter omnipotentiam et terminum creationis potest esse realis distinctio, quae esse non potest inter essentiam et genitum. Unde omnipotentia vel Deitas ad creandum nihil per se requirit, praeter id quod in ea essentialiter includitur, ex quo patet responsio ad posteriorem partem. Nam essentia, licet sit principium formale generationis, requirit tamen modum existendi in Patre. Et ideo de illa simpliciter sumpta non praedicatur generatio, neque in sensu formali, neque etiam identico, quia hic sensus cum sit improprius, non est usurpandus, quando alias sequitur absurdum, et ex vi praedicationis denotatur aliquid repugnans mysterio, ut supra dictum est.

12. Altera obiectio. — Ex qua doctrina solvenda est alia obiectio, quae ex locutionibus Ecclesiae et Patrum fieri potest. Nam in Symbolo dicitur Filius Lumen de lumine, et in hymnis Ecclesiae dicitur Lux de luce, qui sunt termini abstracti. Et Augustinus 6, de Trinitate, capite 2, et libro 7, capite 1, et libro 15, capite 14, Filium vocat, Sapientiam de sapientia, Essentiam de essentia, Consilium de consilio, Voluntatem de voluntate. Quem imitatur Concilium Toletanum 15, item Gregorius Nysenus, lib. de differentia Naturae, et hyp. vocat gloriam de gloria, Hilarius, in lib. de Synodis circa Concilium Sardicum, num. 26: Unigenitum ex innascibili essentia natum. Saepe etiam dicitur Filius, esse de Patris essentia, et essentia dicitur communicari Filio vel personae.

13. Responsio. — Respondeo, quia in Deo ipsa abstracta per se subsistunt, ideo saepe accipi pro concretis, ac subinde pro personis subsistentibus, sicque dici, Lux de luce, Sapientia de sapientia, etc. Aliquando vero Augustinus ita loquitur, solum ad significandam unitatem essentiae et voluntatis, etc. Unde sensus est, Filium vel Spiritum sanctum esse suum consilium, suamque voluntatem a Patre, qui est etiam suum consilium et sua voluntas, et ita se explicuit dictum Concilium Toletanum. Hilarius vero non intelligit, unigenitum esse ex essentia, ut ex principio quod, sed ut ex forma et natura vel principio quo. Et sic etiam dicuntur personae productae esse de essentia producentis, nam duplex ibi importatur respectus, unus realis, qui est ad personam producentem, alius vero rationis ad formam, de qua producuntur, ut significarunt D. Thomas, quaest. 41, art. 3, Bonaventura et alii, dist. 5, et supra tactum est. Idemque est de verbo, communicandi, nam si sumatur active, essentia non se communicat, sed persona communicat essentiam: si autem sumatur quasi formaliter, essentia communicatur omnibus, quia in hoc non importatur respectus originis nec realis.

14. Quinta regula. — Quinta regula est. Quoties actus notionalis vere praedicatur de Deo sub aliquo nomine, non potest de eodem vere negari. Haec regula est manifesta, quando terminus positus ex parte subiecti personalis est, quia tunc est clara contradictio, ut Pater generat, Pater non generat. Quando vero terminus positus in subiecto est essentialis, negant regulam positam Aureolus, Durandus, Gregorius et Gabriel in 1, d. 4, et Marsilius, quaest. 8. Nam licet haec sit vera, Deus generat, putant etiam hanc esse veram, Deus non generat: quia illae duae non contradictoriae, sed subcontrariae sunt. Nam Deus, quoad suppositionem pro personis habet vim termini communis. Unde sicut affirmativa sufficienter verificatur de una persona, ita etiam negativa.

15. Nihilominus regula posita verissima est, quae sumitur ex D. Thoma, dicto art. 4, ad 3, et in 1, dist. 4, quaest. 1, art. 2, ubi consentiunt Bonaventura et Scotus et fere alii, Scotus etiam, d. 7, quaest. 1, et omnes Thomistae. Fundamentum est, quia illa est vera contradictio, quam variis modis ipsi exponunt: dupliciter autem iuxta supra dicta explicari potest. Primo quia in affirmativa locutione subiectum restringitur a praedicato ad supponendum pro solo patre, ut probavi: ergo pro eodem supponit in negativa, quia iuxta regulas dialecticorum, termini in affirmativa, et negativa propositione servant eamdem suppositionem, quia praedicatum est idem, ut patet in his: Homo est species, et homo non est species. Et hic dicendi modus habet fundamentum in D. Thoma supra, ubi Torres illum sequitur cum Capreolo, in 1, d. 4, quaest. 1, et favet Damascenus, lib. 3, de Fide, cap. 4, et Nizetas, lib. 3, Thesauri, cap. 33.

16. Secundo erit etiam vera contradictio, licet demus, in affirmativa locutione suppositionem non esse restrictam, sed indefinitam pro hoc Deo, qui est in tribus personis. Nam ut aliquid de illo affirmetur, satis est, quod in una persona illi conveniat: ut autem negetur, necesse est, ut in nulla persona ei conveniat. Quia quoties de re singulari, et individua aliquid simpliciter negatur, sit sensus distributivus, quia ille terminus non est capax alterius propriae distributionis, et ideo simplex, et absoluta negatio illi aequivalet. Ac propterea de Petro existente in pluribus locis, si in uno scribit, etiamsi in aliis non scribat, vere dicitur, Petrus scribit, quia ibi nullum est distributionis signum. At in eodem casu falsum erit dicere, Petrus non scribit. Item haec est falsa, et haeretica: Deus non est unitus carni, id est, non est factus homo, solum quia in una persona est unitus: Item haec est falsa: Deus non est Pater, ut constat ex communi sensu omnium. Praeterea Durandus fatetur, hanc esse falsam: Non Deus generat, at vero respectu termini singularis impertinens est, quod negatio antecedat, vel sequatur, cum ille terminus non sit capax distributionis. Est ergo ibi vera contradictio: ergo si affirmativa est vera, negativa est falsa, quae fuit regula proposita.

FINIS LIBRI SEXTI DE TRINITATE.