Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Non est sermo de specie naturali, seu connaturali intellectui creato, sic enim certum est, sicut actus visionis supernaturalis est, ita ad illum eiiciendum non posse sufficere naturalem speciem. Quo sensu recte dixit Capreolus in 4, d. 49, q. 4, art. 3 ad 3, Aureoli contra 2. conclusionem, in hoc negotio videndi Deum, nullas partes habere intellectum agentem, cum ad videndum Deum non sit abstrahenda species aliqua intelligibilis, quod est munus intellectus agentis. Imo etiam in angelis et animabus separatis licet intelligibiles species non acquirant per actionem intellectus agentis, sed a Deo eis donentur, nihilominus nulla in eis potest dari species ordinis naturalis, eisve secundum capacitatem naturalem aliquo modo debita, qua Deum videre possint. Quia non magis potest esse debitus actus primus, quam secundus, cum eiusdem ordinis esse debeant: quod etiam ex dicendis a fortiori constabit. Est ergo difficultas de specie aliqua creata, quae sit supernaturalis, ac divini ordinis, ac subinde per se infusa respectu omnis creaturae possibilis.

2. Prior opinio. — In hac ergo quaestione multi theologi docuerunt visionem claram Dei proxime fieri per creatam speciem Dei, prius natura infusam intellectui beati. Huius sententiae videtur fuisse Aureolus, ut refert Capreolus 4, dist. 49, quaest. 5, art. 2 et supposito, quod visio fiat ab intellectu, eam putat probabiliorem Richardus in 3, d. 14, artic. 3, q. 3, et in 4, d. 49, art. 3, qu. 1, ubi refert alios etiam hoc sensisse; quosdam vero dixisse, etiam si detur haec species, simul necessarium esse concursum essentiae divinae, non solum ut primae causae in omni ordine rerum, sed etiam ut obiecti actu intelligibilis, quem dicendi modum refert etiam Marsilius in 3, quaestione 10, articulo secundo. Sed eum merito reiiciunt, quia superflue multiplicat: principia intelligendi ex parte obiecti et auget, ac congerit difficultates omnium opinionum sine ulla necessitate. Denique Scotus in 4, d. 49, q. 11, licet expresse non dicat: Deum videri per speciem, dicit tamen, rationes, quibus probari solet non dari talem speciem, nihil probare. Duobus autem modis solet affirmari, et confirmari haec opinio illa, primo quia implicat contradictionem, fieri visionem Dei sine tali specie; secundo quia licet non implicet, de facto asserendum non est ita fieri.

3. Confirmatur praedicta opinio. — Priori ergo modo probatur haec sententia, quia tota necessitas speciei est, ut constituat intellectum in actu primo ad efficiendam visionem, eamque simul cum illo efficiat, non potest autem Deus supplere per se ipsum hoc munus speciei intelligibilis, ergo. Probatur minor. Primo quia constituere intellectum in actu primo convenit speciei in genere causae formalis, quam Deus supplere non potest, nec per se ipsum potest uniri intellectui, quia non potest illi tribuere esse increatum. Secundo etiam quoad efficientiam non videtur suppleri posse species a Deo per modum obiecti intelligibilis, quia oportebit Deum efficere ad extra immediate per suam substantiam, quatenus est quaedam entitas actu intelligibilis, quia ut efficiat per modum obiecti, oportet, ut sicut per suam substantiam immediate terminat actum videndi, ita per eandem illum efficiat: Hoc autem esse impossibile probatur, quia Deus ad extra nihil operatur immediate nisi per voluntatem aut omnipotentiam suam. Confirmatur quoniam alias efficientia illa non solum esset ab essentia Dei ratione absolutae entitatis, sed etiam a relationibus divinis secundum proprias rationes earum, quia illae ut tales, sunt obiecta actu intelligibilia, intime praesentia intellectui per se ipsa, sed haec est tota ratio, quare essentia Dei dicitur concurrere immediate per modum obiecti actu intelligibilis, ergo idem dicendum erit de relationibus. Consequens autem videtur absurdum: tum quia efficientia Trinitatis indivisa est, semper ergo agunt personae per id, quod commune est, non per id quod est proprium, alioqui efficientia aliqua conveniret uni personae, quae non esset communis omnibus. Confirmatur, quia iam aliquis effectus creatus per se procederet a Deo, ut Trinus est et ita per illum posset cognosci Trinitas, ut Trinitas est. Denique illa efficientia relationis, ut relatio est vel esset suprema, et independens vel dependens a generali concursu primae causae. Hoc secundum repugnat perfectioni divinae, nec primum etiam dici potest, quia nulla est operatio ad extra, quae per se primo non procedat et pendeat a Deo, ut Deus est.

4. Effugium. — Refutatur. — Dicetur fortasse, saltem posse Deum, ut supremum agens per se ipsum supplere vicem speciei intelligibilis, quia praecipue est necessaria propter efficientiam, quae efficientia, ut est ab specie non est vitalis et ideo suppleri potest a Deo. Contra hoc vero probatur dicta sententia posteriori modo, nimirum, non esse asserendum, ita de facto fieri, licet non implicet. Quia connaturale non est ipsi visioni, illa autem visio debet fieri connaturali modo quantum ex parte illius fieri possit, licet respectu hominis fiat supernaturali modo. Quod autem ille modus non sit connaturalis, patet, quia modus videndi connaturalis est per speciem obiecti, ut in visu corporali, licet possit Deus facere, ut videat sine specie, tamen modus non esset connaturalis. Quae ratio etiam probare videtur, quod licet daremus non implicare contradictionem. Deum influere in illam visionem per se ipsum, ut obiectum actu intelligibile: nihilominus non esset asserendum, nunc ita fieri, quia non esset modus connaturalis, nec consentaneus ordinariae providentiae, quae postulat, ut quae Deus potest facere per intrinseca principia, seu formas seu qualitates, non faciat per se ipsum, sed per formam accommodatam, tanquam per causam secundam seu proximam. Et confirmatur, quia illa efficientia visionis beatae a Deo, ut ab obiecto non est naturalis, id est necessaria, sed voluntaria et libera: ergo non debet esse immediate substantia eius, quia tunc solum operatur immediate substantia, ut substantia vel tanquam obiectum intelligibile, quando operatur naturaliter, quatenus est et non quatenus vult, operatur autem quatenus vult influendo per voluntatem, ergo ut actio fiat connaturali modo, debet Deus per suam voluntatem influere speciem, non vero actum ipsum videndi.

5. Contraria sententia est verior. — Sex munera speciei intelligibilis. — Nihilominus contraria sententia est expresse D. Thomae et communis Thomistarum, communiorque theologorum, quos sequenti capite commodius referam: eamque censeo omnino veram. Ut tamen illam confirmem et declarem, necessarium indico prius explicare munus, et necessitatem speciei intelligibilis, et officia quae illi tribuuntur. Nam licet hoc philosophorum sit proprium, tamen hic necessarium est attingere id, quod est praesentis quaestionis fundamentum. Praesertim quia nonnulli theologi circa quaestionem hanc multa dicunt de specie intelligibili. Sex ergo illi tribuuntur: Inhaerere intellectui, constituere illum in actu primo seu informare illum, unire obiectum potentiae, efficere actum intelligendi, repraesentare obiectum, et determinare potentiam ad talem speciem actus.

6. Primum munus. — Circa primum frequenter Thomistae dicunt, inhaerere, per accidens convenire speciei intelligibili, quia accidentarium illi est, quod sit accidens: per se vero solum requirit unionem cum intellectu in esse intelligibili. Sed advertendum est, aliud esse loqui de specie, aliud de obiecto intelligibili: nam obiecto ut sic accidentarium est coniungi cum potentia, mediante aliqua re inhaerente intellectui, quia de se tale obiectum non habet, quod sit accidens et si possit per se coniungi intellectui ad efficiendum actum intelligendi, non id faciet medio accidente, sed potius per se melius efficiet, quam per instrumentum. At vero species intelligibilis proprie significat aliquid distinctum ab obiecto, quod sit veluti semen seu instrumentum eius, datum potentiae cognoscendi ad supplendam vicem obiecti quando ipsum per se non potest adesse potentiae, et per se efficere cum illa. Et huiusmodi species semper est accidens, neque aliter intelligi nec fieri potest et ideo speciei proprie dictae, quatenus ab obiecto distinguitur per se convenit inhaerere. Quamvis in ipsa specie distingui possit entitas, seu esse eius et finis, seu efficacia eius: priori enim modo per se illi convenit inhaerere: posteriori consideratione dici potest per accidens, quia finis speciei est, ut coefficiat cum intellectu, unde si cum sola existentia cum intima praesentia ad intellectum, intelligatur sufficiens ad efficiendum, accidentarium est, quod inhaereat. Quo sensu recte Scotus in 1, d. 3, qu. 7, dixit, quod speciei quatenus est, causa partialis, accidit actuare seu inhaerere.

7. Secundum munus. — Circa secundum scilicet, constituere in actu intellectum, Caietanus, 1 p., q. 12, art. 1, circa finem dicit, speciem non solum constituere formaliter intellectum in actu primo, sed etiam in actu secundo, non tamen in principium efficiens, sed ut formam informantem non quia ipsa sit actus secundus, sed quia comparatur ad actum secundum, sicut forma ad esse. Additque divinam essentiam eodem modo constituere intellectum formaliter in ordine ad visionem sui et ad illum comparari, sicut formam ad esse, quamvis non informet proprie, sed altiori modo uniatur. Haec vero doctrina est falsa, et intelligi non potest. Suppono enim actum cognoscendi esse qualitatem et formam distinctam ab specie: quantum est ex se separabilem ab illa, ita ut possit species conservari cum toto effectu formali, absque actuali cognitione. Quibus suppositis facile est intelligere, impossibile esse actum intelligendi esse ab specie, ut esse forma, quia neque esse, quod dat forma est separabile ab ipsa informante, imo nec est distinctum ab ipsa: nec etiam una qualitas potest esse formalis effectus alterius distinctae. Porro impossibilius est, quod de essentia divina dicitur, quia actus videndi Deum est forma creata, quomodo ergo potest esse formaliter a forma seu natura increata? Item quia si essentia divina aliquo modo potest constituere intellectum in actu formaliter: ergo formaliter debet illi dare aliquod esse, ergo dabit esse increatum, nam forma non dat formaliter aliud esse, nisi quod ipsa est seu quod in se habet. Consequens autem est plane falsum, ut patebit etiam ex dicendis. Dicendum est ergo, speciem non constituere formaliter intellectum in actu secundo, sed proxime in actu primo, solumque comparari ad actum secundum, tanquam principium efficiens eius ut iam ostendimus. Haec autem constitutio intellectus in actu primo potest intelligi, aut per propriam informationem, et hoc convenit speciei, quatenus accidens est aut per quamcumque aliam unionem seu coniunctionem ad efficiendum, et hoc est per se necessarium in obiecto intelligibili seu in specie, quatenus supplet vicem eius. Atque hinc ortum habuit vulgaris illa distinctio in hac materia de duplici modo actuandi potentiam, in esse reali vel intelligibili, de qua statim dicam.

8. Tertium munus. — Circa tertium de unione obiecti cum potentia, media specie notandum est, quod paulo ante dixi, aliud esse loqui de obiecto, aliud de specie: nam obiectum per se et secundum se non postulat uniri cum potentia per modum formae proprie actuantis et informantis illam. Dico autem per se, nam aliquando contingit obiectum, quod intelligitur esse actum vel habitum ipsius intellectus, qui unitur potentiae proprie, per modum formae. Sed hoc convenit illi quatenus est qualitas mentis non per se, ac praecise quia obiectum intelligibile actu est. Unde potest dari aliquod obiectum huiusmodi, quod sit substantia, vel res alia extrinseca intellectui, quae ex se non habeat informare intellectum. Quando ergo res potest aliter per se ipsam coniungi intellectui in ratione obiecti intelligibilis, non oportet, illam unionem esse per modum formae proprie informantis, sed per modum principii iuvantis intellectum ad intelligendum.

9. Atque ita est intelligendus D. Thomas 1 p., q. 12, art. 2, ad 3 et 3, contra Gentes, cap. 51. Quamvis Caietanus et Thomistae longe aliter videantur hoc explicare. Distinguunt enim duplicem unionem, seu informationem, seu duplicem actuandi modum, scilicet in esse reali vel in esse intelligibili, dicentes obiectum ipsum, v. g., essentiam divinam, si per se coniungatur potentiae, quamvis non uniatur illi per modum formae naturalis in esse reali, tamen necessario debere uniri in esse intelligibili, ita ut vere constituat intellectum in actu primo per modum formae intelligibilis. Sed interrogo, quae, vel qualis sit unio haec in esse intelligibili: aut enim est vera et formalis, et realis unio, quae ordine naturae antecedit inter potentiam, et obiectum ante actum intelligendi vel non. Si dicatur hoc secundum, tollitur quaestio, quia si non est realis unio, nihil esse potest praeter id quod diximus: sic enim uniri in esse intelligibili, nihil aliud erit quam simul coniungi, tandem duo principia subordinata ad efficiendum unum actum intelligendi.

10. Si vero dicatur primum, impugnari potest, tum quia nova unio realis non est sine novo modo, vel mutatione reali in altero extremorum, hic vero neque in essentia divina hoc reperiri potest, ut per se constat neque in intellectu, ut ipsi fatentur, nam praeter lumen gloriae nulla alia mutatio, vel modus ponitur in intellectu in actu primo et quatenus antecedit visionem, nec facile potest fingi aut explicari talis modus. Deinde, quia omnis unio realis terminatur ad unum reale compositum, ex intellectu vero, et essentia divina non componitur unum ens reale, quia neque una substantia, neque unum accidens, neque unum aliquid esse, neque divina essentia communicat suum esse increatum intellectui, neque e contrario. Denique unio realis inter duo non intelligitur sine aliqua vel causalitate mutua, vel saltem dependentia reali in existendo, vel subsistendo: nihil autem horum reperitur inter essentiam divinam et intellectum. Igitur, si contingat obiectum per se coniungi potentiae ad causandam intellectionem sui, tota illa coniunctio intelligi debet in ordine ad efficientiam, ergo solum potest ibi intelligi intima propinquitas et indistantia entitatum, inter obiectum et potentiam cum subordinatione ad agendum eundem actum. Et tunc dicitur constitui in actu primo intellectus per ipsum obiectum sibi unitum, non quia proprie obiectum actuet, vel informet seu constituat intellectum in aliquo vero, et reali esse, sed solum, quia ita assistit intellectui, ut compleat activitatem eius et sufficienter illum determinet ad talem actionem. At vero quando obiectum unitur potentiae per speciem, ipsa quidem species vere unitur, ut forma informans, obiectum vero per illam unitur potentiae tanquam agens per semen suum vel per instrumentum, sicut movens unitur mobili per impetum vel generans passo per semen, quae unio non est aliquid distinctum ab ipsa specie, eiusque efficacitate.

11. Quartum munus. — Circa quartum de efficacia est longe quaestio inter philosophos: Ego autem suppono id, quod probabilius est speciem dari, ut cum intellectu efficiat intellectionem loco obiecti, quia seclusa hac efficientia, nulla probabilis ratio, vel necessitas fingi potest ad ponendas has species. De qua re legi potest D. Thomas supra, 1 p., qu. 56, art. 1 et 1, contra Gentes, cap. 51, et sequentibus. Scotus in 1, d. 3, q. 7, et in Quodl., q. 15, Albus, in Summa de homine, p. 2, tract. de Sensib. et Capreolus in 1, d. 35, q. 1, conclus. 1, et ad argumenta contra illam. Et videtur esse sententia Augustinus, l. 9, de Trinitate, c. 12, dicente, ab obiecto et potentia oriri cognitionem.

12. Quintum munus. — Circa quintum de repraesentatione solum nunc dico, hanc repraesentationem non esse ita concipiendam, vel fingendam, ac si in specie ipsa esset similitudo aliqua formalis, vel imago depicta ipsius obiecti. Quia hoc nec potest concipi sine convenientia aliqua et unitate formali, ut de verbo postea dicam, neque hic est ulla necessitas hoc fingendi: tum quia species solum est veluti semen et instrumentum, in quo sufficit virtualis assimilatio: tum etiam quia tota vis repraesentandi in specie ponitur propter actum secundum neque aliunde colligi potest, neque nos experimur illam nisi in ipso actu secundo: ergo non est necesse esse maiorem similitudinem, vel repraesentationem in specie, quam in ipso actu. Quod optime videt Scotus, loco citato, et Ferrarius 1, contra Gentes, cap. 53. Unde quod Paludanus et aliqui Thomistae dicunt, actum non repraesentare, sed supponere praesentiam obiecti per speciem factam et tendere in obiectum repraesentatum per speciem: non recte dictum est, quia intentionalis repraesentatio, quae potest esse in mente, proprie et actualiter est in ipso actu, ut ipsa etiam experientia docet: nam cessante actu nullam effigiem, vel idolum obiecti experimur in anima, unde si aliquo modo experimur species, maxime est, quia postquam cessamus ab intelligendo, possumus iterum actum formare et repraesentare obiectum ex vi interni principii conservati in animo, quod est signum aliquod, semen eius relictum esse in mente, quod est principium illius actualis repraesentationis. Haec igitur repraesentatio fit in genere causae formalis per ipsummet actum, species vero solum dicitur repraesentare, quatenus est principium constituens intellectum in actu ad efficiendam huiusmodi actualem repraesentationem.

13. Sextum munus speciei intelligibilis. — Circa sextum, quod est determinare potentiam, facile ex dictis intelligitur, hanc determinationem in actu primo esse, aut per modum principii formalis et informantis, si fiat per propriam speciem, aut per modum comprincipii complentis activitatem ad talem speciem actus et hac ratione quasi specificantis ex parte principii. Non vero proprie ex parte termini, quia species impressa non comparatur per modum obiecti terminativi, in quo fiat visio, ut suppono ex libris de anima. Unde etiam species non determinat potentiam in aliquo alio genere causae, ut patet discurrendo per singula.

14. Prima conclusio. — His positis, dico primo: Non implicat contradictionem divinam essentiam per se ipsam, ut obiectum intelligibile uniri intellectibus beatorum ad efficiendam immediate visionem beatam, absque interventione speciei intelligibilis impressae. Haec assertio, ut dixi, est D. Thomae, et communis et in illam inclinat Scotus, 2, d. 3, q. 9. Haec autem assertio non solum est ita intelligenda, ut hoc non repugnet fieri multiplicando miracula et supplendo per omnipotentiam omnem efficientiam obiecti et speciei, hoc enim facillime ostendi posset, ut ex dicendis patebit, non est tamen satis ad id quod intendimus. Intelligitur ergo assertio, quod hoc non repugnet fieri, servato aliqui connaturali ordine concipiendi verbum mentis ex obiecto et potentia. Sic ergo probatur haec sententia a D. Thoma, quia divina substantia est obiectum maxime intelligibile in actu et in illo ordine est actus purissimus, absque ulla admixtione potentiae, ergo potest per se ipsum uniri intellectui ad intellectionem sui, ergo non est simpliciter necessaria species creata. Quia haec tantum requiri solet propter absentiam, vel impotentiam obiecti intelligibilis. Secundo declaratur, quia nulla est repugnantia, aut enim oriretur ex causalitate formali, quam species, seu obiectum habere debet circa intellectum, constituendo illam in actu primo: aut ex causalitate efectiva, sed ex neutro capite oritur, ergo.

15. Circa priorem partem multa dicunt Thomistae de unione essentiae divinae cum intellectu in esse intelligibili, ratione cuius potest supplere illud munus speciei absque propria et formali causalitate, per aliud genus ineffabilis unionis: sed, ut supra dixi, hic non potest intelligi alia unio, nisi coniunctio duorum principiorum et sufficiens subordinatio ad eundem actum efficiendum, neque est aliquid quod nos cogat ad aliam unionem asserendam. Neque enim haec ineffabilia mysteria asserenda sunt, sine fundamento cogente. Diximus enim supra actualitatem, seu determinationem potentiae ab obiecto per accidens, seu per occasionem, ut sic dicam, fieri per inhaesionem aut veram informationem, quia per se solum requiritur concursus obiecti sufficienter applicati. Quod, exemplo videre licet in angelo cognoscente se ipsum, per suam substantiam (quam opinionem nunc suppono ut probabiliorem: nec enim omnia exempla probanda ubique sunt, praesertim cum constet saltem esse probabile) ibi ergo substantia angeli se intelligentis sufficienter determinat intellectum eius et dici potest constituere illum in actu primo ad intelligendum, non formaliter actuando illum, sed complendo cum illo unum principium proximum totale actionis.

16. Obiectio. — Reiicitur. — Dices, quamvis substantia non inhaereat intellectui angeli, tamen intellectus inhaeret substantiae et ex hoc capite intelligi potest inter ea unio sufficiens ad intellectionem: at vero in praesenti nec Deus inest intellectui beati, neque e contrario. Respondetur illam inhaesionem non esse necessariam ad efficientiam ut sic. Sed in creatura fortasse est necessaria aliqua similis coniunctio, propter imperfectionem eius uti possint illa duo principia esse subordinata et per sit coniuncta in ordine ad eamdem actionem. At vero Deo tribuendum est id quod est perfectionis in creatura, seclusis imperfectionibus; concurrere autem ad actum intelligendi per modum obiecti intelligibilis et per se adesse potentiae et subordinare illam sibi in ordine ad eumdem effectum, totum hoc est perfectionis et potest recte intelligi sine imperfectione inhaerentiae, vel informationis, ergo ex hoc capite hoc non repugnat. Et hanc doctrinam insinuavit Caietanus, 1 part., quaest. 12, art. 2, in quadam prima solutione, quamvis illam non probet, eam tamen videntur sequi Scotus et Ferrarius et illi etiam favet Scotus in 1, dist. 3, quaest. sexta, quamvis eum impugnet Caietanus, 1 parte, quaest. 79, art. 2.

17. Opinio Thomistarum. — Refellitur. — Prima assertio. — Circa secundum caput de efficientia varia etiam dicunt Thomistae: nam quidam eorum licet affirment Deum supplere vicem speciei, nihilominus negant Deum posse supplere et conferre illam efficientiam, quam solet dare species intelligibilis, quia in tali efficientia species est veluti instrumentum intellectus, qui illa utitur. At vero essentia Dei non potest hoc modo subiici, seu subordinari intellectui, ut ita dicam, esset enim magna imperfectio. Et ideo hi auctores dicunt essentiam divinam supplere vicem speciei, quantum ad unionem obiecti cum potentia, non vero quantum ad efficientiam: sed hanc totam tribunt lumini gloriae, quod tamen negant esse speciem intelligibilem Dei. Sed hanc doctrinam existimo divo Thomae contrariam et involventem repugnantiam. Primum patet, nam divus Thomas, 1 part., quaestione duodecima, articulo secundo, ad ultimum et tertium, contra Gentes, capite 11 et in 4, distinct. 49, quaest. 2, art. 2, ad. 8, et in corpore, docet, essentiam divinam esse, quod beatus intelligit et quo intelligit et supplere totam rationem speciei, quoad omnem concursum obiecti. Secundum patet, quia seclusa efficientia nulla relinquitur necessaria unio obiecti cum potentia, quae ad intellectionem conferat per modum actus primi. Quia ut ostendimus, unio formalis ibi nulla est, sed tantum potest intelligi coniunctio quaedam in ordine ad eamdem actionem. Item quia obiectum duplicem habitudinem potest habere ad actum, scilicet, principii et termini, seclusa autem efficientia, excluditur habitudo prima et consequenter ratione illius non est necessaria unio, neque quoad hoc est aliquid, in quo obiectum suppleat rationem speciei. Habitudo autem termini, neque convenit speciei intelligibili, ut sic, neque per se requirit unionem, sed solum quod obiectum in se et prout in se est videatur. Ergo repugnat dicere, quod essentia divina nihil efficiat ut obiectum et quod uniatur potentiae ad supplendam vicem speciei.

18. Praeterea repugnat etiam dicere hanc totam efficientiam convenire lumini et illud non esse speciem, vel saltem habere vicem eius. Nam per speciem solum intelligimus quamdam qualitatem, quae praebet potentiae activitatem quamdam ad actum, necessariam ex parte obiecti. Item quia haec activitas obiecti necessaria est in actu intelligendi ut sic: ergo etiam in visione beata: ergo si Deus non praebet illam per se ipsum, sed per qualitatem, quam per modum actus primi ad hoc munus substituit, quae qualitas est ipsum lumen, necesse est fateri, ipsum lumen esse speciem, quia est veluti semen seu instrumentum obiecti ad actum efficiendum: ergo repugnantia est negare speciem creatam et hoc munus tribuere lumini.

19. Alii ergo concedunt, Deum per se efficere huiusmodi actum, non tamen immediate per substantiam suam tanquam obiectum actu intelligibile, sed per voluntatem per infinitam potentiam, qua operatur alios effectus. Sed licet verum sit, Deum posse hoc modo supplere efficientiam obiecti non solum in intellectu respectu visionis suae, sed etiam respectu aliorum obiectorum, imo etiam in sensibus, quia Deus ut prima causa potest supplere efficientias causarum secundarum, ubi non involvitur specialis repugnantia, quae hic nulla apparet; nihilominus hoc in praesenti non sufficit, quia ille modus operandi Dei et supplendi efficientiam obiecti et miraculosus est, et praeter naturam rerum. Quia ex natura rei obiectum esse debet causa proxima actus, per se, vel per speciem: ergo si Deus ut obiectum non posset per se influere, deberet infundere speciem, ut actus connaturali modo fieret. Sicut infra etiam dicemus, posse Deum ut causam supremam supplere efficientiam luminis, et nihilominus lumen esse necessarium ad connaturalem modum agendi.

20. Resolutio. — Dicendum ergo est praeter concursum Dei ut causae primae, posse etiam influere in actum videndi per modum principii proximi connaturalis illi actui ex parte obiecti et hanc efficientiam dari immediate per substantiam divinam, libere applicatam per voluntatem. Probatur, quia Deus est perfectissimum obiectum intelligibile in actu, ergo convenit illi quicquid est perfectionis in tali obiecto, ergo et posse efficere visionem sui in ratione obiecti, nam hoc perfectionis est: et nullam habet admixtam imperfectionem Deo repugnantem. Minor propositio probatur, quia in efficientia, ut sic, nulla est imperfectio et ideo dicitur Deus posse supplere causam efficientem, quia hoc ex perfectione convenit. Nec vero in tali efficientia fingi potest specialis imperfectio. Quae enim afferebatur, quod divina essentia subordinaretur in agendo intellectui creato, nulla est: species enim intelligibilis, quia est accidens intellectus, potest illi subordinari: obiectum vero ipsum intelligibile, in quo illa virtus efficiendi est altiori modo, non est necesse ut subordinetur intellectui, sed potius potest ipsum obiectum habere subordinatum sibi, sicut angelus intelligens suam substantiam, habet sibi subordinatam vim intellectivam. Maxime, quia in praesenti Deus, qui videtur, est principalis auctor huius visionis et utitur intellectu creato tanquam instrumento, cui coniungit substantiam suam, tanquam obiectum ad efficiendam visionem.

21. Secunda conclusio. — Ratio responsum reiicitur. — Secundo dicendum est, videri Deum a beatis sine interventu speciei intelligibilis creatae, Deo ipso proxime per suam substantiam concurrente. In hoc sequimur opinionem D. Thomae fere communi theologorum consensu iam receptam, nam praeter eos, qui putant, non posse dari talem speciem, quos in sequenti capite referam, eam tenent Alex. Alensis, 1 parte, quaest. 7, numero secundo et 2 parte, quaest. 29, num. 1, Paludanus in quarto, dist. 49, quaest. 1, art. 2, et ibidem Thomas de Argentino et Marsilio in 3, quaest. 10, art. 2, estque in scholis valde recepta. Rationem huius assertionis multi ex eo sumunt, quod putant implicare contradictionem, dari talem speciem creatam Dei, sed hoc habet dubitationem tractandam capite sequenti, a qua nunc abstrahendum est. Ratio ergo assertionis sumitur ex praecedenti, quia non oportet multiplicare principia, quae non sunt necessaria iuxta naturas rerum: sed ostensum est, posse Deum videri sine specie concurrente ipso per se tanquam obiecto actu intelligibili, quod satis est, ut visio maxime fiat connaturali modo, ergo. Secundo, speciem solum poni solet ad supplemendam absentiam, vel impotentiam obiecti, hic autem ad neutrum horum est necessaria. Responderi potest ex Scoto quodlibet 14 et in 2, distinct. 3, quaest. 9, etiam dari speciem, ut actus sit in potestate intelligentis. Respondetur: si hoc intelligatur de potestate libera, non habere locum in hac visione, quae non libere, sed necessario fit. Si autem intelligatur absolute de potestate activa; satis habere intelligentem in sua potestate talem actum, si ex parte sua habeat sufficientem virtutem activam et obiectum per se satis coniunctum ad agendum; praesertim in hac visione, in qua principalis virtus est in ipso Deo, qui est obiectum talis visionis, ideoque ex natura rei necessario manat ab obiectis et potentia sufficienter elevata ad operandum, ut infra dicemus. Sed urgebis. Nam magis connaturale est, ut principium proximum operandi sit intrinsecum et inhaerens ipsi operanti, nam haec est ratio, ob quam ponuntur habitus infusi. Respondetur, hoc esse verum de principio operandi, quod tenet se ex parte operantis, non vero de obiecto ipso. Atque ita in praesenti, beatus quatenus efficit visionem, habet principium agendi sibi inhaerens, scilicet, intellectum et lumen: obiectum vero non est propria ratio agendi, a qua ipsa beatus denominetur agens, seu activus, sed est veluti principium co efficiens et coadiuvans et ideo necesse non est ut uniatur intellectui per aliquid ipsi inhaerens.

22. Ad argumentum. — Haec omnia clariora fient respondendo argumentis aliarum opinionum. Ad argumenta ergo priori loco posita responsum iam est, necessarium non esse, ut obiectum intelligibile constituat potentiam in actu primo informando illam, sed per se assistendo et coniungendo se illi, quando est tam perfectum, ut per se id facere possit. Item ostensum est, non repugnare divinae omnipotentiae per se ipsam influere in actum ut obiectum actu intelligibile. Quod vero quidam obiiciunt, talem actionem futuram esse naturalem et non liberam, frivolum est, quia illa efficientia subordinata est voluntati divinae, sicut omnis alia effectio ad extra et hoc satis est, ut sit libera, non elicitiva (ut more nostro loquamur) sed donominative ad modum actus exterioris: nam etiam creatio est hoc modo libera et non alio.

23. Dubium. — Quidam dicendi modus. — Refutatur. — In confirmatione petitur difficultas, an haec efficientia sit tribuenda soli divinae essentiae, vel etiam relationibus ut sic. Alicui videri potest probabile hoc posterius, propter argumentum ibi factum et quia nullum inde videtur sequi inconveniens, quia cum una persona non possit videri sine alia, semper ille effectus ad extra erit indivisus et communis omnibus, quod videtur sufficiens ad salvandum illud axioma: Opera Trinitatis ad extra sunt indivisa. Sed nihilominus non approbo hunc dicendi modum. Nam imprimis constat, solum concursum, divinae essentiae esse sufficientem ad efficiendam visionem omnium personarum, ut patet in ipsismet personis divinis. Nam Pater, verbi gratia, intuetur omnes personas et tamen relationes Filii et Spiritus sancti non concurrunt ullo modo tanquam ratio, vel principium, per quod Pater videat, seu intelligat illas, ut est res certissima, sed sola sua substantia est Patri sufficiens ratio ad videndum omnia, ergo idem erit respectu visionis creatae. Nam quod haec fiat per efficientiam (quae nulla est circa visionem increatam) nihil refert, quia hoc provenit ex imperfectionis; et non tollit, quin ipsa substantia divina de se sit sufficiens ad manifestandum omnia. Et ratio est, quia in ipsa essentia virtute et eminenter continentur relationes, tanquam in radice, nostro modo loquendi et ideo ipsa est sufficiens principium ad videndas illas, non est ergo necessaria efficientia ipsarum relationum per se ipsas, sed solum quatenus includunt essentiam.

24. Ex quo ulterius infero, hanc efficientiam non esse alio modo possibilem. Primo, propter rationem factam, quia efficientia ad extra est indivisa, quod est verum non solum ratione effectus, quia semper est ab omnibus personis, sed etiam ratione effectionis et principii agendi, quod est semper unum et idem in omnibus personis, nam in hoc fundant omnes sancti illud axioma. Quia, si relatio esset ratio agendi, quantum est ex parte sua, posset una efficere sine alia. Quod vero non possit videri una persona sine alia, id aliunde provenit. Unde esset quasi per accidens ad ipsam efficientiam, quia quantum est ex parte efficientiae, nihil repugnaret. Secundo, quia divinis relationibus nihil est tribuendum, nisi quod est necessarium et maxime connaturale: non est autem necessaria haec efficientia, ut ostendi, neque etiam est connaturalis, quia proprius et connaturalis modus videndi divinas personas, est per essentiam earum ita ut essentiale et primarium obiectum illius visionis sit essentia, relationes vero consequenter cum illa videantur, sicut consequuntur illam. Ergo est etiam connaturale, ut sola essentia sit principium talis visionis, per quam ipsa primo et consequenter reliqua videntur. Tertio, addi potest, quod relatio, ut relatio non est activa: Item quod substantia praecise, ut talis est, non est ratio agendi, sed conditio et ideo relationes divinae praecise sumptae, quatenus relationes sunt, sunt rationes subsistendi, non efficiendi.

25. Ad aliam partem argumentorum iam fere responsum est. Negamus enim speciem creatam esse necessariam, ut visio illa fiat connaturali modo, quia species non est necessaria ex parte intelligentis sed obiecti. Quod autem alia obiecta concurrant mediante specie, provenit ex eo, quod improportionata sunt, ut per se concurrant. Ubi autem obiectum est aptum et sufficienter coniunctum potentiae magis connaturale est, ut per se ipsum efficiat sui cognitionem, ut de angelis dictum est. Unde per hoc non excluditur, quin Deus efficiat illam visionem per causam secundam et per formam illi inditam, necessariam ex parte eius, ut iam dictum est et in capite quarto decimo, amplius explicabitur. Ad confirmationem vero dicendum est, elicitive (ut sic dicam) esse illam actionem ab essentia Dei quatenus est, imperative autem esse ab eadem, quatenus vult. Et priori ratione habet illa actio, quod sit naturalis quoad specificationem, quia supposito, quod vult Deus illo modo difficere cum tali intellectu, tali lumine disposito, talem sui imaginem expressam in illo et cum illo imprimit. Est autem actio libera quoad exercitium, quia ex libera voluntate pendet.