Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Primum placitum. — Munitur haec opinio. — Qui praedestinationem ponunt in sola voluntate efficacit dandi gloriam, absolute negant, iustificationem esse praedestinationis effectum. Sic necesse est sentire omnes, qui putant iustificationem et gratiam futuram supponi praevisam ante praedestinationem, ut de Gabriele, Ocham, Maiore et aliis supra retulimus. Haec vero sententia et falso nititur fundamento, ut supra probatum est et generaliter defendi non potest. Nam Paulus ad Rom. 8, expresse ponit iustificationem inter effectus praedestinationis, dicens: Quos praedestinavit, hos et iustificavit. Et Augustinus, de Praedest. Sanct., cap. 10 et de Bono persever., cap. 14, gratiam dicit esse praedestinationis effectum: quod maxime intelligit de sanctificante gratia.

2. Duplex praedestinatorum iustificatio. — Prior stabilis. — Posterior temporalis. — Prior est effectus praedestinationis. — Ut ergo quid certum videatur, quid vero possit in controversiam vocari, apertius constet, distinguamus duplicem iustificationem praedestinatorum. Una dici potest stabilis et firma, iuxta Phrasim Pauli, quia semel facta nunquam amplius amittitur: alia temporalis vocari potest, iuxta modum loquendi Augustini, quia pro aliquo tempore durat eius effectus, sed tandem amittitur. Prior necessaria est in omni praedestinato, quia necesse est, ut gratiam aliquando consequatur in hac vita, quam pro aliquo tempore usque ad mortem conservet, alias non salvabitur. Alia vero iustificatio, licet ita necessaria non sit, tamen sine dubio etiam in praedestinatis locum habet, quia gratiam semel comparatam perdere possunt, iuxta certam fidei doctrinam. De priori ergo iustificatione et gratia ad minimum certum est, esse praedestinationis effectum, quia saltem de illa necesse est verba Pauli verificari. Item, quia illud est, singulare et proprium beneficium praedestinatorum, et simpliciter necessarium ad executionem electionis eorum (unde ex illa procedit): est ergo effectus praedestinationis eorum. Denique rationes, quas in sequenti puncto afferemus, hoc a fortiori convincunt: tandem licet daremus, electionem efficacem, ad gloriam non praecedere ordine intentionis, nihilominus voluntas dandi homini talem iustificationem, ut ab illa non cadat amplius, est virtualis voluntas dandi ei gloriam et sufficiens, ut ad praedestinationem pertinere merito censenda sit, ergo hoc satis est, ut pertineat ad praedestinationis effectum.

3. De altera iustificatione est anceps quaestio. — Quorumdam opinio. — De altera ergo iustificatione et gratia, quae per peccatum amittitur, difficultas superest, an illa etiam sit praedestinationis effectus in omnibus electis. Et quidem, si verum esset, gratiam per peccatum amissam non restitui per poenitentiam, probabiliter dici posset, non deesse effectum praedestinationis, quia tandem et ultimate non confert ad gloriam, vel augmentum cum effectu consequendum: sed ita se habet, sicut gratia, quae ad tempus datur reprobis. Nos autem supponimus, totam illam gratiam reparari per poenitentiam (non loquimur de eadem numero, sed de gradu) et adhuc facta illa suppositione procedit difficultas posita. Nam quidam dicunt, licet gratia illa, ut reparata per poenitentiam, sit effectus praedestinationis, hoc enim evidens est ex dictis, non tamen ut praecessit et perdita est.

4. Fundamentum. — Exemplum pro hac sententia adhibetur. — Fundamentum eorum est, quia praedestinatio ex parte effectuum consistit in serie quadam mediorum, per quae electus infallibiliter perducitur ad vitam aeternam: ergo de ratione illius est, ut haec series mediorum sit continua, ut sic dicam, id est, ut per mortale peccatum non interrumpatur: ergo quidquid gratiae praedestinatus obtinuit, si illud per peccatum amittat, non fuit effectus praedestinationis. Probatur prima consequentia, quia Deus non permittit peccatum praedestinati ex intentione reparandi illud, ut in superioribus tactum est, et dicetur etiam in sequentibus: ergo ex vi illius peccati et ex vi totius providentiae, quae praecessit, gratia illa omnino, amittitur et manet sine fructu vitae aeternae. Quod autem reparetur, est quasi ex nova providentia, novaque voluntate divina, ergo ut praecessit, non est effectus praedestinationis, sed est mere temporalis gratia, sicut est illa, quae interdum datur reprobis. Solum ergo est effectus, quatenus reparata est. Confirmant hoc exemplo Adami, nam gratia, quam habuit in statu innocentiae, ut praecessit peccatum, non fuit effectus praedestinationis, licet fuerit, ut postea reparata. Assumptum patet, quia omnis effectus praedestinationis Adae datus illi est ex Christi merito, quatenus habuit rationem redemptionis et fundatum fuit in eius morte, gratia autem, quae data est in statu innocentiae, vel omnino non fuit effectus meritorum Christi, ut quidam volunt, vel saltem non ut redemptoris, quod certum est, ergo.

5. Conclusio. — Communis expositio. — Ratione conclusio corroboratur. — Nihilominus dicendum censeo, totam illam gratiam, etiam ut praecedit peccatum, dari ex praedestinatione, et esse effectum eius. Quod imprimis est magis consentaneum Paulo dicenti: Quos praedestinavit, hos et iustificavit. Quod Patres et expositores indistincte intelligunt de praedestinatorum iustificatione, etiam de illa, quae per baptismum in praedestinato fit: nam licet indefinite vocem illam iustificationis accipiamus, aequivalet universali et indifferenter comprehendit omnem iustificationem, quae in praedestinato sit. Deinde argumentor ratione, quia gratia illa, quae praecessit, in se vel in suis effectibus perpetuo manet, et habet effectum gloriae: ergo nihil illi deest, ut sit effectus praedestinationis. Patet consequentia, quia reliquae conditiones in illa non desunt, ut per se notum est. Antecedens vero probatur, quia illa gratia regulariter fuit principium meritorum, vel saltem contulit ius ad gloriam, quod ius non omnino amittitur per superveniens peccatum: sed impeditur, et ideo ablato peccato, illud idem ius, quod prius fuerat acquisitum et merita, si quae erant viva, manent in divina acceptatione, et propter illa datur aeternum praemium gloriae: ergo fructus illius gratiae prioris permanet in vitam aeternam: ergo illa fuit effectus praedestinationis.

6. Amplius confirmatur. — Effugium reiicitur. — Confirmatur, quia ut aliqua gratia sit praedestinationis effectus, non est necesse ut ipsamet in se ipsa maneat in vita aeterna, alioqui vocatio efficax non esset effectus praedestinationis, quia ipsa non durat in vita aeterna, satis ergo est, quod duret effectus eius, ut ipsa sit effectus praedestinationis, ut supra etiam diximus. Eo vel maxime quod talis gratia formaliter durat in perpetuum, quamvis enim non duret in eadem numero entitate, hoc materiale est, parumque refert ad effectum praedestinationis. Dices, non durat perpetuo nisi ut restituta. Sed contra, quia haec restitutio non fit, per se loquendo, nisi virtute prioris gratiae et infusionis eius et meritorum, vel ipsius hominis, vel Christi, quae illi applicata fuerunt. Nam poenitentia peccati commissi solum concurret ad illam restitutionem, ut causa per accidens removens impedimentum: ergo haec gratia restituta per se nititur in priori beneficio, vel merito: ergo illud etiam prius beneficium et consequenter prior etiam gratia, fuit effectus praedestinationis. Denique, intentio Dei producendi hunc electum ad tantum gradum gloriae, non consequitur effectum absque illa gratia ut praecessit, quia nisi praecessisset, non daretur illi homini poenitentiam agenti tanta gratia, quae ad tantam gloriam sufficeret: ergo illa gratia concurret ut medium ad ultimum effectum divinae electionis consequendum, ergo est effectus eius et praedestinationis.

7. Addo praeterea, potuisse gratiam, et iustificationem amissam esse effectum praedestinationis, etiamsi per poenitentiam recuperanda non esset, dummodo aliquo modo conferret ad consequendum illum beatitudinis gradum, qui de facto comparatur. Hoc facile patet ex principio posito, quod praedestinationis effectus non est sola gratia, quae permanet in aeterna vita, sed etiam quae quocumque modo confert ad aeternae vitae consecutionem, etiamsi ipsa gratia in se transeat. Potest autem intelligi, quod gratia semel habita multis modis conferat vitae aeternae consecutionem, etiamsi non reparetur. Primo enim potest conferre tanquam occasio excitans hominem ad habenda, quando postea resurgit, plura merita permanentia in vitam aeternam, vel quia inde excitatur ad graviolem dolorem, et poenitentiam, vel ad maiorem gratiarum actionem pro tantis beneficiis susceptis, vel ad alios actus similes: Praesertim vero posset deservire memoria illius gratiae, et iacturae factae, ad serventius conandum resarcire damnum nova diligentia, et fervore: sicut solet mercator, qui divitias amisit, licet illasmet recuperare non possit, alias similes diligenter procurare: ad quod moveri potest ex amore, et aestimatione, ac memoria priorum divitiarum. Unde ad illam diligentiam adhibendam plurimum conferre solet aliquando expertum fuisse priorem statum et divitias: ad hunc ergo modum posset in praesentì intelligi. Praeterea iustificatio praeterita confert saepe, ut homo post lapsum facilius ad cor redeat, et ut in peccatis non obdurescat: relinquere etiam solet facilitatem aliquam in bonis operibus, vel propter acquisitum habitum, vel propter bona phantasmata, quae permanent non obstante peccato: ergo ratione huius utilitatis posset esse praedestinationis effectus: nam totum hoc tandem fructificat aliquo modo in vitam aeternam. Haec autem omnia nunc coniunguntur cum reparatione omnis praecedentis gratiae, et meritorum: et hoc ipsum auget gratitudinem ad Deum: ergo multis titulis connumeranda est talis gratia inter praedestinationis effectus.

8. Contrariae sententiae fundamentum expeditur. — Ad exemplum respondetur. — Neque obstat fundamentum contrariae sententiae. Nam imprimis nego consequentiam: alias nec propria merita essent effectus praedestinationis, quod profecto verisimile non est, ut iam dicam. Nec video quae sit necessitas illius continuationis mediorum in eo sensu explicatae. Solum enim posset id esse necessarium, si peccatum superveniens omnino, et in perpetuum extingueret quidquid aedificatum fuerat: nunc autem (ut dixi) non ita est. Ergo facile intelligimus, Deum ex speciali providentia praedestinationis suae dedisse electo talem gratiam: quia licet cognoverit fore impediendam per peccatum, tamen etiam praenovit habituram tandem fructum aeternum. Unde licet concedamus, Deum non permittere peccatum praedestinati ex intentione reparationis (de quo postea), dicimus tamen, non permittere illud sine proposito reparationis. Non enim permittit illud malum, quod futurum sit aeternum, sed ut temporale, semper enim retinet voluntatem formalem, vel virtuales tollendi illud: quod satis est, ut priorem gratiam dederit ex praedestinatione. Ad confirmationem seu exemplum, negatur assumptum. Supra enim dixi, et verum est, primam gratiam Adae in statu iuocentiae fuisse effectum praedestinationis eius, quod rationes hic facte aequae probant. Dixi etiam non esse de ratione praedestinationis, quod sit ex redemptione formaliter, sed satis esse, quod sit ex gratia CHRISTI, quae latius patet quam redemptio: et talis fuit illa prima gratia Adae, de qua alibi.