Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Prima opinio. — Haec est tertia difficultas, quam argumenta postulabant quae supra etiam tacta est. Pendetque ex alia generali quaestione, an decretum liberum Dei semper, ac necessario faciat aliquam realem mutationem creaturae, et consequenter non possit aliquis actus liber in Deo intelligi, sine quo omnis mutatio, quae in creatura sit, consistere posset. Ita enim sentiunt aliqui auctores, propter solum fundamentum inter arguendum tactum: et ex hoc principio inferunt multa valde notanda in Theologia, videlicet. Deum habere aliquem actum amoris omnino necessarium circa creaturas possibiles; non posse Deum remittere peccatum etiam veniale, ni si faciendo in homine mutationem realem formaliter incompossibilem illi peccato: item non posse ordinare rem unam ad aliam, ut finem, nisi ex se habeat naturalem habitudinem ad talem finem, vel in illa fiat aliqua realis mutatio, per quam talem ordinationem recipiat, et similia, quae difficilia sunt: et ideo circa hoc principium, breviter, quod sentio, dicam.

2. Conclusio. — Probatur inductione. — Assero igitur imprimis, posse Deum per decretum efficax ordinare unam rem ad aliam, ut ad extrinsecum finem, (id est, tali rei non debitum, nec illi connaturalem) nulla speciali mutatione facta in tali re, quae sic ordinatur in finem, neque in ipso fine, ad quem ordinatur. Hoc primum ostendo inductione facta in omni ordine effectuum: efficit enim Deus pluviam interdum ex intentione fructuum aliquando vero ex intentione puniendi homines: in quo effectu, si consideremus totam realem mutationem, quae sit in pluvia, potest esse eadem, sive fiat propter hunc, sive propter illum finem, cum tamen illi fines valde extrinseci sint tali effectui. Deinde, in moralibus, ex sententia Sanctorum omnium, Deus vult permittere peccatum ex intentione alicuius boni, quod ipse Deus potest ea occasione operari, quamvis talis permissio ex natura sua non inferat tale bonum, neque illud ex se respiciat. Imo (ut infra videbimus) permissio peccati (iuxta communem sententiam) aliquando est effectus praedestinationis, et intenditur a Deo, ut per illam paret viam ad consecutionem gloriae alicuius hominis. Constat, nec propter hunc finem permissionem ipsam realiter fieri alio modo, neque ex intrinseca sua natura postulare talem finem. Et confirmari potest hoc exemplum ex eo quod eandem permissionem aliquando Deus vult in vindictam peccati.

3. Potuit Deus creare hominem cum eadem natura non ordinando illum ad finem supernaturalem. — Praeterea de mysterio Incarnationis docet fides, factum esse propter nos homines et propter nostram salutem: Unde etiam constat apud theologos, mysterium illud aliquo modo esse ordinatum in salutem hominum, ut in finem. Est autem per se notum, hunc finem non esse intrinsecum incarnationi nec debitum: est item manifestum, potuisse Deum facere totum illud mysterium, totamque mutationem realem quam nunc fecit in humana natura ad perficiendum illud, non intendendo illum finem, nec reparando homines per Christum, sed alios creando et sanctificando. Tandem in re de qua agimus, certum est, creare nunc Deum hominem propter finem supernaturalem, et potuisse illum creare cum eadem natura, non ordinando illum ad talem finem, quod nunc suppono ex materia de gratia: ergo habuit Deus decretum liberum quo voluit ordinare hominem ad talem finem, licet immediate ex hoc decreto nulla mutatio in homine fiat.

4. Praeterea omnes theologi concedunt, praeter omnem voluntatem, per quam Deus confert media hominibus ad consequendum supernaturalem finem, habere specialem actum intentionis, quo vult omnibus hominibus gloriam, saltem voluntate inefficaci. Inquiero igitur quam specialem mutationem realem faciat Deus in homine per talem actum: nam si nullam efficit, hoc est, quod nos dicimus de intentione efficaci, nec potest specialis repugnantia in illa assignari: imo facilius in illa intelligi, statim ostendam. Si vero aliqua specialis mutatio respondet illi actui, signetur quaenam illa sit. Ego vero ostendo nullam esse posse, quia vel illud quod fit per hanc intentionem, est aliqua mutatio pertinens ad ordinem naturae, et hoc non, quia eadem omnino natura rationalis cum omnibus proprietatibus sibi connaturalibus posset a Deo creari sine tali intentione, sed tantum ut frueretur naturali fine. Vel illa mutatio est supernaturalis: et haec imprimis non semper fit in omni homine ordinato ad illum finem. Multi enim homines nunc procreantur a DEO, in quibus nulla mutatio realis supernaturalis fit in toto tempore vitae, ut patet in multis parvulis, nec est incredibile idem contingere in multis adultis infidelibus. Et deinde quando talis mutatio fit, non fit proxime et immediate per illam intentionem, nam illa intentio ex se generalis est, et eadem respectu omnium, et mutatio gratiae non est eadem in omnibus. Fit ergo in unoquoque per voluntatem dandi hanc vel illam gratiam, ut iidem auctores fatentur, quae voluntas sufficeret ad totam illam mutationem realem faciendam, si sola necessitas ipsius effectus secundum se spectetur: ergo illi intentioni nulla respondet in effectu specialis mutatio realis quae ex vi illius immediate resultet.

5. Occurritur responsioni. — Voluntas Dei inefficax salvandi aliquos non est naturalis. — Responderi potest actum illum, quo divina voluntas vult inefficaciter finem aliquem, non esse liberum, sed naturalem (nam hoc etiam insinuant nonnulli auctores): quia non est nisi complacentia quaedam, non potest autem Deus non complacere in fine bono. Sed hoc (ut existimo) dici non potest. Primo, quia cum Paulus ait: Deus vult omnes homines salvos fieri, commendat Dei beneficium et liberum erga homines amorem, ut omnes sancti intelligunt, et tamen loquitur de voluntate antecedente non omnino efficaci. Secundo, quia licet illa intentio non sit absoluta de fine, tamen ex vi illius Deus vult conferre media sufficientia ad talem finem, et ita quantum est ex se vult dare illum finem, ergo non necessario, sed libere ille vult. Quod latius constabit ex dicendis infra circa reprobos. Habet ergo Deus voluntatem liberam circa finem, ex qua non resultat specialis mutatio distincta ab ea quae fit per collationem mediorum: ergo eodem modo habere potest intentionem efficacem, quia ratio contrariae sententiae aeque procedit in utraque, et nulla specialis repugnantia hic assignari potest.

6. Respondetur obiectioni. — Ratione denique ita hoc ostendo, quia ad perfectionem divinae voluntatis pertinet, non tantum posse libere et efficaciter velle obiecta seu effectus, sed etiam fines eorum et ordinationem unius in alium: ergo potest hoc libere facere sine speciali mutatione reali. Antecedens patet, tum quia in homine hoc per se spectat ad perfectionem, tum etiam quia in hoc ostenditur maius dominium voluntatis in actionibus seu effectibus suis. Consequentia vero probatur, quia ordinatio alicuius rei in extrinsecum finem per se non ponit mutationem aliquam in tali re, ut in humanis etiam actionibus videre licet. Dices, quamvis homo hoc faciat per solam extrinsecam denominationem vel habitudinem, Deum tamen semper id facere per intrinsecam mutationem, et hoc esse maioris perfectionis. Respondeo, ad perfectionem quidem pertinere, posse hoc facere per intrinsecam mutationem, quando et fini et effectui consentanea est: tamen, quod illa mutatio fiat per ipsammet intentionem praecise conceptam, et non per voluntatem exequentem, ad perfectionem non referre.

7. Urgetur contra obiectionem. — Deinde dicitur, quamvis posse facere illam mutationem, quando est opportuna, sit perfectionis, tamen quando necessaria non est, non posse sine illa ordinare medium ad finem, non pertinere ad perfectionem, sed potius ad limitationem dominii et potestatis. Primo, quia saepe ordinatio in finem nec requirit, nec admittit talem mutationem, ut patet in exemplis positis, et in eo quod Scriptura dicit: Propter electos breviantur dies illi. Quae enim specialis mutatio fieri potuit in illa temporis praefinitione, propter electos, quae sine hoc fine fieri non posset. Secundo, quia vel facta illa mutatione res manet intrinsece, ac necessario ordinata in talem finem, vel adhuc finis est extrinsecus. Si primum dicatur, revera Deus nunquam ordinat proxime rem aliquam in extrinsecum finem, neque ad hoc habet libertatem. Si vero dicatur secundum: ergo necessaria est nova ordinatio libera quae non addat specialem mutationem. Tertio, etiam in his quae natura sua videntur per se ordinata, ut sunt, verbi causa, gratia et gloria, est necessaria voluntas quasi elicită, directe tendens in ipsum finem, quia Deus non dicitur intendere finem solum quia vult rem quae natura sua tendit in talem finem: nam hic est imperfectus modus operandi propter finem: ergo necesse est, ut ipsum finem in se, et directe velit. Unde posset Deus alicui dare gratiam sine ullo proposito, neque efficaci, neque inefficaci dandi gloriam, imo cum proposito nunquam dandi, sed solum conferendi gratiam propter actus virtutis et propter intrinsecam perfectionem eius: ergo etiam in his quae videntur per se ordinata, dare unum propter aliud, est specialis voluntas libera Dei, cui nova mutatio non respondet.

8. Eadem doctrina magis confirmatur. — Refellitur quorundam responsio. — Et quamvis haec possent praesenti instituto sufficere: tamen ut multis materiis inserviant, addo ulterius. In effectibus praesertim moralibus posse Deum multa libere velle, quae non faciunt in rebus specialem mutationem physicam et realem. Patet primo in effectibus quasi privativis: nam si homo per votum obligatus est Deo, potest Deus sua voluntate libera remittere obligationem, ex quo nulla in homine resultat mutatio realis, et tamen vere manet ab obligatione liber. Respondent, non liberari hominem ab obligatione, donec Deus illi revelet se remisisse votum, atque ita non fieri remissionem sine mutatione reali. Sed hoc non recte dicitur: nam licet illa revelatio possit esse necessaria, ne homo ex conscientia erronea putet adhuc se esse obligatum: tamen illa non tollit formaliter obligationem, sed supponit ablatam. Quod patet, tum quia hoc ipsum est quod revelatur: tum etiam quia formaliter aliud est velle remittere, aliud velle revelare priorem voluntatem. Unde illa mutatio non respondet priori voluntati, sed huic posteriori: nos autem contendimus illam priorem haberi sine mutatione reali in obiecto.

9. Gratia potest infundi sine remissione peccati venialis, etiam quoad culpam. — Sed urgeo ulterius in remissione poenae temporalis debitae pro peccato: nam potest Deus illam gratis remittere sua libera voluntate, neque ibi est necessaria revelatio, etiam ad tollendam conscientiam erroneam: unde in fine vitae inveniet se homo liberum ab illo reatu, etiamsi id in vita ignoraverit, et fortasse ita de facto fit per electionem sacrificii, vel aliquid simile. Et simile argumentum est in remissione poenae quae uni fit, propter satisfactionem alterius: nam posset Deus non acceptare illam pro alio, sed tantum pro ipsomet operante: nunc autem ita illam acceptat, ut habeat illum effectum in alio et non in ipso operante: ergo necessario hoc referendum est ad liberam Dei voluntatem cum diverso respectu morali, sine alia mutatione reali creaturae. Denique nunc per infusionem talis gratiae in tali sacramento remittitur peccatum veniale: et tamen posset eadem gratia cum tota mutatione infundi sine remissione illius culpa venialis. Quia nec potest in hoc assignari implicatio contradictionis, nec formalis repugnantia inter gratiam illam et veniale peccatum: ut omnino necessarium sit, illa infusa, expelli hoc peccatum, ergo ille etiam effectus moralis fit ex speciali decreto Dei libero, sine nova mutatione reali creaturae.

10. Responsio altera impugnatur. — Non minus efficacia argumenta sumi possunt ex effectibus positivis: aliquando enim Deus confert beneficium homini petenti, ratione petitionis, qui respectus ad petitionem liber est Deo, et tamen ratione illius nulla mutatio realis fit in effectu, quia totum illum cum omnibus intrinsecis conditionibus eius posset Deus efficere, sine respectu ad hominis petitionem. Dices, non existente petitione hominis, posset Deus absolute idem dare sine tali respectu, tamen si dat existente petitione, necessario dat propter illam, et ita non dat hoc modo sine ulla speciali mutatione. Sed hoc profecto est incredibile: nam existente petitione potest Deus omnino illam non acceptare, nec beneficium conferre: ergo etiam potest non acceptare orationem, ut propter illam det, et nihilominus dare propter suam bonitatem et puram voluntatem. Similia argumenta sumi possunt ex aliis effectibus quos Deus confert, vel propter meritum, praesertim de congruo, vel propter aliquam dispositionem, vel propter permissionem ex quadam morali obligatione, vel per aliquas causas non físicas, sed morales, ut multi arbitrantur esse sacramenta: nam in his omnibus requiritur diversus respectus et moralis modus operandi ex voluntate divina, absque novis mutationibus realibus.

11. Praecluditur fuga. — Et ratio horum esse videtur, quia Deus non tantum est perfectum agens in ratione causae physicae, sed etiam in ratione causae moralis: et ideo tam ex parte affectuum quam ex parte modi, utramque causalitatem per suam liberam voluntatem exercere potest: ergo non tantum físicos effectus qui per tales mutationes fiunt, sed etiam morales qui non semper illas mutationes requirunt, efficere potest. Denique, omnis voluntas creata ex ratione et libertate, habet hunc modum operandi, qui per se pertinet ad perfectionem: quod autem id faciat cum imperfectione et mutatione sua, est per accidens et provenit ex limitatione eius: ergo Deo tribuenda est tota haec perfectio, seclusa omni imperfectione. Nam dicere hoc implicare contradictionem, nec probatur, ut statim ostendam, nec satisfacit. Alias eodem modo dicere quis posset, Deum non esse agens liberum, quia implicat contradictionem, sine imperfectione mutabilitatis habere libertatem. Sicut ergo, quamvis humana ratio non satis comprehendat quomodo illa duo simul in Deum conveniant: nihilominus nec negat, nec negare potest non repugnare, quia utrumque per se spectat ad perfectionem simpliciter; ita in proposito sentiendum est. Quod facilius constabit respondendo ad fundamentum alterius sententiae.

12. Respondetur ad difficultatem capite superiori propositam. — Respectus rationis non est de intrinseca ratione actus divini. — Ad illud ergo imprimis dicendum est, Deum neque velle per respectum rationis, nec talem respectum esse de intrinseca ratione decreti liberi, ideoque parum referre quod non possimus talem respectum concipere, nec ne, ut Deus possit velle libere hoc vel illud: neque enim pendet Deus in suis decretis liberis ex nostro modo concipiendi. Assumptum late tractatum est in disputatione 30 Metaphysicae, sect. 9, estque per se manifestum. Nam Deus vere et realiter amat quod libere vult, non habet autem talem respectum vere et realiter. Item impossibile est id quod nos confingimus, et in re non existit, esse de intrinseca ratione amoris divini. Denique, Deus ipse cognovit sua decreta libera prout in se sunt, nullum fingendo respectum rationis, nam hoc provenit ex imperfecto modo concipiendi nostro: ratio autem, seu natura talis decreti potius iudicanda est ex modo quo a Deo cognoscitur, quam a nobis: ergo quidquid sit de respectibus rationis, non sunt Deo neganda decreta libera quae per se ad perfectionem spectant. Non quidem, quod terminari ad hoc vel illud obiectum libere addat Deo perfectionem, sed quod ad infinitam perfectionem illius simplicissimi actus pertineat, posse terminari ad haec omnia obiecta sine sui mutatione aut varietate.

13. Quia vero nos non possumus velle aliquid sine mutatione nostra, a qua mutatione obiectum denominatur volitum: ideo non intelligimus Deum libere volentem nisi per analogiam ad nos, atque adeo concipiendo quasi novum actum immanentem in Deo vel novum modum eiusdem actus. Non quod obiective intelligamus ibi novum modum realem: sic enim falsum conciperemus, sed quod instar talis modi amorem Dei liberum apprehendamus. Atque hoc satis esset ad intelligendum respectum rationis in voluntate divina, quia revera ab illo actu reali qui est in divina voluntate, denominatur creatura amata extrinsece, et Deus ipse denominatur intrinsece amans: quod sufficit ad intelligendum respectum rationis inter illa extrema, quidquid sit de mutatione reali. Nam haec, quando resultat, non constituit Deum realiter amantem, sed supponit potius divinum amorem ex quo nascitur, iuxta illud Ioan. 3: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, et illud ad Ephes. 2: Propter nimiam charitatem suam qua dilexit nos Deus, convivificavit nos in Christo. In ipsa ergo libera charitate et dilectione iam intelligitur respectus rationis, priusquam intelligatur mutatio realis ab illa manans.

14. Mutatio obiectiva vel moralis in creatura sufficit ad fundandum respectum rationis in intentione Dei. — Probatur de obiectiva. — Secundo dicitur, ad concipiendum illum respectum rationis satis esse, ut ex parte obiecti, seu creaturarum possit a nobis intelligi aliqua mutatio, vel obiectiva secundum habitudinem ad existentiam futuram vel moralis. Declaro priorem partem, nam per ipsammet voluntatem creandi, quam Deus ex aeternitate habet, non fit statim ex eadem aeternitate mutatio realis in creatura, sed quia suo tempore efficienda est, ideo in illo obiecto intelligitur facta esse quaedam mutatio: nam quod erat tantum possibile, iam est futurum. Hanc ergo voco mutationem obiectivam, quam possumus invenire in omnibus decretis liberis Dei, quae terminantur aliquo modo ad esse reale creaturae. Nam posito quocumque decreto Dei absoluto et praefiniente, ex vi illius verum est dicere, obiectum illud esse futurum, quamvis non eodem modo, nec aeque proxime ac per voluntatem executivam, sed quia Deus ex vi talis decreti infallibiliter applicat media et causas, per quas illud futurum est, quod fuit praefinitum. Quod in simili negare non possunt illi auctores qui ponunt circa praedestinatos duo decreta libera: unum universale, quo Deus vult dare omnia auxilia congrua necessaria ad gloriam: aliud, quo in particulari disponit hoc vel illud auxilium dandum. Nam ex vi utriusque decreti eadem auxilia futura sunt, et hoc satis esse existimatur, ut utrumque haberi possit, qui a modus influendi ad illam rei futuritionem, diversus secundum rationem ab eis intelligitur: ergo idem admittere debent in aliis actibus. Eodem modo philosophandum est circa decretum liberum non efficax et antecedens, quo Deus vult effectum non absolute, sed sub conditione dependente a libera cooperatione creaturae. Nam licet ex vi illius decreti non sit simpliciter verum dicere rem esse futuram: tamen vere dicitur futura, si homo voluerit quod ante illud decretum non habet, et homo ipse dicitur simpliciter posse id velle, quod etiam non posset sine tali decreto. Idemque manifestum est in indifferentia libertatis, per proximam potentiam, et expeditam ad varios actus faciendos vel omittendos. Illa enim non posset esse huiusmodi, nisi Deus voluntate sua libera obtulisset concursum sufficientem ad singulos actus illorum, ratione cuius iam voluntas est simpliciter potens ad omnes illos faciendos, quamvis in re non omnes, sed unum tantum illorum factura sit. Hic ergo mutationis modus sine dubio sufficit ad concipiendos illos respectus rationis, et illum facile inveniemus in obiectis physicis et realibus talium decretorum.

15. De morali mutatione suadetur. — Altera vero pars de mutatione morali posita est, propter obiecta moralia, qualia sunt remissio poenae, obligationis, etc., estque per se satis facilis. Nam illa mutatio talis est, ut secundum prudentem existimationem moralem, iam non sit homo debitor, verbi gratia, ut antea erat: ergo hoc etiam satis est ad intelligendum diversum respectum rationis. Nam sicut respectus hic non est in re, ita non est necesse, in termino eius aliquid reale physicum poni, vel auferri, sed satis est, si aliquid morale hoc modo intercedat.