Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Ratio dubitandi. — Explicuimus omnes actus intellectus, et voluntatis, qui ad divinam praedestinationem videri possunt necessarii: superest, ut videamus an illi sufficiant, vel aliquis alius necessarius sit, in intellectu, vel in voluntate. Ratio dubitandi tota orta est ex actu imperii, quem Philosophi morales, ut ex D. Thoma et Interpret. 1, 2, quaest. 17, haberi potest, ponunt in humana consultatione, ac prudentia, tanquam necessarium ad executionem mediorum, quae post consultationem approbata et electa fuere. Videtur ergo similis actus ponendus in divina providentia, ac praedestinatione, servata proportione, et seclusa omni imperfectione distinctionis, aut compositionis. Nam his et similibus imperfectionibus ablatis, imperium per se perfectionem indicat ac potestatem dominantis. Unde in Scriptura legimus, Deum imperando omnia opera sua fecisse, Gen. 1: Dixit Deus, fiat lux, etc., Psal. 148: Ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt. Est ergo in Deo talis actus necessarius, tanquam proxima ratio operandi ad extra: ergo cum eadem proportione necessarius est ad opera gratiae et consequenter etiam ad praedestinationem, per quam praeparantur. Quod vero distinctus ratione sit ab omnibus numeratis, ita ostenditur. Quia imperium est actus liber, ac proinde distinctus ab omni actu scientiae, qui antecedit voluntatem. Rursus, non est actus voluntatis, sed posterior illo, quia imperium est intimatio quaedam voluntatis: nam, quae aliquis fieri voluit, per imperium intimat, ut fiant. Denique est actus practicus, movens et impellens, in quo distinguitur ab omni actu scientiae futurorum, qui consequitur voluntatem. Est ergo actus ratione distinctus ab omnibus his, qui a nobis hactenus explicati sunt.

2. Aliqui actum imperii ratione distinctum admittunt. — Quidam ergo theologi, omnibus superioribus actibus alium addendum esse putant, quem imperium vocant, et in intellectu illum collocant, post omnem actum scientiae et iudicii, et post omnem actum voluntatis, necessarium ad externam operationem seu effectum. Volunt enim externam actionem immediatius ab actu intellectus, quam ab actu voluntatis prodire, qui actus intellectus (ut aiunt) non est cognitio, aut iudicium (hoc enim ad voluntatem antecedit), sed est impulsus quidam practicus qui hac voce explicatur, Fac hoc, et quo potentia exequens, seu ministrans, applicatur ad opus. Hunc ergo actum etiam requirunt in divina mente ad extra operante: et consequenter aiunt, hunc etiam actum pertinere ad aeternam praedestinationem, qua Deus praeparat suis electis beneficia illis in tempore praestanda. Imo in hoc actu maxime collocant rationem praedestinationis, quia est quasi complementum eius, et proxima ratio causandi praedestinationis effectus.

3. Fundamentum. — Fundamentum huius sententiae est supra insinuatum. Quia de divinis non possumus, nisi ex humanis iudicare, seclusis imperfectionibus, sed humana prudentia hunc postulat actum, et per illum quasi completur et terminatur, ergo et divina providentia, ergo multo magis praedestinatio, quae efficacissima est, et hic actus imperii propter efficacitatem effectus postulatur. Unde arguitur secundo, quia praedestinatio est actus practicus divini intellectus, ex quo infallibiliter et efficaciter sequitur totus praedestinationis effectus; ergo supponit ille actus in voluntate absolutum decretum, seu electionem talis effectus: ergo non potest esse, nisi ille actus practicus, vocatus imperium, quia post voluntatem nullus alius potest in intellectu sequi.

4. Conclusio. — Ad praedestinationem non est necessarius actus imperii distinctus. — Ego vero imprimis censeo, nullum esse in intellectu actum, quoad extra operetur, qui non sit per modum scientiae, cognitionis seu iudicii. Unde consequenter infero, sine fundamento fingi in intellectu actum intellectus mere impulsivum alterius potentiae vel personae, praeter omne iudicium, vel cognitionem: quia talis actus supervacaneus est, vixque potest mente concipi. Ex quibus concludo, ad praedestinationem non esse talem actum necessarium ac proinde in voluntate non requiri ultra actus superius explicatos quempiam alium et in intellectu praeter scientiam, quae ante voluntatem necessaria est, non intervenire illum impulsivum actum, sed solum iudicium de agendis, iuxta voluntatis electionem iam factum et eius cognitionem, quae ad illam statim naturaliter subsequitur secundum rationis ordinem.

5. Fundamentum. — Duplex operandi modus in homine. Prior imperii. — Hoc imperium in operante est intimatio voluntatis qua alium obligat. — Duae priores partes huius assertionis generales sunt. Et fundamentalis earum ratio est, quia intellectus essentialiter, et adaequate est potentia cognoscitiva, et ideo nullum actum secundum habere potest, qui non sit cognitio, apprehensio, scilicet, vel iudicium. Item quia ille actus est immanens, ergo aliquem effectum formalem habere debet in ipso intellectu, quis autem ille est, nisi cognitio? Quia vero partes illae communes sunt ad omnem intellectum, operae pretium erit eas in humano intellectu explicare, ac deinde ad divinum intellectum ascendere. In homine gigitur duplex intelligi potest imperandi modus. Unus est, quando alteri imperat, ut hoc, vel illud faciat: alius est, quando sibimet imperare solet homo executiones illius medii, quod eligit. Prior modus est proprius, et sine metaphora, et consistit in legibus, vel praeceptis, et proprie referri non potest, nisi ad personam aliam. Nam res inanimae non sunt capaces huius imperii, ut per se constat, imo nec bruta animantia, quia licet interdum videantur moveri ad hominis imperium, non est, quia rationem imperii percipiant, sed quia, vel instinctu naturae, vel consuetudine quadam apprehendunt aliquid, ut conveniens ad prosequendum, velut malum fugiendum, quando tali modo excitantur, invitantur aut terrentur. Hoc ergo imperium in ipsomet operante revera nihil aliud est, quam declaratio, seu imitatio voluntatis suae, qua potest alium obligare ad id faciendum, quod imperat. Nam (ex omnium sententia) tota vis motiva huius imperii consistit in obligatione, quam imponit, et ideo eius motio moralis dicitur. Haec autem obligatio oritur ex voluntate, quae potest, et vult obligationem imponere, ideoque tantum esse potest superioris ad inferiorem, alioquin deesset praecipiendi potestas, sine qua non potest esse proprium praeceptum, nisi usurpatum, et de se inefficax, sed possunt esse petitio, vel preces. Praeter potestatem autem, et voluntatem, requiritur intimatio huius voluntatis: per quam intimationem ratio imperii, seu legis completur. Unde tale imperium in tantum potest ad intellectum pertinere, in quantum necesse est, ut ipsemet praecipiens suam voluntatem cognoscat, et per aliquam locutionem, vel significationem inferiori illam indicet. In quo nullus actus intellectus intervenit, qui non sit per modum cognitionis, et iudicii: nec necessarius est alius actus impulsivus. Imo nec intelligi potest, quis vel qualis sit, aut quem formalem effectum habeat in ipso imperante, cuius est actus immanens: aut quid etiam efficiat in eo, cui imperatur: cum ille solum ad voluntatem imperantis per locutionem intimatam moveatur.

6. Posterior modus imperii. — Tollitur libertas voluntatis, si ponitur hoc imperium distinctum in intellectu. — Posterior modus imperii, quo homo sibi ipsi imperat, solum est respectu propriarum actionum, et earum potentiarum, quae subsunt liberae motioni voluntatis. Et in hoc etiam modo imperandi, praeter voluntatis actum, quo efficaciter vult usum potentiae sibi subiectae, et cognitionem, vel iudicium, quod praecedit, vel subsequitur ad talem volitionem, nullus alius actus impulsivus ex parte intellectus concipi potest. Quia ante intentionem, et electionem, sufficit iudicium practicum de bonitate finis, et de utilitate mediorum. Unde Thomistae aliqui, qui ad electionem ponunt imperium distinctum a iudicio, ut efficaciter determinet voluntatem ad electionem unius medii prae aliis, D. Thomae aperte contradicunt, ut in citata quaest. 17, videri potest. Et aliquid ponunt superfluum, quod explicare non possunt, quid sit, vel etiam libertatem voluntatis tollunt: quia si illud imperium efficaciter determinat voluntatem, aut illud facit vi sua, et sic intellectus erit liber in imperando, non voluntas in obediendo, quia posito tali imperio, voluntas ex necessitate obedit, aut id facit in virtute alicuius voluntatis prioris, et de illa inquirimus, an requirat aliud simile imperium, quod si ibi necessarium non est, ne procedatur in infinitum, neque ad electionem ipsam erit necessarium, sed iudicium sufficiet.

7. Rursus eodem modo possumus de motione inferiorum potentiarum post electionem factam argumentari. Ut enim electio mandetur executioni, sequitur in voluntate usus activus, qui nihil aliud est, quam volitio applicandi hic et nunc potentiam exequentem ad opus: quae volitio indiget directione intellectus, quae etiam fit per iudicium practicum: quod iudicium ultra illud, quod praecessit electionem, solum addit cognitionem electionis iam factae, et circumstantiarum omnium concurrentium ad debitam executionem talis electionis. Et fortasse iudicium ex tali cognitione procedens vocavit D. Thomas imperium, quia ex vi electionis factae habet specialem quamdam efficaciam. Tamen revera nihil aliud est, quam scientia quaedam practica, seu cognitio prudentialis, et non movet voluntatem, nisi ratione obiecti propositi. Unde ex vi intellectus solum est motio quoad specificationem: nam quoad exercitium potius voluntas se movet ex vi prioris electionis. Cuius signum manifestum est, quia si velit ab electione desistere, imperium reddetur inefficax: ergo, quidquid aliud praeter hoc fingitur, nihil est. Quia aliud imperium impulsivum, nec propter voluntatem ipsam necessarium est, ut argumentum ostendit, nec propter potentiam exequentem, quia haec immediate applicatur ex vi appetitus, seu voluntatis, nec percipit alium impulsum.

8. Imperium in voluntate ponunt aliqui Doctores. — D. Thomas et alii hoc imperium in intellectu quomodo ponant. — Solet autem interdum homo, ut se ipsum ad operandum excitet, secum ipse loqui, sibique imperare, fac hoc, surge, etc. Tamen, si quis attente supra suos actus reflexionem faciat, intelliget imprimis, tale imperium, si sit efficax, supponere voluntatem efficacem talis actionis imperatae, quam homo in se agnoscit, et per illud imperium eam sibi expressius proponit, ut se magis excitet: si vero sit imperium inefficax, non est proprie imperium, sed veluti exhortatio quaedam hominis ad seipsum, ut recordetur, illud sibi expedire, vel quid simile. Deinde totum hoc genus imperii in nobis sit per intellectum, non tamen per impulsum illum practicum, qui non sit cognitio, sed per locutiones mentales, et intellectuales conceptus non ultamatos alicuius linguae, seu vocum aliquarum. Cuius signum evidens est, quia nemo exercet hunc interiorem actum, nisi per verba mentalia illius idiomatis, quod novit. At conceptus illi non sunt, nisi cognitiones quaedam talium verborum, et significationis eorum, et illa locutio non tendit, nisi ad excitandam amplius voluntatem per efficaciorem propositionem obiecti, vel recordationem alicuius resolutionis iam factae. Unde hoc etiam imperium revera non dirigitur directe, et immediate ad voluntatem, vel inferiores potentias, sed ad intellectum: nam quando homo secum loquitur, sicut per intellectum loquitur, ita per intellectum audit, atque ita qualiscumque impulsus huius imperii per cognitionem fit. Ac denique hic modus imperandi sibi extraordinarius est, et accidentarius, non vero est per se necessarius ad operationem, ut per se notum est, et ideo auctores nullam fere mentionem faciunt huius imperii. Ac propterea Doctores, qui non agnoscunt, neque admittunt impulsum illum intellectualem, imperium ponunt in voluntate, et non in intellectu. In quam sententiam inclinant S. Bonaventura, 3, dist. 17, artic. 1, quaest. 1, Scotus in 1, d. 38, q. 1, et in 2, d. 6, et Quodlib. 17. Tenet Ochamus in 3, quaest. 16, Henricus Quodlib. 9, quaest. 6, Almainus, tract. 3, Moral., cap. 2, Medina, Codice de Oratione, quaest. 2. Qui vero convenienter defendunt D. Thomae sententiam, quae Aristotelis esse creditur, ponentis imperium in intellectu, nihil aliud imperium esse putant praeter iudicium practicum, quod voluntatis electionem, vel usum activum antecedit, ut latius disseritur 1, 2, quaest. 17.

9. Resolutio quaestionis quoad divinum actum imperii ad se. — Ex his facile est hoc in Deo ipso demonstrare, utendo eadem distinctione de imperio ad se, vel ad alios. Nam de priori, si ad voluntatem Dei referatur, clarum est esse non posse, nisi voluntatem illam exequentem, quam iam explicuimus. Quae potius videtur dici posse imperium ad rem creatam, quatenus Deus per illam vult aliquid fieri, quam ipsum Deum, quamquam, ut per talem voluntatem manet potentia executiva DEI quasi applicata ad opus pro tali tempore, sub ea ratione dici aliquo modo possit imperium ad se, nam executio illa externa est actus liber Dei, non elicitive, sed imperative. De quo loquendi modo non est contendendum, quando res constat. Si vero ille actus referatur ad intellectum Dei, evidentissimum est, vel non esse in DEO, vel non esse, nisi aut iudicium practicum, quo movetur ad aliquid volendum, vel eligendum libere, aut scientiam illam, qua cognoscit decretum a se stabilitum, vel electionem a se factam, et propterea iudicat necessarium esse exequi, quod a se definitum est. Declaratur praeterea: nam vel hoc imperium ad se est necessarium in intellectu divino propter voluntatem, vel propter actionem potentiae executivae: neutro autem modo est necessarium ultra scientiam, et iudicium, ergo. Maior probatur, quia imperium ordinatur ad actionem liberam, quae in Deo non est, nisi aut determinatio ipsiusmet voluntatis, aut executio, quae ex illa nascitur, ergo imperium solum propter aliquam ex his partibus potest desiderari.

10. Imperium ad se non requiritur ad determinationem voluntatis divinae. — Ad decretum praedestinationis non requiritur hoc imperium. — Quod ergo propter ipsam voluntatis divinae determinationem tale imperium nec utile, nec necessarium esse possit, probatur, quia voluntas divina non determinatur ab intellectu ad suam liberam electionem, vel volitionem, sed vel omnino a se, quoad primum decretum liberum, vel ab illo primo determinatur ad secundum, et sic consequenter usque ad ultimam voluntatem exequentem, alias Dei voluntas libera non esset, et consequenter nec Deus esset liber, quia intellectus non esset formaliter liber, imo in Deo nullum habet actum proprie et formaliter, vel denominative liberum se ad summum obiective, ut supra declaravi. Ut autem voluntas divina se determinet, solum praecedit in intellectu naturalis scientia simplicis intelligentiae, qualis a nobis, capite sexto, explicata est. Ad quam pertinet iudicium de convenientia obiectorum, vel mediorum utilitate, ex quibus Deus eligit iuxta consilium voluntatis suae. Nullus ergo alius intelligi potest in divino intellectu respectu divinae voluntatis. Aut enim impulsus ille determinat illam, et hoc repugnat libertati eius, ut dixi. Et praeterea de illo impulsu interrogari potest, an sit actus liber, vel necessarius: si liber, a quo determinatur, vel a qua potentia libere elicitur, vel imperatur? Si necessarius, ergo determinatio quae ex illo sequitur necessaria etiam est, et perit divina libertas. Quod si impulsus ille non determinat voluntatem divinam, quae est utilitas in illo? Quia non potest alio modo movere voluntatem, cum non sit cognitio, nec iudicium, ut supponitur. Igitur in praesenti materia, ad omnes actus voluntatis, et totum praedestinationis decretum, non est necessarium tale imperium, sed tantum scientia illa, quam supra supponi docuimus.

11. At vero post aliquod decretum liberum divinae voluntatis, statim subsequitur in Deo, (ut supra etiam dixi) scientia visionis de tali decreto, in quo consequenter cognoscitur esse futurum id, quod per talem voluntatem absolutam praefinitum est. De quo genere scientiae certissimum est, scientiam unius decreti, quod secundum rationem est prius, necessario supponi debere ante subsequens decretum. Ut, verbi gratia, scientiam de intentione finis supponi ad electionem mediorum, quia voluntas non potest eligere media sine praevio iudicio, et intellectus non iudicat practice esse eligenda media, donec cognoscat finem iam esse intentum, nam intentio est quae movet ad electionem et non movet nisi cognita, quia oportet cognosci connexionem electionis cum intentione iam habita, ut ex vi intentionis voluntas ad electionem moveatur. Sicut in intellectu, ut moveatur ad conclusionem, non satis est, quod iam habeat assensum principiorum, nisi etiam cognoscat connexionem conclusionis cum principiis. Est autem diversitas, quod voluntas nihil cognoscit, et ideo intellectus, et sibi, et voluntati cognoscit. Si ergo iudicium illud, quod Deus habet post cognitum primum decretum circa finem, de eliciendo alio circa media, si hoc (inquam) iudicium vocetur imperium, de voce non contendo, et admitto talem actum esse necessarium. Sed hoc imperium non est actus ratione distinctus a supra positis, capite sexto, ut ex ibi dictis satis constat.

12. Atque ad hunc modum philosophandum est, de omnibus decretis divinae voluntatis usque ad voluntatem executivam, antequam requiritur in intellectu divino notitia electionis iam factae, cum qua coniunctum est iudicium, quod talis executio necessaria sit, posita tali electione, quod iudicium practicum est, et potest eo modo imperium appellari. Tamen praeter illud, nullus alius actus ratione distinctus necessarius est, quo voluntas ad talem executionem ponendam impellatur, imo nec concipi potest aut explicari qualis sit talis actus, ut de aliis actibus voluntatis dictum est: est enim eadem ratio de omnibus. Atque eodem modo, posita voluntate exequente necessitate quadam naturali sequitur actio externa, eo tempore, et modo quo volita est. Sequitur autem ex vi ipsius voluntatis immediate, quae vim habet faciendi quidquid vult, immediate, inquam, respectu intellectus et aliorum actuum voluntatis: sive id faciat voluntas immediate per se ipsam, sive per potentiam exsequentem ratione distinctam. Nam haec applicata manet ad agendum ex vi talis voluntatis, et sic applicata, et perseverante eadem voluntate, naturaliter agit et quasi despotice obedit voluntati: Sicut potentia secundum locum motiva in animalibus naturaliter obedit appetitui.

13. Unde satis constat non esse necessarium imperium illud intellectus, per modum impulsus, ad applicandam proxime, vel impellendam potentiam exequentem ad agendum ad extra. Verum dubitari potest, an sit per se necessaria in Deo, vel in quocumque libere operante, cognitio propriae voluntatis, quae iam voluit executionem, ut potentia executiva obediat voluntati. Est quidem necessarium, ut posita illa voluntate in Deo statim Deus illam intueatur, et cognoscat se velle talem executionem, quia non potest aliquid intra, vel extra se ignorare, qualecumque illud sit. At haec necessitas oritur ex infinitate actualis scientiae Dei. An vero talis scientia sit per se necessaria ad executionem illius voluntatis, non immerito dubitari potest, quia potentia executiva non est sicut voluntas, quae movetur ab obiecto cognito, sed est sicut organum, vel instrumentum, quod necessario applicatur et efficit, quod principale agens vult. Unde sine ullo imperio, vel iudicio medio, per naturalem sympathiam potentiarum, posita voluntate exequente, sequi videtur naturaliter actio potentiae exequentis. Ut in animali ex appetitu sequitur naturaliter motus corporis, etiam si animal non cognoscat ipsam suam appetitionem. Quod profecto est probabile, et illo posito, constat nullum genus imperii esse per se et immediate necessarium in Deo ad applicationem suae potentiae executivae ad opus, etiamsi imperium non pro impulsu, sed pro iudicio practico sumatur, hoc enim iudicium solum erit necessarium remote, seu mediate, quatenus ad voluntatem necessarium est, posita autem voluntate, iam non est aliud necessarium. Probabiliter tamen defendi etiam potest, illam cognitionem propriae voluntatis, ac determinationis ad executionem ipsam, esse necessariam ad perfectam subordinationem potentiae executivae et appetitivae, quia hoc modo intelligitur fieri magis voluntarie, magisque vitaliter (ut sic dicam) dum operans, cognoscendo voluntatem suam, ratione illius exequitur statim, quod vult. Sicut etiam est necessarium, ut scientia praecedat dirigendo ipsam executionem: nam potentia executiva agentis intellectualis non operatur, nisi prout scientia ipsa repraesentat esse faciendum. Verumtamen, licet haec omnia admittantur, nunquam ponitur in intellectu divino actus ratione distinctus a naturali scientia et necessaria, vel simpliciter, vel ex suppositione actus liberi, quod hic intendimus.

14. De imperio Dei ad alios. — Sequitur, ut dicamus de imperio Dei prout ad creaturas ipsas refertur: loquimur autem in praesenti non de imperio praeceptivo Dei, quo scilicet leges imponit creaturis rationalibus, sed de imperio operativo, quo physice et efficienter tam res inanimes, quam intellectuales operatur. Prius enim imperium ad praesentem materiam non refert, quia non agimus de praeceptis, vel legibus, quas Deus imponit suis praedestinatis, quae regulariter eaedem sunt cum his, quas reprobis imponit: sed agimus de imperio, quo Deus efficaciter movet suos praedestinatos ad implendas leges suas. Quanquam etiam de ipsa lege proprie sumpta, prout in ipso legislatore aliquid ponit, seu praeexistere intelligitur, constat satis ex dictis esse non posse, nisi vel voluntatem obligandi subditos, ad hoc, vel illud faciendum, simul cum voluntate manifestandi illis talem voluntatem et quasi promulgandi legem: vel dictamen intellectus, quo legislator iudicat hoc esse necessarium ad honestatem morum suorum subditorum, quibus proinde vult illud proponi, tanquam regulam actionum suarum. De qua re latius in materia de legibus.

15. Quid sentiendum sit de imperio Dei operativo. — Omisso ergo hoc genere praecepti, seu legis, imperium, quo Deus dicitur efficere res ad extra, relatum ad ipsas non potest esse proprium, sed metaphoricum, et in re non potest esse aliud, quam voluntas exequens, qua definite vult talem rem facere, aut movere. Probatur, quia proprium imperium solum potest referri ad rem intelligentem, ut sic, quod patet ex eius proximo affectu et quasi correlativo, qui est obedire: solum enim agentibus per intellectum cum proprietate convenit. At vero imperium hoc, de quo agimus, non est in ordine ad res intellectuales, ut sic, sed ad omnes effectus Dei: ponitur enim propter efficaciam divinae operationis ad extra, et testimonia Scripturae supra adducta ita procedunt: ergo non potest cum illa proprietate poni tale imperium, quod sit in intellectu. Confirmatur et declaratur, quia proprio morali imperio respondet moralis motio, media obligatione alteri imposita et manifestata per tale imperium: hoc autem impertinens est ad praedestinationem, ut dixi, sed solum illud huc spectat, quo Deus efficaciter confert praedestinationis effectus etiam efficacitate physica, necessaria ex parte Dei: ergo tale imperium proprium et morale, non est necessarium ad hoc providentiae genus. Quae ratio idem probat de opere creationis et de quovis alio opere DEI. Declarat etiam haec ratio locutiones illas Scripturae non esse in ea proprietate intelligendas, in qua imperium significat legem et praeceptum, sed per eas metaphorice declarari efficaciam divinae potentiae, cui sine resistantia obediunt omnes effectus, quia statim recipiunt esse, ac ipse vult, vel etiam illud operantur, vel ibi continentur ubi vult, iuxta illud Proverb. 14: Et legem ponebat aquis, ne transirent fines suos, quae lex habetur Iob 38, ubi Deus ad mare loquitur: Usque huc venies et non procedes amplius, etc. Neque enim hae res audire possunt, ut Deus illas proprie loquatur. Est ergo metaphorica locutio, nam significatur efficacia, qualis etiam est illa locutio Pauli ad Rom. 4: Vocat ea, quae non sunt, tanquam ea, quae sunt.

16. Loca Scripturae citata quomodo interpretanda. — Ex his facilis est responsio ad rationem dubitandi in principio positam. Iam enim declaratum est, quale imperium ad humanam actionem, requiratur, et quomodo cum proportione loquendum sit de divinis. Declaravimus etiam quomodo Scripturae testimonia sint intelligenda. Verba enim illa: Fiat lux, aut solum explicant efficacem Dei voluntatem, quae nomine mandati alibi significatur, aut significare etiam possunt iudicium practicum de luce creanda, quod non est distinctum a scientia Dei, nec per illud loquitur Deus creaturae quam facturus est, sed loquitur sibi ipsi, ut voluntatem suam ad illam faciendam inducat, non aliter impellendo illam, quam iudicando et cognoscendo.

17. Obiectioni respondetur. — Quando et quomodo hoc imperium in Deo sit necessarium vel liberum. — Cum autem obiicitur, quia imperium est actus liber, etc., si nomine imperii voluntas ipsa executiva intelligatur, sic verum est assumptum et nulla relinquitur difficultas. Nam qui ita loquuntur, consequenter dicunt intimationem voluntatis potius esse notificationem imperii, quam substantiale imperium. Et quod ad rem spectat illa intimatio, si sit respectu sui ipsius, solum est cognitio illius, si respectu aliorum tantum, est quaedam locutio, ut explicatum est. Si vero nomine imperii intelligatur iudicium practicum intellectus, quod videtur imponere legem voluntati, et hac ratione imperium vocatur, dicendum est, hoc iudicium, seu imperium, quatenus antecedit omnem Dei voluntatem, esse necessarium: naturaliter enim iudicat quid sit conveniens, quid agere expediat, quod sit consentaneum divinae bonitati, etc., hoc tamen iudicium non est imperium necessitans, sed proponens tantum, nec obligationem per se inducit respectu divinae voluntatis, sed tantum ostendit quid illam deceat. Quatenus vero hoc iudicium supponit interdum unum decretum liberum, in virtute cuius dictat de alio decreto habendo, quod cum alio habet connexionem necessariam, si potest dici aliquo modo liberum, id est, pendens a priori actu libero, et sic etiam solum se habet tale imperium, ut movens per modum proponentis et repraesentantis. Quod si habet aliquam maiorem vim impellendi, vel interdum etiam necessitandi ad subsequentem volitionem, id habet in virtute prioris volitionis, quae ipsimet voluntati necessitatem imponit, ut si unum vult, velit etiam aliud, quod cum priori est necessario connexum. Atque ita nunquam imperium, vel impulsus eius, egreditur limites iudicii et voluntatis, quare intelligi non potest, tanquam actus aliquis intellectualiter impellens et a cognitione et volitione distinctus, vel ratione in Deo, vel realiter in nobis.

17. Reliqua quae in fundamento prioris sententiae tanguntur, in sequenti capite expendentur.