Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

Ostenso Trinitatem esse, ut aliquo modo quantum fides docet ostendamus, quid, vel quale sit hoc mysterium, tria agenda nobis supersunt. Primum est, quo modo tres personae, et earum singulae verus Deus sint. Secundum, quomodo, et in quibus distinguantur. Tertium de earum unitate, et perfecta identitate in essentia. Primum expediemus in hoc libro, alia vero duo in duobus sequentibus.

1. Non est hoc loco immorandum circa nomen Patris, quia non tractamus, an prima persona sit verus Pater, nec de his, quae sunt propria eius. Hoc enim postea agendum est, sed tractamus de natura eius, seu de modo entitatis eius. Intelligamus ergo nomine Patris quamdam personam improductam. Et hoc modo circa quaeestionem hanc nullus haereticorum, vel etiam infidelium, qui verum Deum alias cognoscant, posuerunt Patris personam, id est, illam, quae improducta est, in ordine creaturarum: nam hoc involvit manifestam repugnantiam. Quia illa persona est a se, et improducta, ut iam in superioribus est ostensum: ergo implicat esse creaturam, cum sit intrinsicum creaturae habere esse ab alio. Ex quo etiam manifestum, hanc personam naturam divinam, et subsistere in illa, quia cum sit vera persona, necesse est, ut habeat intellectualem naturam, et non habet creatam, ut ostensum est, habet ergo increatam, quae solum est divina natura.

2. Error aliquorum haereticorum. — Hoc tamen non obstante, non defuerunt haeretici, qui negaverint personam Patris per se consideratam esse verum Deum, quod etiam de caeteris consequenter aiebant. Refert D. Augustinus, de Haeresibus in 74, dicens: Est alia haeresis, quae triformem sic asserit DEUM, ut quaedam pars eius sit Pater, quaedam Filius, et quaedam Spiritus sanctus. Ad quem errorem videtur accessisse Abbas Ioachim, qui (ut refertur in Concilio Lateranensi sub Innocentio III, capite 2,) dixit, tres personas esse unum Deum, solum collectione quadam, sicut multi homines sunt unus populus, vel multa corpora unum universum. Ex quo errore plane sequebatur, personam Patris solam, seu per se spectatam, Deum non esse. Fundamentum illius erroris fuit, quia tres personae non sunt aliqua una simplex res, quia alias in Deo non tantum esset Trinitas, sed etiam quaternitas, nam essent personae, et una illa res, et nihilominus sunt unus Deus, ergo sunt unum collective, ergo prima persona per se spectata non est Deus.

3. Magis vero scholastice possumus ita argumentari. Nam solus ille est Deus, qui in se habet totam essentiam Dei, et in illa subsistit, sed Pater non ita habet in se totam Dei essentiam, ut quasi afficiat, et constituat illum: ergo. Probatur minor, quia tota Trinitas est de essentia Dei, tum quia est idem cum essentia Dei, tum etiam quia nihil potest esse in Deo, quod non sit essenziale, alias esset accidentale, quod repugnat: tota autem Trinitas non est in solo Patre modo praedicto, unde haec est falsa propositio, Pater est Trinitas, haec autem vera, Trinitas est Deus, et Deus est Trinitas, ergo Deus non est solus Pater, ergo neque e contrario Pater est Deus.

4. Unitas Dei non est collectiva, sed simplex. — Nihilominus de fide est certum, Deum non esse unum per solam collectionem, sed per veram naturae unitatem, et consequenter est etiam de fide, singulas personas, in quibus est talis natura, esse verum Deum, et non tantum est omnes simul sumptas. Ita definitur in dicto Concilio Lateranensi, et habetur in capite Damnamus, de summa Trinitate, et ex Scriptura, et Patribus constabit ex his, quae dicemus de singulis personis. Ratio vero est clara, quia vel omnes illae personae habent eamdem naturam singularem, et individuum, vel numero distinctam. Hoc secundum dici non potest, alias illae tres personae essent tres dii, vel aliae quaedam tres substantiae. Nam si illae naturae essent omnino similes, et aequales in perfectione essentiali, manifeste essent tres dii, et unitas collectiva nihil obstaret, tum quia Deus non est nomen collectionis, sed substantiae, tum etiam quia unitas Dei debet esse unitas simplicissima, et perfectissima, unitas autem per collectionem, est imperfecta, et accidentalis, tum etiam, quia iam essent tres essentiae aeque primae, quod repugnat. Si autem illae naturae essent inaequales, sola illa, quae perfectissima esset, constitueret verum Deum. Unde etiam posito illo errore posset concludi, Patrem esse verum Deum, quia nemo dubitat, quin prima persona improducta sit perfectissimae naturae: sequeretur autem ex errore illo, alias personas non esse Deum, quod postea refutandum est.

5. Necessario ergo fatendum est unitatem DEI esse per unitatem naturae. Haec autem natura non est partibilis, ut pars eius possit esse in una persona et pars in alia, sicut haeretici citati ab Augustino sensisse videntur, nam hoc etiam rationi naturali repugnat, cum sit magna imperfectio, ergo in quacumque persona est illa natura, in illa est tota essentia Dei, nam in praesenti idem est essentia, quod natura, ergo quaelibet talis persona per se sumpta est verus Deus. Patet consequentia, quia omnis res habens integram alicuius speciei, seu rationis naturam et in illa subsistens, est verum individuum illius speciei. Sic Christus Dominus est verus homo, quia in se habet totam quamdam humanam naturam, et in illa subsistit. Etsi eamdem, vel similem haberet Pater, esset etiam verus homo, ergo a fortiori, etc. Et confirmatur tandem, quia si nulla persona determinata est Deus: neque omnes simul sumptae possent esse Deus. Probatur illatio, quia si nulla illarum est Deus, ergo nulla est ens infinitum et summe perfectum: quia hoc est Deus; ergo neque ex illis simul sumptis potest coalescere Deus, quia neque ex rebus finitis numero et perfectione potest infinitum consurgere, neque ex collectione plurium potest coalescere aliquid summe perfectum, cum ipse modus collectionis imperfectus sit et singula, quae ibi concurrunt, necessario esse debent imperfecta.

6. Pater verus Deus. — Secundo hinc concluditur, Patrem, seu primam personam Trinitatis praecise spectatam, esse verum Deum. Haec veritas est de fide, ut concluditur ex dictis, et habetur expresse in Scriptura Ioannis 1, et Verbum erat apud DEUM, id est, apud Patrem; et in graeco ponitur articulus ad indicandam excellentiam divinitatis. Et cap. 6: Hunc enim Pater signavit DEUS, id est, Deus Pater signavit hunc, id est, designavit Christum, etc. Et cap. 17: Ut cognoscat te solum DEUM verum. Loquitur Christus ad Patrem. De particula autem solum, quae nimium videtur probare, dicemus infra. Plura videri possunt apud Hilarium, lib. 4, de Trinitate, versus finem, et Augustinus, toto libro sexto, et lib. 15, cap. 7, et apud alios supra citatos. Ratio patet ex dictis, quia ostensum est, singulas personas subsistentes in Deitate esse Deum: si autem aliqua subsistit maxime Pater, qui est principium communicans Deitatem aliis, in quibus illa subsistit: ergo.

7. Ad fundamentum contrarii erroris negatur sequi dari quaternitatem in Deo, ut recte dicitur in dicto capite Damnamus, quia illa una res, seu natura, in qua tres personae conveniunt, non est distincta ab illis, et ita non auget cum illis numerum rerum. Ratio autem theologica a nobis facta petit nonnullas difficultates tractandas libro sequenti. Nunc breviter dicitur, quidquid est de essentia Dei esse de essentia cuiuscumque personae, personalitates autem, seu relationes formaliter, ac proprie non esse de essentia Dei, esto, sint idem cum essentia Dei. Et similiter dicitur, quidquid est perfectionis in omnibus personis, esse in quilibet earum, et ideo nihil obstare, quominus singulae sint verus Deus.

1. Rationes infidelium. — Haec difficultas communis est Filio et Spiritui sancto, et ideo prius, quam de illorum divinitate in particulari dicamus, illam expedire necesse est, et inter scholasticos tractat eam specialiter Scotus in 1, dist. 2, quaest. 6. Alii vero in speciali parum, aut nihil attigerunt, quia de hac re nulla est inter eos controversia. At vero haeretici hoc maxime obiiciunt contra divinitatem personarum, praeter personam Patris, quod repugnet, esse Deum, et non habere esse a se, quia Deus est ipsum esse per essentiam, sed repugnat, id quod est a se, esse ab alio, quia illa duo includunt immediatam contradictionem, ergo non potest esse verus Deus, et esse ab alio, ergo nec esse productum, quia quod est productum, ab alio habet esse. Secundo, quia quod est productum est dependens: dependentia autem intrinsece dicit imperfectionem, ergo repugnat Deo. Tertio, quia, quod est productum, aut est ex nihilo, aut ex aliquo. Si ex nihilo, erit creatum, quod Deo plane repugnat. Si ex aliquo, erit materiale compositum et imperfectum, tum quia illa particula, ex, non potest intelligi, quam habitudinem dicat ibi, nisi materiale; tum etiam, quia id, ex quo aliquid producitur, supponitur productioni, et ut productio locum habeat, necesse est, ut aliquid per illam fiat praeter id, quod supponitur, ut ex utroque constet adaequatus terminus productionis: hoc autem non intelligitur sine compositione et imperfectione.

2. Assertio fidei. — Nihilominus veritas Catholica est, personam, quae est verus Deus, posse esse productam vere, ac realiter. Ita enim est expressum in Scriptura, praesertim 1, Ioan. 5: Ut simus in vero Filio eius, hic est verus Deus, nam verus Filius non est, nisi vere productus, et ideo de se ipso dicebat Filius: Ego ex Deo processi, Ioan. 8, et hoc ipsum significatum videtur in verbis illis Genes. 19: Pluit Dominus a Domino, nam in utroque loco est vox significans verum Deum. Similiter colligitur ex illo Psalm. 109: Dixit Dominus Domino meo, et subditur statim: Ex utero ante luciferum genui te.

3. In quibus locis obiter notari potest, producere et produci vere affirmari de personis, quae sunt Deus, non solum quatenus propriis nominibus significantur, sed etiam sub absoluta appellatione Dei, et inde sumpta sunt illa verba symboli: Deum de Deo, etc. Quae hanc veritatem confirmant et definiunt. Quam latius confirmat et declarat D. Thomas 1 p., q. 39. Ratio autem est, quia Deus licet de formali significet essentiam et naturam communem, tamen supponit pro personis, sive immediate, sive mediate, quod ad praesens non refert, et ideo, quod impliciter verum est de persona, affirmari etiam potest de Deo, persona autem vere et realiter producitur, ergo et Deus potest esse productus, vel procedens a Deo.

4. Expenditur ratio pro assertione fidei. — Ad confirmandam autem hanc Catholicam veritatem adducit plures rationes Scotus, loco citato, quae omnes eo tendunt, ut probent, posse esse processionem Dei ad intra per intellectum et voluntatem, de quo iam dictum est. Solum ergo in hoc est in praesentia insistendum, ut vel ostendamus, vel defendamus, posse esse realem processionem sine ulla imperfectione, nam hoc posito, facile erit persuadere talem productionem posse convenire Deo ad intra. Atque ita facile concludetur, quod per illam producitur, esse verum Deum, quia intra Deum nihil esse potest, quod non sit Deus. Et ideo Ioan., cap. 1, cum dixisset: Et Verbum erat apud Deum, statim subiungit: Et Deus erat Verbum. Quod autem hoc non includat imperfectionem magis fide tenetur, quam ratione ostendi possit. Nam, ut productio nullam includat imperfectionem, necesse est, quod productum recipiat idem numero esse, quod est in producente, nam si aliud reciperet, iam esset in producto esse participatum, quod plane includit imperfectionem. Haec igitur productio talis esse debet, ut per eam communicetur idem esse. Quod autem sit ex principiis fidei ostendemus libro quarto. Nunc autem solum probamus, non repugnare, quia illud esse est infinitum, et ideo communicabile est omnibus personis, cum quibus non habet oppositionem. Supposita igitur hac veritate, quod non repugnet productum recipere eandem naturam, quae est in producente, facile intelligitur et verum Deum posse esse productum, et talem productionem nullam includere imperfectionem. Primum patet, quia quicumque habet naturam divinam, est verus Deus, sive illam habeat a se, sive communicatam ab alio. Secundum patet, quia ipsamet natura divina excludit omnem imperfectionem, quia secum affert omnem perfectionem. Quod facile patebit, discurrendo per eas imperfectiones, quae in argumentis tanguntur et aliis, quae afferri possunt, et eas excludendo.

5. Satisfit primo argumento. — Prima ergo imperfectio, quae in primo argumento obiiciebatur, erat esse ab alio, quia inde sequitur, non esse a se. Distinguendum autem est de esse ab alio Deo, vel esse ab alio, qui sit idem Deus. Primum dicit manifestam imperfectionem, quia dicit pluralitatem Deorum et distinctionem in natura producentis et producti. Unde cum talis distinctio non possit esse cum aequalitate naturae, necesse est, ut sit cum non poterit dici verus productae, quae proinde imperfectione personae Deus et per essentiam, sed ad summum per aliquam eminentem participationem, atque adeo per analogiam. Persona ergo procedens in Deo non producitur isto modo, sed ab alio, qui est idem Deus, atque hoc modo nulla est imperfectio. Quo sensu videtur dixisse Hilarius, lib. 9, de Trinitate, post medium: Quamvis Pater maior sit (id est, videatur, sic enim expono) auctoritate dantis, tamen Filius minor non est, cui idem esse communicatur. Et hac ratione non pugnant illa duo, scilicet, esse ipsum esse per essentiam, et esse personam productam, quia per productionem accipit ipsummet esse per essentiam. Et eadem ratione dici potest talis persona esse a se, prout a se excludit principium extraneum, seu alterius naturae, et prout excludit omnem propriam causalitatem, et dependentiam, ut statim dicam. Ac denique prout dicit habere naturam, quae producta non est, quamvis sit communicata personae per productionem eius.

6. Ad secundum argumentum. — In secundo argumento adiungebatur alia imperfectio, quia omne productum videtur esse dependens et causatum, quae ex eodem principio excluditur. Unde negamus, illam imperfectionem esse de ratione productionis, ut sic, nam si talis sit productio, ut per ipsam communicetur illud esse, quod causatum non est, nec dependens, neque ipsa productio erit cum vera dependentia. Maxime, cum illud esse intrinsece et essentialiter includatur in persona producta, et in omni eius proprietate per summam quamdam simplicitatem. Ex quo etiam fit, ut illa productio sit absque vera et propria actione (ut supra dicebam) per simplicem quamdam processionem, quae in re non distinguitur a persona producta.

7. Productio ad intra est sine causalitate. — Denique hinc fit, huiusmodi productionem esse absque vera causalitate: quod quidem de formali et materiali causalitate per se notum est. De efficiente vero etiam debet esse certum, alias persona producta esset facta, contra symbolum Athanasii. Item, quia Aristoteles definivit, efficiens esse illud, ad quod aliud sequitur, persona autem producta non est aliud a producente, ut infra dicemus. Praeterea, ratio sumenda est ex dicto principio, quia esse, quod per hanc productionem communicatur, non est esse causatum, neque ipsa productio est per propriam actionem, ergo nec per efficientiam, nec per propriam causalitatem efficientem. Et ita etiam concluditur, causalitatem finalem in hoc genere productionis non habere locum. Quod specialiter notavit Cyrillus Alexandrinus, lib. 5, Thesauri, cap. 5, in hoc constituens differentiam inter generationem aeternam et temporalem Verbi divini, quod de aeterna quaeri non potest, cur fuerit, sicut potest de temporali. Quia, videlicet illa non est ex intentione finis, sed ex absoluta necessitate illius naturae. Item causalitas finis supponit cognitionem: illa autem generatio non supponit proprie cognitionem, sed est per ipsam primam cognitionem. Productio autem Spiritus sancti, licet cognitionem supponat, nihilominus non est ex intentione finis, sed ex naturali et necessario amore, quo Deus Pater, et Filius se amant, qui primus amor nullam intentionem supponit. Denique propria causalitas finis semper est in ordine ad actionem efficientis, ubi ergo causalitas finis non invenitur, nec finalis intervenire potest. Est ergo haec productio ad intra sine ulla vera causalitate.

8. Exponuntur Patres utentes nomine causae. — Nec movere quemquam debet, quod interdum Patres utuntur nomine causae in hoc mysterio, illud tribuentes Patri respectu Filii, ut videre est in Nazianzeno, orat. 29, Basilio, libris contra Eunomium saepe, et Damasceno, lib. 1, de Fide, cap. 8 et 11, et in aliis Graecis. Et ex Latinis ita etiam loquitur Richardus de S. Vict., lib. 5, de Trinitate, cap. 7. Propter quod Aureolus in 1, dist. 20, censuit, vocem illam causa, etiam iuxta proprietatem latini sermonis, posse proprie Deo attribui ad intra. Verumtamen advertendum est, duobus modis solis solere Patres tribuere hanc vocem Deo. Primo in ordine ad attributa essentialia: quomodo Augustinus et Hieronymus aliquando dixerunt, Deum sibi esse causam, ut sit, vel ut sapiens sit, et talis locutio intelligenda est negative, scilicet, Deum non habere ab alio, ut talis sit, sed ex se talem esse, et ideo non est extendenda illa locutio. Alio modo tribuitur uni personae respectu alterius. Et hoc modo loquuntur saepe Graeci, raro Latini, ut notatur in Concilio Florentino, sessione ultima in litteris unionis, et in eadem sessione idem notat Bessarion in oratione pro unione, capite ultimo ubi declarat, Graeco non uti illa voce, prout indicat limitationem, aut dependentiam, sed prout dicit simplicem originem, et capite tertio advertit, Cyrillum, quamvis Graecum, illam vocem non admississe. Igitur nobis non est utendum nomine causae, sed principii, ut notavit optime Hilarius, lib. 9, de Trinitate, et D. Thomas, 1 part., quaest. 33, et consentiunt reliqui scholastici.

9. Productionem ad intra non esse ex nihilo. — In tertio argumento obiicitur alia imperfectio quae est, esse ex nihilo, vel ex compositione actus et potentiae. Utrumque autem excluditur ex eodem principio posito. Nam cum per huiusmodi processionem communicetur personae productae eadem substantia producentis, necesse est, ut persona producta non sit ex nihilo, sed ex substantia producentis. Et ita haec est communis locutio Sanctorum, Filius est ex substantia Patris, quam substantiam intelligunt, nomine, Uteri significari in illo Psalm. 109: Ex utero ante luciferum genui te. Ut exponit Concilium Hispalense 2. Et Fulgentius ad obiectiones Arianorum. Et simili modo loquitur de persona Spiritus sancti Iustinus Martyr, in expositione Fidei, Cyrillus autem, in dicto lib. 5, Thesauri, cap. 5, utitur hac locutione, Filius est ab substantia Patris. Sed illa particula ab, est aequivoca, et potest denotare habitudinem efficientis, et ideo non est simpliciter usurpanda, sed pie exponenda, quod D. Thomas, 1 part., quaest. 41, etiam censuit de hac locutione, Filius est de substantia Patris, de qua iterum infra dicemus. Ita ergo excluditur illa imperfectio, ex nihilo. Nec sequitur alia de compositione, quia illa substantia, ex qua dicitur esse talis processio, non se habet, ut potentia, neque ut pars naturae, sed ut purissimus actus, qui est tota natura et essentia rei productae in re ipsa, non distincta a personali eius proprietate, ut postea videbimus.

10. Atque ex his facile est, excludere ab hoc ordine productionum omnes alias imperfectiones, quae inveniuntur in productionibus creaturarum, quales sunt esse cum aliqua mutatione, cum novitate essendi et cum aliqua possibilitate amittendi esse. Nam haec imperfectiones et similes oriuntur ex eo, quod per talem productionem imperfectum esse communicatur, et consequenter modo imperfecto et cum dependentia. Illud autem esse, quod per productionem ad intra communicatur in Deo est omnino immutabile, et ideo in productione illa nulla potest esse umbra mutationis, nec novitas, aut finis essendi. Hinc optime Damascenus, lib. 1, de Fide, cap. 8, loquens in particulari de Filii productione dicit: Impium esse in illa cogitare temporis initium, aut post Patrem Filii substantiam generari, quia ex ipsa Patris substantia astruimus Filii generationem. Et eadem ratio est de quacumque processione Dei ad intra. Est igitur de illius ratione, quod sit aeterna et consequenter, quod sit ex absoluta necessitate, quod infra disputando specialius de actibus notionalibus latius dicemus.

1. Arii haeresis. — Hoc loco explodenda a nobis est haeresis Arii, quae licet fortasse fuerit illo antiquior, illi tamen specialiter tribuitur, quia illam amplificavit et pertinacius persuadere, ac fundare conatus est. Ille igitur, quamvis Filium appellaret Deum per quamdam excellentem participationem, negavit tamen esse vere et essentialiter Deum, aususque est absolute appellare creaturam. Dicebat enim esse factum ex nihilo, imo et temporalem, quamvis productum ante hunc mundum, imo aiebat, ad hunc finem Patrem illum creasse, ut per illum alia crearet. Unde etiam consequenter docebat, non verum Deum, sed hunc Filium fuisse Incarnatum, quamvis eum, non tantum in carne, sed etiam in propria natura diceret esse subiectum Patri et ad illum orasse, etiam ante Incarnationem, petendo ut sibi daret homines in haereditatem. Haec omnia sumuntur ex Athanasio, praesertim oratione 2 et 3, contra Arianos, et ex Cyrillo Alex., lib. 6, Thesauri, cap. 3, et lib. 10, cap. 2 et 9, et lib. 11, in Ioannem, cap. 17, Epiphanio, Haeresi, 69, Augustino, in 49, Theodoreto, lib. 3, haeret. fabularum.

2. Arium postea secuti sunt Aetius et Eunomius, ut constat ex Nycephoro, lib. 9, c. 17, et lib. 11, cap. 11, et ex Basilio, libro contra Eunomium. Advertit autem Augustinus, libro 6, de Trinitate, cap. 1, licet Arius dixerit, Filium Dei non esse aeternum, tamen sectatores eius illum posuisse productum ex aeternitate. Imo Maximinus Arianus etiam concedebat, esse productum ex substantia Patris, non tamen consubstantialem, ut colligitur ex eodem Augustino, libro contra Maximinum. Denique, post Concilium Nicenum etiam concedebant Ariani, Filium esse per omnia similem Patri, quomodo loquebantur, ut deciperent Catholicos, quod ex parte assecuti sunt in Conciliabulo Ariminensi, semper enim negabant aequalitatem et consubstantialitatem, et ideo nolebant admittere illam vocem homousion, de qua plura infra libro quarto.

3. Quid Origenes et Tertullianus senserint. — De Origene controversia est, an hoc errore lapsus fuerit: illi enim tribuunt Augustinus, haeresi 43. Et Epiphanius, in epistol. ad Ioannem Episcopum Hierosolymitanum, quae etiam habetur inter epistolas Hieronymi, et ex sexagesima. Item Theophylactus Alex., lib. 2, Paschalis. Denique D. Thomas, 1 part., quaest. 34, art. 1, ad 1 Origenem vocat fontem Arianorum. Illum vero ab hac nota defendunt Pamphylus, in Apologia pro Origene, et Ruffinus, lib. 1, Historiae, et Socrates, lib. 6. Et quidem Athanasius, in epistola de decretis Nicenae Synodi, Origenem adducit pro sententia Catholica, et ipse Origenes, lib. 1, Periarchon., cap. 2 et 3, non videtur male sentire. Super Ioannem vero male loquitur, multi autem censent illa loca fuisse ab haereticis depravata. Denique adhuc sub iudice lis est. Similis controversia esse solet de Tertulliano, propter quemdam librum de Trinitate illi olim attributum, sed constat illum librum non esse Tertulliani, sed Novatiani, et Tertullianum in libro contra Praxaeam, recte de hoc mysterio scripsisse. Haeretici denique huius temporis, praesertim in Transylvania hanc haeresim excitarunt cum omnibus Arii erroribus, ut videri potest in modernis auctoribus, praesertim Bellarmino, lib. 1, de Christo.

4. Fundamenta huius erroris, quae ex ratione sumi possunt, ex parte insinuata sunt, capite praecedenti et aliis superioribus, et latius dissolventur in libro quarto. Quae vero sumebantur ex Scriptura, latissime tractantur a praedictis Patribus distincte vero et ordinate ab Idacio Claro, libro contra Varimandum in tomo quarto Bibliothecae, brevius a Fulgentio, lib. ad obiectiones Arianorum et optime a divo Thoma 4, contra Gentes, cap. 6 et 8. Ubi etiam advertit, errorem hunc ex Platonis philosophia manasse. Nos vero aliquas obiectiones infra proponemus, illas praecipue, quae ad Scripturam intelligendam nonnullam lucem afferre possint.

5. Assertio catholica. — Veritas igitur Catholica est, Filium secundam personam Trinitatis, esse verum Deum per essentiam, aeque ac Patrem. Quae veritas primo probanda est ex Scriptura, quod brevissime expediam, quia res est vulgarissima, et quia tam Patres citati, quam moderni doctores innumera testimonia congerunt et expendunt. Ut autem indifferenter afferamus testimonia, supponendum est, Verbum divinum et Filium Dei eamdem esse personam, quod infra suo loco ostendemus. Item est supponendum hanc eamdem personam esse Christum Dominum, quod probavi in 1 tom., 3 p., disp. 12. Haec vero omnia sufficienter patent ex capite primo Ioannis, ubi prius dicitur: Verbum esse Deum, apud Deum, et statim subditur: Verbum caro factum est, et postea subiungitur esse: Unigenitum Patris.

6. Probatio ex Scriptura. — Prima ergo probatio sumenda est absoluta et vera Dei appellatione: quam Scriptura tribuit Verbo, Filio et Christo. Quod ostendi potest primo ex veteri Testamento, ex illis nimirum locis, quibus praedictum fuit, Messiam fore verum Deum, quae adduxi in primo dicto tomo, disp. 2, ubi etiam ostendi, Christum Dominum esse verum Messiam promissum. Quibus addere necesse est illud, Oseae 1: Salvabo eos in Domino Deo suo. Item illud Ieremiae 23: Et hoc est nomen, quod vocabunt eum, Dominus Deus noster. Cui consonat illud Isaae 9: Et vocabitur Deus fortis, et cap. 45: Vere tu es Deus absconditus, id est, Incarnatus, Psal. etiam 23. Christus vocatur Rex gloriae, subditur vero: Quis est iste Rex gloriae? Et respondetur: Dominus fortis et potens, Dominus virtutum, unde est celebris locus Ps. 109: Dixit Dominus Domino meo. Quem locum ad suam divinitatem et naturalem filiationem probandam adduxit Christus Matt. 22, nec Pharisaei habuerunt, quod responderent. Recteque illud testimonium confirmant verba Sapientis Eccl. ult.: Invocavi Dominum Patrem Domini mei. Denique sunt optima verba Iob, cap. 19: Credo quod Redemptor meus vivit, et infra: Videbo Deum salvatorem meum, quem oculi mei conspecturi sunt.

7. Ex novo Testamento fere totum Evangelium Ioannis adduci potest ad confirmandam hanc veritatem, imo propter hunc finem potissime fuisse conscriptum contra Ebionem, Cherintum et alios haereticos, testantur Hieronymus, lib. de Scriptoribus Eccl. in Ioanne, et Irenaeus, lib. 3, q. 11, Epiphanius, haeresi 51, et expositores communiter in principio Evangelii Ioannis. Idem probatur ex Epistola 1, eiusdem Ioannis, praesertim ex ultimis verbis eius, ut simus in vero Filio eius, hic est verus Deus. Nam licet Erasmus illudere voluerit hoc testimonium, dicens, illud pronomen hic referri ad illud relativum eius, quod proxime praecessit, atque ita designare personam Patris et non Filii; nihilominus Athanasius in disputatione cum Ario in Concilio Niceno, testimonium hoc vocat Scriptam demonstrationem. Neque ipsi Ariani ausi fuerunt negare, illud pronomen hic designare Filium, nam contextus id requirit, et omnes interpretes ita semper exposuerunt, et in graeco textu praecedentia verba ita ordinantur, et connectuntur sequentibus ut nullum dent locum tergiversationibus. Praeterquam quod sola illa verba: Ut simus in vero Filio eius, ad confirmandam veritatem sufficerent, ut statim dicam.

8. Praeterea ex Paulo sunt innumera testimonia: illustrissimum est totum caput primum ad Hebraeos: sunt etiam optima verba ad Rom. 9: Qui est super omnia Deus benedictus in saecula, loquitur etiam aperte de CHRISTO, quidquid etiam Erasmus tergiversetur, contra expositores omnes. Item ad Titum 2: Expectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Iesu Christi. Quae verba ita etiam dividit Erasmus, ut illam vocem magnum Deum referat ad Patrem. Sed contra omnes et ineptissime: non enim expectamus adventum Patris, sed Filii ad iudicandum. Ideo enim vocavit Paulus, adventum gloriae, ut significaret se loqui de secundo adventu, de quo Christus dixerat: Cum venerit Filius hominis in sede maiestatis suae, etc., Matt. 25. Denique facit illud eiusdem Pauli Act. 20: Posuit vos Spiritus sanctus regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo. Deus ergo ipse est, qui sanguine suo Ecclesiam redemit: ille autem est Filius.

9. Occurritur evasionibus haereticorum. — Ad haec testimonia variis modis conati sunt respondere et antiqui, et novi Ariani. Primo, negando aliqua illorum pertinere ad Scripturam canonicam. Sed neque hoc dicere de omnibus potuerunt, nec de aliquo, sine nova haeresi, praeterquam quod hoc modo evertunt omnium auctoritatem, quia non est maior ratio admittendi unum, quam alia. Secundo conati sunt ita interpretari, ut in eis, non sit sermo de Filio, sicut in aliquibus attigimus, sed neque hoc etiam ausi sunt dicere de omnibus. Unde etiam Erasmus (qui in hac parte suspectus est) fatetur illa verba Thomae, Ioan. 20: Dominus meus et Deus meus, ad Christum esse referenda et probare eius divinitatem. Et praeterea certissimum est, nullum ex dictis testimoniis posse ad aliam personam commode referri. Unde tertio convicti Ariani concedebant, Filium vocari in Scriptura Deum et magnum, et verum, nihilominus tamen dicebant esse aequivoce, vel analogice Deum et inferiorem Patre. Quibus sufficienter respondemus verbis Irenaei, lib. 3, contra haereses, cap. 6: Nunquam Dominus, vel Spiritus sanctus, vel Apostoli eum, qui non esset Deus, definitive et absolute Deum appellassent. Et sane merito: alias nobis occasionem dedissent et admittendi plures Deos, et tribuendi creaturae amorem, et adorationem soli supremo Deo debitam. Accedit, quod si talis expositio admittatur, nihil possumus ex Scriptura probare: nec de Patre ipso, quod sit verus Deus.

10. Ultra haec vero, tribuuntur in Scriptura Christo Domino illa attributa, quae satis declarant, propriissime vocari Deum summum et per essentiam. Solus enim hic Deus solet in Scriptura Altissimus vocari, iuxta id Ps. 82: Tu solus altissimus super omnem terram, et tamen haec appellatio Christo tribuitur Lucae 1. Idem est de illa Rex regum et Dominus dominantium, quae solius summi Dei propria est, ut dicitur 1, ad Tim. 6, et tamen Christus ita appellatur Apoc. 17, et in Epist. Iudae vocatur Dominator Dominus. Unde etiam omnipotentia illi tribuitur Ioan. 5, et immensitas Baruch 3, et aeternitas Ioan. 1 et 10, Micheae 5, et saepe alias. Ex quo aeternitatis attributo saepe colligunt Patres divinitatem Verbi, vel quia supponunt secundum fidem nullam creaturam esse aeternam, vel certe quia loquuntur de aeternitate propria et per essentiam, quae requirit omnimodam immutabilitatem, quae etiam Filio tribuitur ad Hebr. 1, ibi, Tu autem idem ipse es. Ubi etiam dicitur, Filium adorari ab angelis, adoratione utique soli Deo debita, ut ex Ps. 96, etiam colligitur. Alia duo principalia argumenta, quae sumuntur ex filiatione et ex aequalitate, remittimus in propria loca, infra tractanda.

11. Ex conciliis probatio. — Ultimo adiungere possumus definitionem Ecclesiae, quia ita est frequens, ut uno verbo concludi possit. Nam fere omnes Pontifices antiquiores Concilio Niceno in suis Epistolis decretalibus hanc fidem docuerunt. Quam expressius et proprius ac definitis verbis postea tradidit Concilium Nicenum 1. Quod secuta sunt omnia generalia, usque ad Florentinum et Tridentinum, et ex provincialibus praecipue Toletana, et inter ea maxime sextum, et undecimum, et Bracharense 1, et Hispalense 2. Patres omitto, quia sufficiunt insinuati, et quia passim inveniuntur integra eorum opera ad hanc veritatem confirmandam. Ratio autem hic non est alia, praeter eas congruentias, quae in fine libri primi adductae sunt. Theologica autem ratio optima sumitur ex mysterio Incarnationis. Nam ut dixit Leo papa, si Redemptor noster non esset verus Deus, non attulisset remedium, perfectum, videlicet et efficax, imo, ut probatiores theologi volunt, nec potuisset sibi unire hypostaticae alienam naturam.

1. Contra demonstratam veritatem Catholicam obiiciebant primo Ariani verba illa Ioannis 17: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti, Iesum Christum, et illa 1, ad Tim. 6: Usque ad adventum Domini nostri Iesu Christi, quem suis temporibus ostendet beatus et solus potens Rex Regum et Dominus Dominantium. Ex quibus verbis colligebant, solam personam Patris esse verum Deum.

2. Particula exclusiva quomodo interpretanda. — Ad hanc obiectionem respondent imprimis omnes antiqui Patres, illam particulam solus, poni ad excludendos falsos Deos, non vero ad excludendas alias Trinitatis personas. Ita respondent Athanasius, in illa disputatione cum Ario, et Nazianzenus, orat. 4 de Theologia, Basilius, 4, contra Eunomium, Cyprianus, in exhortatione ad martyres, et caeteri omnes. Hoc autem duplici modo potest verificari. Unus est, ut illa vel similia verba non intelligantur de Patre, sed de tota Trinitate. Hunc exponendi modum indicavit Augustinus, lib. 6, de Trinitate, c. 9, et quadrat optime in posterius testimonium Pauli, tum quia ibi nulla facta erat mentio de Patre: tum etiam quia tota Trinitas suo tempore ostendet Christum in gloria, tota ergo Trinitas est, quae dicitur solus Deus potens. Ad aliud vero testimonium non ita commodè aptatur illa expositio, quia illa sunt verba Christi loquentis ad Patrem suum, quae appellatio est propria Primae personae, comparatione Christi.

3. Alio ergo modo intelliguntur similia verba de persona Patris: verificantur autem, quia sensus est, illum esse verum atque unicum Deum. Unde est advertendum, illam particulam solum, non esse ibi adverbium, sed nomen, nec coniungi cum subiecto seu pronomine, te, sed cum nomine, Deum, et ideo in vulgata latina merito interponitur virgula, in graeco vero additur articulus τον, ut sensus sit: Ut cognoscant te, illum solum ac verum Deum, et ita excluduntur tantum falsi dii, ut citati Patres notarunt. Quia licet Filius et Spiritus sanctus non sint Pater, sunt unicus Deus cum Patre: ac proinde sunt ille solus ac verus Deus, qui est Pater. Addunt subinde iidem Sancti Patres, ibi potius coniungi Filium cum Patre in illa sola ac vera Deitate, cum additur: et quem misisti Iesum Christum. Quod notavit Athanasius, disp. cum Ario in Concilio Niceno, et lib. de Incarnatione Christi, prope finem: insinuat Cyprianus, lib. 2, contra Iudaeos, quatenus ex hoc loco probat Christi divinitatem. Et Ambrosius, lib. 5, de Fide, cap. 2. Qui adiungit optimam probationem, scilicet, quia Filius est etiam vita aeterna (scilicet obiectiva), simul cum Patre, ut in eodem loco significatur, et ideo potius inde probatur eius divinitas. Quod egregie confirmatur ex Epist. 1, Ioannis, c. 5, ubi de Filio dicitur: Hic verus Deus et vita aeterna.

4. Ultimo addit Augustinus 3, libro contra Maximinum, cap. 13, etiamsi de Patre dicetur, ipsum solum esse Deum, particula, solum, exclusive sumpta, non propterea fore excludendum Filium aut Spiritum sanctum, quia sub Patre intelligitur Filius, sine quo esse non potest, et consequenter etiam Spiritus, qui est nexus amborum. Insinuans, hic habere locum regulam dialecticorum, exclusivam non excludere concomitantia. Quod tamen magis explicans D. Thomas, 1 part., quaest. 31, art. 4, dicit, illam locutionem esse veram, si excludat aliud, non vero, si excludat alium. Unde, quia in rigore videtur magis excludere suppositum quam naturam: addit D. Thomas illam locutionem in illa significatione exclusiva non esse usurpandam: sed, ubi inventa fuerit, pie explicandam. Quam doctrinam habet etiam Alensis, 1 part., quaest. 65, memb. 3, Scotus, Durandus et alii in 1, dist. 21.

5. Particula nemo exponitur. — Et iuxta haec exponuntur nonnulla alia Scripturae loca similia vel aequivalentia. Primus est Matth. 11: Nemo novit Filium, nisi Pater. Constat enim non excludi Filium a cognitione sui ipsius. Sicut cum additur: Neque Patrem quis novit, nisi Filius: non negatur, quin Pater seipsum cognoscat, quod explicare non fuit necesse, quia per se notum erat, ut notavit Augustinus, loco proxime citato, et divus Thomas 4, contra Gentes, capite 8. Alius locus, eodem modo intelligendus est Matth. 24: De illa hora nemo scit, neque angeli, nisi solus Pater. Sed in hoc testimonio orta est peculiaris difficultas ex Marco, capite 13, quia expresse addidit illam particulam, neque Filius. Sed illa ab aliquibus Patribus exponitur de Filio ut homine. At vero etiam Christus ut homo non potest dici nescire, quia ignoret. Oportet ergo exponere, illud peculiariter dictum esse, quia mysterium illud ultimi diei, veluti sub secreto sciebat, ut aliis non revelaret. Pater autem ipsi revelaverat, ut late exposui, 3 part., quaest. 10, in commentariis, art. 2. Alius denique locus est Lucae 18: Quid me vocas bonum? (ait Christus) nemo bonus, nisi solus Deus. Qui facile exponi poterat dicendo, sermonem esse de Deo ut totam Trinitatem includit, et de bono simpliciter et per essentiam, neque excludi Filium ut Deum, sed solum ratione humanitatis. Sancti vero Patres addiderunt, CHRISTUM non negasse se esse bonum: sed reprehendisse illum, qui se vocaret bonum, cum non confiteretur Deum, per hoc potius insinuans, se esse verum Deum. Ita D. Athanasius supra, et dialogo 1, de Trinit. contra Anomeos. Et optime Ambrosius in eundem locum Lucae, et lib. de Fide, cap. 1. Alii etiam doctores, Matth. 19, eodem modo exponunt.

6. Quo sensu Pater dicatur maior. — Secunda obiectio principalis sumitur ex verbis Ioannis 14. Pater maior me est. Quae verba etiam de Filio ut Deo intelligunt multi Patres Graeci, Athanasius, oratione 2, contra Arianos, et libro de Synodo Ariminio, Basilius, Nazianzenus et alii. Et ex latinis Hilarius, lib. 5, 6 et 11, de Trinit., qui addit, ita Patrem vocari maiorem, ut tamen Filius minor non sit. Unde significat, Christum vocari maiorem sola appellatione et iuxta humanam quamdam existimationem, qua esse Patrem videtur esse cuiusdam maioris auctoritatis. Damascenus vero 1, de Fide, cap. 9, ita correxit locutionem, ut dixerit: Patrem esse maiorem, non natura, vel dignitate, sed tantum origine. Indicans, esse maiorem, nihil aliud esse, quam esse priorem origine, quamvis alii conentur aliter exponere, ut melius referam sequenti libro. Haec autem a nobis dicta sint propter auctoritatem dictorum Patrum. Nam sensus litteralis est, Christum Dominum id dixisse ratione suae humanitatis, ut exponunt Ambrosius, lib. 2, de Fide, cap. 4 et lib. 5, cap. 8, Augustinus 1, de Trinit., cap. 7, 11 et 3, contra Maximinum, cap. 24. Idacius, lib. 3, contra Varimandum, et expositores communiter. Et patet ex verbis antecedentibus loquebatur enim Christus de se, ut profecturo ad Patrem: discedebat autem, non in quantum Deus, sed in quantum homo: ergo in illis verbis, quae proxime subiungit, de se, ut homine locutus est. Ac propterea talis locutio non invenitur de Spiritu sancto, quamvis sit posterior origine, quia nunquam assumpsit naturam creatam.

7. Et iuxta hunc modum intelligenda sunt omnia Scripturae loca, in quibus de Christo Domino quaedam praedicantur, quae illum minorem, vel inferiorem indicant, ut esse obedientem, esse subiectum, etc. De quo attributo olim fuit controversia, quia Ariani contendebant, Filium ut Deum esse subiectum. Quod etiam admittit Concilium Sirmiense. Sed illud non est authenticum. Quamvis Hilarius, libro de Synodis, illud pie interpretetur, ut subiectio solum significaret concordiam quasi ex necessitate naturae: ita enim aliquando sumi vocem illam, dixerunt etiam Theophylactus et Oecumenius, 1, ad Corinth. 15, veritas autem est, subiectionem convenire CHRISTO ut homini, ut latius explicavi, 3 part., quaest. 20, in Commentariis, art. 1 et 2. Cur autem specialiter dicatur Christus futurus subiectus Patri post mundi consummationem 1, ad Cor. 15, tractavi late 2 tom., 3 partis disputatione ultima, sectione ultima.

8. Tertia obiectio sit, quia interdum secunda persona dicitur creari in Scriptura Proverbiorum 8: Dominus creavit me, etc. Et Ecclesiast. 24: Qui creavit me, requievit in tabernaculo meo. Imo additur, Ab initio, et ante saecula creata sum. Quod non potest intelligi de Christo, ut homo est. Et ideo dicitur divina Sapientia, Primogenita omnis creaturae. Quam locutionem usurpavit Paulus et tribuit Christo ad Colos. 1.

9. Christus an et quomodo creatus dicatur. — Ex his vero locis, primus non habet difficultatem iuxta vulgatam lectionem: in qua non legitur Dominus creavit me, sed Dominus possedit me. Et eodem modo habet Hebraea: significat autem phrasis illa generationem, ut Genes. 4: Possedi hominem per Deum. Unde subditur: Ante omnes colles ego parturiebar. Atque ita potest ille locus intelligi de Filio, ut Deus est. Nec refert, quod dicatur primogenitus omnis creaturae: nam imprimis illa ipsa voce non dicitur factus, sed genitus: Primo autem dicitur, solum, quia generatio eius aeternitate antecessit creaturarum productionem, ut exponunt Chrysostomus et Ambrosius, ad Colos. 1, addit etiam D. Thomas 4, contra Gentes, cap. 8, generationem illam solere significari nomine creationis, non quia sit ex nihilo, sed ad significandum, esse sine illa mutatione producentis, vel producti. Quod in quadam Synodo Orientali ita explicatum esse refert Hilarius, libro de Synodis. Nam quia generatio illa aeterna non satis explicatur voce generationis, prout est in usu hominum, apud quos et apud omnes creaturas generatio fit cum mutatione et imperfectione, ideo additur alia vox creationis, ut excludatur illa imperfectio: et ambae simul coniungantur, ut ex utraque sumatur, quod perfectionis est et imperfectiones excludantur, intelligaturque, generationem illam altioris esse rationis.

10. Nihilominus multi Patres illa loca intelligunt de Christo ut homine, quia secundum humanitatem creatus est, et ante omnem creaturam dicitur creatus, seu primogenitus, quia in mente Dei fuit primo intentus et ordinatus. De qua re dixi late in 1. tom., 3 partis, disp. 5, sect. 2, ubi ex multis Conciliis, et Patribus adverti, Christum ut Deum tantum dici unigenitum, ut hominem autem vocari primogenitum creaturae. Quod etiam notavit Cyrillus, lib. 1, Thesauri, cap. 4.

11. Constitutiones Apostolicae. — Quarto obiicitur, quia Verbum est instrumentum, seu minister Patris ad creandum. Quod probant, quia propterea non dicitur Verbum creare, sed Pater creare per Verbum, Ioan. 1, ad Hebr. 1, et ad Colos. 1, et 1, Cor. 8. Nonnulli etiam Patres utuntur illo modo loquendi, ut videre licet in Constitutionibus Apostolicis, lib. 5, cap. 19, et in Clemente Alexandrino, Oratione exhortatoria circa principium, Irenaeo, lib. 5, Iustino, dialogo cum Triphone.

12. Filium esse creatorem. — Respondetur, falsum esse assumptum: creat enim Filius, ut prima, et principalis causa simul cum Patre. Quod satis expresse docet Paulus Hebr. 1, de Verbo exponens illa verba: Et tu Domine in principio terram fundasti. Et opera manuum tuarum sunt caeli. Quae sine dubio dicta fuerunt de Deo principaliter creante. Et ideo Ioan. 5, dicebat Christus. Quaecumque Pater facit, haec et Filius similiter facit. Ubi emphasim habet dictio, similiter. Cyrillus etiam lib. 5, Thesauri hoc colligit ex illo Genes. 1: Faciamus hominem, etc. Cui consonat illud Proverbiorum 8. Cum eo eram cuncta componens. Tandem Augustinus, Tract. 1, in Ioann., hoc ipsum convincit ex illis verbis: Omnia per ipsum facta sunt: nam si omnia, ergo ipsum non est factum, quia non potuit fieri per se ipsum. Et ne aliquis putaret, esse excipiendum ipsum Verbum: addit Evangelista: Et sine ipso factum est nihil. Non est ergo Verbum ex rebus factis, est ergo Deus, non enim datur medium, ut idem Augustinus notavit 1, de Trinitate, cap. 7. Ergo per illud facta sunt omnia, tanquam per Deum, et principalem creatorem.

13. Neque obstat illa particula, Per, nam simpliciter attributa alicui, significare solet habitudinem causae efficientis principalis, ut 1, Cor. 1 et 9. Per voluntatem Dei et passim in Scriptura. Attributa vero Filio in ordine ad Patrem hoc modo: Pater per Verbum erat, duobus modis potest exponi. Primus est, Verbum creare per virtutem acceptam a Patre, ac proinde Patrem per Verbum. Non quod Pater per se non creet, sed quia etiam virtutem creandi Verbo suo communicavit. Atque ita exponunt Athanasius, serm. 3, contra Arianos, et Basilius, lib. de Spiritu sancto, cap. 2, et sequentibus. Secundus est ut intelligatur per appropriationem: nam Deus operatur per sapientiam suam: Sapientia autem Verbo appropriatur. Ita Ambrosius, 4 de Fide, cap. 6. Augustinus, 1 de Trinit., cap. 6. Et ad hos sensus accommodanda est similis locutio, quando in aliquo antiquo auctore, et gravi inventa fuerit.

14. Quid sit Filium accipere a Patre. — Hinc vero sumitur occasio quintae obiectionis, quia Filius nihil potest, nisi accipiat potestatem a Patre, neque scit, nisi ab eo discat: ita enim loquitur Scriptura Ioan. 5 et 15, Matthaei 11, est ergo indigens, atque imperfectus comparatione Patris. Respondent sancti doctores, Filium accipere potestatem a Patre per aeternam generationem, et discere, in illo nihil aliud esse, quam nasci, quod in eo nullam ponit indigentiam, quia ex aeternitate, et omnino necessario totam illam perfectionem accipit, et id, quod accipit, maius omnibus est, Ioann. 10. Quod ita intellexit Ambrosius 3, lib. de Spiritu sancto, cap. 8. Et ideo dicebat ipse Christus Ioannes 16 et 7. Omnia esse sibi tradita a Patre, scilicet, paternitate excepta, ut supra notatum est, cum Damasceno, lib. 1, de Fide, cap. 8. Atque ita exposuerunt illa loca Augustinus, Chrysostomus et alii expositores in Ioannem, et Augustinus 3, contra Maximinum, cap. 24. Unde recte concluditur, in hoc genere dandi, et accipiendi, non esse beatius dare, quam accipere.

15. Ultima obiectio. — Ultimo contra hanc veritatem obiectum est, et notatum ab Arianis, quando in Scriptura Pater dicitur Deus, addi in graeco articulum emphaticum, illum vero omitti, quando Filius dicitur DEUS. Quod non videtur alia ratione fieri, nisi ut significetur, Patrem esse illum singularem Deum, Filium vero appellari Deum analoga ratione. Assumptum constat ex Ioan., 1, et Psalm. 109. Imo etiam observatum est, in his locis Patrem vocari Deum, et Hebraice יהוה Iehova, Filium autem solum appellari Dominum Hebraice אֲדֹנָי Adonai. Quod etiam notare licet in Paulo fere in omnibus initiis Epistolarum dicente: Gratia vobis, et pax a Deo Patre nostro, et Domino Iesu Christo.

16. Respondeo ad priorem partem, falsam esse, et gratis confictam illam interpretationem. Nam et Pater saepe vocatus Deus sine articulo, ut patet Ioan. 1, ibi: Hoc erat in principio apud Deum, et e contrario aliquando cum Filius dicitur Deus, additur articulus, ut ad Romanos 9. Quid est super omnia Deus benedictus. Quod ergo aliquando omittatur, vel voluntarium est, vel ad vitandam repetitionem, vel certe ad summum in eo significatur ordo originis. Similiter respondetur ad alteram partem etiam nomen Dei, et יהוה Iehova tribui Filio, Ps. 23, ibi: Dominus virtutum, quod de Christo exponit Dionysius, c. 7, de Coelesti hierarchia. Illarum ergo vocum diversitas parum refert: nam esse Dominum, scilicet, primum et supremum, non est minus, quam esse Deum. Unde 1, Corinth. 12. Divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus, divisiones operationum sunt, idem autem Deus. Paulus vero in citatis locis, cum gratiam Dei Patris deprecatur, totam Trinitatem invocat, quae Deus, et Pater noster est: adiungit vero Christum Deum hominem, quia per illum, et propter illum gratia nobis danda est, eumque etiam ut hominem vocat Dominum, non illo supremo dominio, quod habet, ut est Deus, sed per specialem excellentiae potestatem, ut D. Thomas significavit.

1. Varii errores. — Primum referri hic potest, ex Nazianzeno, orat. 5, de Theologia, error Sadducaeorum, qui in universum negabant, Spiritum aliquid esse. Sed hic error refutatur, 1. p., q. 3, ubi ostenditur, Deum esse Spiritum, imo et inter creaturas dari vero spiritum, demonstratur de angelis, et animabus rationalibus in suis locis. Hinc fuit etiam quaedam haeresis, quae dicebat, Spiritum sanctum esse quidem Spiritum increatum: non tamen esse propriam personam, sed esse Divinitatem ipsam communem Patri, et Filio, nam illa spiritualis, et sancta est: quomodo aliquos esse interpretatos errorem Macedonii, refert Augustinus, de haer. in 52. Verumtamen hic error in hoc sensu magis pertinet ad haeresim Sabellii, contra quam ex parte iam dictum est in libro praecedenti, cap. 2, et dicetur in sequenti, cap. 1. Nunc sufficiat illud, 1. Ioan. 5: Tres sunt, qui testimonium dant in caelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus. Nam divinitas non annumeratur duabus personis, tanquam tertia res. Et idem confirmant illa verba Christi Matth. ult. Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.

2. Error Macedonii. — Fuit ergo quaedam haeresis, quae dicebat Spiritum sanctum esse creaturam, et non Deum: quam dupliciter invenio explicatam. Primo, quod Spiritus sanctus non sit substantia aliqua, sed ipsa dona gratiae, quae Deus infundit in cordibus nostris. De his enim donis videtur loqui Paulus, quoties agit de homine spirituali: qui Spiritu Dei movetur. Nam hic Spiritus nihil aliud esse videtur, quam gratia, et dona creata. Unde orare pro nobis dicitur gemitibus inenarrabilibus, ad Rom. 8. Atque ita refert hunc errorem Athanasius, libro de Communi essentia Patris et Filii. Alius modus, et communior est, Spiritum sanctum quidem, esse substantiam et personam intellectualem, superiorem omnibus angelis, creatam tamen a Patre per Filium, ut foveat, et quasi conservet, et moveat universa iuxta illud Gen. 1. Spiritus Domini ferebatur super aquas: et ideo aliqui vocabant hunc spiritum, animam Mundi, sicut quidam Philosophi de Deo locuti sunt.

3. Hic error tribuitur Macedonio, nam licet Arius etiam circa personam Spiritus sancti erraverit, tamen Macedonius praecipue defendit hunc errorem, et de Filio non satis constat, quid senserit. Nam Augustinus, dicta haeres. 52, putat, recte sensisse, et ideo Macedonianos vocat Semiarianos, quod etiam indicat Epiphanius, haeres. 74, et Athanasius, in epist. ad Serapionem, ubi ait: hos haereticos non fuisse ausos, Verbum vocare creaturam, et Nycephorus, lib. 9, Historiae, cap. 43, dicit: Vocasse aequalem, et omnino similem. Theodoretus autem, lib. 4, haereticarum Fabularum, et lib. 2, Historiae, cap. 6, dicit: eos nunquam confessos fuisse Filii consubstantialitatem, et Damasus papa in expositione fidei ad Paulinum, dicit, ex Arianis ortos esse, et non impietatem, sed nomen mutasse. Existimo ergo circa utramque personam errasse: tamen circa Filium occulte, et palliatis verbis, circa Spiritum sanctum autem magis aperte: et ideo hunc errorem illis maxime tribui. In quo videtur etiam fuisse Novatianos, in libro illo de Trinitate attributo Tertulliano, cap. 24. Eundem errorem secutus est Valentinus, ut sumitur ex Athanasio, in epist. ad Serapionem. Denique Abailardus, referente Bernardo, epist. 190, ita circa hoc mysterium erravit, ut Patrem diceret esse omnipotentem, Filium semipotentem, Spiritum autem nullipotentem, scilicet, in opere creationis. Fundamenta aliqua huius haeresis postea attingemus.

4. Assertio catholica. — Veritas catholica est, Spiritum sanctum esse unam ex personis Trinitatis, atque esse verum Deum, quae quidem assertio quoad priorem eius partem ponitur contra primum modum explicandi illum errorem. Qui facile refellitur ex illis locis Scripturae, in quibus Spiritus sanctus a suis donis distinguitur, tanquam causa ab effectu, ad Rom. 3. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, per Spiritum sanctum, qui datus est nobis, et 1, Cor. 12. Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus. Et ad Galat. 5: Fructus Spiritus distincte numerantur. Secundo improbatur idem error, et probatur eadem pars assertionis illis testimoniis, in quibus attributa, et opera intellectualis substantiae tribuuntur Spiritui sancto. Primo, perfectissima, et divina scientia 1, Cor. 2. Spiritus omnia scrutatur, etiam profunda Dei, nam quae sunt hominis (ait Paulus) nemo novit, nisi spiritus hominis: quae sunt Dei, nemo novit nisi Spiritus Dei. Deinde libera voluntas 1, Cor. 12: Dividens singulis, prout vult, et Ioan. 3: Spiritus ubi vult, spirat. Quem locum, et moderni multi, et nonnulli etiam ex antiquis Patribus, maxime Graecis, de vento interpretantur. Iuxta quam expositionem necesse est, illud verbum, vult, improprie, et metaphorice exponere. Sed non indigemus metaphora, cum locus ille propriissime, et accommodatissime possit de Spiritu sancto intelligi, prout Augustinus ibi intellexit. Hilarius, lib. 2, de Trinitate, Ambrosius 2, de Fide, cap. 3, et 3. lib. de Spiritu sancto, capit. 11, Hieronymus, in epist. ad Edibiam, q. 6. Et ex Graecis Nazianzenus, orat. 5, Theologiae, et Nyssenus, oratione de sancto baptismo, et Basilius, lib. 5, contra Eunomium, circa finem.

5. Vera Spiritus sancti divinitas ostenditur. — Altera pars assertionis posita est contra alium modum explicandi illum errorem: nimirum, Spiritum sanctum esse quidem substantiam intellectualem, sed inferiorem Deo. Probamur igitur, esse verum Deum, primo ex appellatione absoluta, et propria Dei, quae imprimis ostenditur ex consonantia veteris, et novi Testamenti. Nam in veteri saepe dicitur Deus loqui per ora Prophetarum. Quod etiam dixit Zacharias Luc. 1: Benedictus Dominus Deus Israel, et infra: Sicut locutus est per os Sanctorum: et tamen 2. Petri 1, dicitur: Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. Ergo Spiritus sanctus est ille Deus verus, qui per ora Prophetarum loquebatur. Unde etiam Isaias, cap. 6, dicit: Se audisse vocem Domini Dei loquentis ad se, et tamen Act. ult. dicitur: Spiritum sanctum locutum esse ad Isaiam. Praeterea, in eodem loco veteris Testamenti utrumque simul fit, 2, Reg. 23, ait David: Spiritus Domini locutus est per me: quod declarans subdit: Dixit Deus Israel mihi. Denique similem declarationem habemus in Testamento novo, Act. 5. Nam cum Petrus dixisset ad Ananiam: Cur mentitus es Spiritui sancto? subdit: Non es mentitus hominibus, sed Deo. Quod autem in his locis sermo sit proprius, et de vero Deo, non eget probatione, nam ex verbis ipsis clare constat, et ex circumstantiis singulorum locorum, et ex omnium Catholicorum intelligentia.

6. Ex attributis. — Secundum argumentum principale sumitur ex his attributis et operibus, quae in Scriptura de Spiritu sancto dicuntur. Ex quibus duo iam exposuimus. Unum est perfecta scientia et comprehensiva Dei, hoc enim significat, scrutari profunda, Dei. Alterum est perfecta voluntas, habens talem libertatem in bonis distribuendis, quae supremum dominium indicat et haec duo spectant ad actus immanentes. Ex transeuntibus vero primo tribuitur Spiritui sancto creatio, Psalmo 32. Verbo Domini caeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis virtus eorum. Secundo attribuitur eidem Spiritui sancto opus sanctificationis, Ioelis 2. Effundam de spiritu meo super omnem carnem. Quod de Spiritu sancto interpretatur Petrus Act. 2. Et inde recte colligit divinitatem Spiritus sancti Didimus, lib. 1, de Spiritu sancto, et Ambrosius, lib. etiam 1, de Spiritu sancto, cap. 7. Quia Spiritus sanctus effundi dicitur per participationem gratiae sanctificantis, quae propria est divinitatis participatio. Unde idem etiam colligitur ex forma baptismi Matth. ult., ubi aeque invocatur Spiritus sanctus, quia est principalis causa sanctificationis, quae in baptismo datur, ut inter alios bene notavit Fulgentius, lib. de Fide ad Donatum, cap. 8. Qui etiam ad obiectiones Arianorum in octava dixit: Si Dominus Spiritum sanctum creaturam vellet intelligi, nequaquam praeciperet sibi et Patri in Sacramento baptismi copulari.

7. Ex operatione. — Unde huc etiam spectat, quod omnis operatio et distributio gratiae Spiritui sancto tribuitur, ut vidimus ex 1, ad Corinth. 12, et ad Galatas 5, adeo ut Paulus dixerit: Nemo potest dicere, Dominus Iesus, nisi in Spiritu sancto, et Ioan 14 et 15, illi attribuit CHISTUS Dominus omnem illuminationem et inspirationem internam, et capite 16, quod arguet mundum de peccato, etc., et Actorum 13, dixit Spiritus sanctus, segregate mihi Paulum et Barnabam: et capite 20, in quo posuit vos Spiritus sanctus regere Ecclesiam DEI, quae omnia sunt propria Dei. Et quod magis est, ipsum supremum opus Incarnationis et conceptionis Filii Dei et praeparatio Virginis per excellentem sanctificationem, Spiritui sancto tribuitur Lucae 1. Hinc etiam Paulus 1, ad Corinth. 6, Spiritum sanctum dicit habitare in homine tanquam in templo, quod est proprium Dei. Nescitis (inquit) quia membra vestra templum sunt Spiritus sancti, subdit, glorificate ergo et portate Deum in cordibus vestris, ut notavit Augustinus 1, contra Maximinum, cap. ult. et alii Patres. Qui tandem etiam advertunt Spiritum sanctum in Scriptura nunquam numerari in ordine creaturarum, sed ubicumque recensentur creaturae perveniri solum ad angelos, vel in genere, vel in specie, ad seraphinos et cherubinos, Spiritum sanctum autem semper numerari in ordine divinarum personarum. De Ecclesiae definitione et Patrum testificatione nihil dicere necesse est, est enim eadem et in eisdem locis, quae in praecedentibus insinuata sunt.

1. Locus Ioan. 1, exponitur. — Primum omnium inferebant haeretici ex verbis illis Ioannis 1: Omnia per ipsum facta sunt. Ergo etiam Spiritus sanctus factus est per Verbum, est ergo creatura et non Deus. Prima consequentia patet ex universali distributione. Et urgeri contra nos potest, quia supra diximus, si Verbum esset factum, sub illa distributione fuisset comprehendendum. Respondeo, idem etiam nos nunc dicere de Spiritu sancto, nam si factus esset, utique factus esset per Verbum, tamen quia factus non est, in illa distributione non comprehenditur: Sicut etiam non comprehenditur Pater, ut recte notarunt Nazianzenus, orat. 5, Theologiae, et Epiphanius in Anchorato. Gravesque expositores probabiliter putant, ad hoc declarandum additum esse ab Evangelista, quod factum est, ita ut haec verba coniungantur praecedentibus, non sequentibus et sensus sit. Nihil eorum, quae facta sunt, sine ipso factum est. Veruntamen etiamsi sequamur vulgarem lectionem, et ibi sistamus, Sine ipso factum est nihil, ex proprietate sermonis constat, ibi tantum esse sermonem de rebus factis.

2. Locus ad Romanos 8. — Secunda obiectio est ex illo ad Rom. 8: Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Est tamen futilis obiectio: nam per se notum est, Spiritum sanctum non esse in se capacem gemitus et doloris, nam ut minimum, cogitari debet plene beatus. Duplex ergo est expositio. Prima, ut ibi non sit sermo de persona Spiritus sancti, sed de spiritu hominis moto ab Spiritu sancto, vel de spiritu orationis et compunctionis ab Spiritu sancto immisso. Haec est Chrysostomi, homil. 14, ad Roman. et aliorum. Secunda est, ut Spiritus sanctus dicatur postulare, quia facit, nos postulare: haec enim phrasis frequens est in Scriptura, ut Augustinus ait, epist. 112, et contra Maximinum, ubi supra, et Nazianzenus, orat. 36, num. 54 et sequentibus. Quae duae expositiones, si recte expendantur, eamdem rem declarant, verbis diversis.

3. De nomine Spiritus sancti. Tertia obiectio est, non tam contra veritatem Catholicam, quam contra probationum firmitatem. Quia hoc nomen Spiritus sanctus, de Patre etiam et Filio dici potest, ut notarunt Hilarius, libr. 7, de Trinitate, ad medium, et Augustinus 5, de Trinitate, cap. 11, et lib. 15, cap. 19, et Anselmus, lib. de Incarnatione Verbi, cap. 3, ergo ex testimoniis adductis non possumus probare, aliquam personam distinctam a Patre et Filio esse Deum: nam potuerunt omnia de Patre et Filio exponi. Respondeo (ex D. Thoma, 1 p., q. 36, art. 1), quamvis in vi duarum dictionum Pater et Filius, possint dici Spiritus sanctus, quia uterque est Spiritus, et est sanctus, tamen illa vox, quatenus usurpata est ut una dictio, propria est Spiritus sancti et hoc modo usurpatur in locis allegatis, quod constat ex communi et perpetua intelligentia Ecclesiae. Et maxime patet, ubi tres personae distincte numerantur, ut Matth. ult. et 1, Ioan. 5 et tertia vocatur Spiritus, et distinguitur a reliquis. Atque eidem tribuuntur in aliis locis omnia illa attributa, quae attulimus. In quibus est etiam observandum, multa esse communia Patri et Filio, quae per appropriationem specialiter dicuntur de Spiritu sancto, quod etiam eius divinitatem ostendit.

4. Ultima obiectio solvitur. — Libet, ultimam obiectionem adiungere, ne quis fortasse legens Surium tomo sexto in vita sanctae Caeciliae offendat, considerans illa verba, que ex Simone Metaphrastes refert, dicta esse a Sancta Caecilia. Deus ex se prius quam omnia faceret, genuit Filium et produxit ex sua substantia Spiritum sanctum, Filium, ut faceret omnia, Spiritum sanctum, ut vivificaret omnia: universa autem, quae facta sunt, construxit Filius, et omnia, quae constructa fuerunt ex Patre, procedens Spiritus sanctus animavit. Fateor enim, in illis verbis multa esse improprie dicta, nec cogi nos ad credendum, illo modo dicta esse a sancta Caecilia. Illa enim quae in humanis historiis per modum dialogi referuntur, facile ab auctore historiae mutantur et suo captui accomodantur. Igitur illa particula ut bis repetita impropria est, quia indicat causam finalem: debet ergo exponi per modum copulationis, seu coniunctionis, id est, produxit illum cum tali virtute. Illa etiam partitio actionum faciendi et vivificandi, constituendi, et animandi, per appropriationem exponenda est, non per proprietatem. Denique verbum illud animavit, non potest intelligi formaliter, sed ad summum effective et adhuc debet exponi cum amplitudine et per metaphoram, id est, fovit, seu conservavit, proprie enim non omnia, quae facta sunt, animantia sunt, ut animari proprie potuerint. Dicuntur ergo animari, id est, formari, vel adiuvari per virtutem activam Spiritus sancti, quae communis etiam est Patri et Filio. Unde hoc etiam per appropriationem Spiritui sancto tribuitur.

FINIS LIBRI SECUNDI DE TRINITATE.