Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Voluntas signi et beneplaciti. — Quinque signa voluntatis. — Superioribus divisionibus, quae sumptae sunt ex analogia ad nostram voluntatem, additae sunt aliae a theologis quas nosse oportet, ad explicandas varias locutiones Scripturae et Patrum, et ideo illas breviter percurremus. Dividitur ergo voluntas Dei in voluntatem signi et beneplaciti, ut videri potest in D. Thoma, quaet. 19, art. 11 et 12. Quae divisio iuxta communem sensum theologorum valde analoga est, nam voluntas signi non est vera voluntas, sed signum voluntatis, solet enim vocari voluntas alicuius, id quod ipse vult aliquo modo et omne id, quod indicat voluntatem eius. Sic videtur sumi Ps. 102: Notas fecit vias suas Moysi, Filiis Israel voluntates suas, id est, praecepta sua. Et Act. 13: Qui faciet omnes voluntates meas, id est, praecepta, vel opera, quae ego voluero. In hoc ergo sensu vocant theologi voluntatem signi, externum signum divinae voluntatis. Numerantque quinque signa divinae voluntatis. Praeceptum, Prohibitionem (quae est praeceptum negativum) Consilium, Permissionem, Operationem. Circa quae breviter adverto, signum voluntatis metaphorice dici voluntatem, semper tamen in DEO indicare aliquam veram voluntatem, alias non esset verum signum, neque nomen voluntatis mereretur, etiam secundum analogiam. Sicut homo pictus nisi verum hominem repraesentaret, nec analogice, nec metaphorice homo dici posset. In his ergo signis attente considerandum est, quam veram voluntatem in Deo indicent. Ideo namque haec signa distinguuntur, quia non eumdem voluntatis modum significant.

2. Praeceptum ergo de se non indicat absolutam voluntatem Dei, quod res praecepta fiat, sed indicat absolutam voluntatem praecipiendi et obligandi, ut fiat: cum affectu simplicis desiderii, ut ita fiat. Idem est cum proportione de prohibitione, nam illa etiam est quoddam praeceptum oppositi, seu negativi obiecti. Indicat ergo in DEO voluntatem praecipiendi et obligandi, ne aliquid fiat cum affectu, ut non fiat, quantum est ex parte Dei. Consilium non est signum voluntatis Dei obligandi, sed immediate videtur consilium indicare iudicium Divinum decernens esse melius id, quod consulit, et consequenter etiam indicat simplicem affectum Dei et desiderium, ut id fiat, quantum est ex parte sua. Permissio autem convenit cum praecedentibus, quia non indicat voluntatem efficacem rei permissae, differt tamen, quia simplicem affectum non indicat. Permittit enim Deus peccatum, quod nullo modo vult. Indicat ergo voluntatem non denegandi concursum generalem ad rem permissam, nec impediendi ne fiat. D. Thomas, dicto art. 12, exposuit. Operatio vero Dei indicat voluntatem Dei, qua vult id facere, vel ad id concurrere, quia omnia per suam voluntatem operatur. Quae voluntas non semper est eiusdem rationis, aliter enim DEUS vult, quod ipse solus facit, quam quod facit per creaturas et aliter vult bonum opus quam illud, quod habet malitiam adiunctam. Et ideo fortasse dictum est, Psalmo 110: Magna opera Domini, exquisita in omnes voluntates eius, quia varii sunt volendi modi, qui in operibus DEI latent. Ad quod pertinent multa, quae de decretis divinae voluntatis in libris de Auxiliis disputavimus.

3. Voluntas beneplaciti significat veram voluntatem. — Ex declaratione huius membri constare potest, per voluntatem beneplaciti significari voluntatem veram in DEO existentem: ac subinde sub illo membro comprehendi totum velle Dei, prout versatur circa obiecta creata, quia hoc necessarium est, ut divisio sit adaequata. Sic ergo omnis vera voluntas Dei beneplacitum eius dici potest, sicque videtur dixisse Christus, Matth. 11. Ita Pater, quoniam sic fuit placitum ante te. Ibi enim tam de voluntate illuminandi quosdam, quam de voluntate obcaecandi, seu non illuminandi alios, locutus est. Aliae ergo divisiones divinae voluntatis, de voluntate beneplaciti intelligendae sunt. Unde ad illam pertinent omnia, quae in tribus primis divisionibus dicta sunt, et ad idem membrum spectant omnes voluntates, quas per quinque dicta signa ostendi, diximus. Ulterius vero solet haec voluntas aliis modis dividi.

Voluntas consequens et antecedens.

4. Primus modus declarandi. — Ulterius itaque dividitur voluntas divina in voluntatem antecedentem et consequentem, quam distinctionem tradunt omnes theologi statim citandi, non tamen omnes eodem modo illam declarant. Quidam dicunt voluntatem antecedentem vocari, quando non terminatur ad rem aliquam in se, sed ad aliam antecedentem, ex qua sufficienter potest altera fieri, licet fortasse impedienda sit, ne fiat. Ita videtur exponere Durandus in 1, distinct. 47, quaest. 1, num. 5, et ibi Bonaventura, art. 1, quaest. 1. Hervaeus, d. 46, quaest. 2, Gabriel, quaest., 1 et alii, quos retuli in Relectione 1, disp. 1, sect. 2, num. 8. Exemplo declarant, quia vult Deus reprobos salvari, non quia velit eis gloriam, sed quia vult sufficientem gratiam, in qua veluti antecedenter continetur gloria. Sed obiici potest, quia Deus vult hoc modo antecedenter causas, ex quibus sequitur peccatum, et tamen non potest dici velle peccatum, etiam voluntate antecedente, imo simpliciter odio habet peccatum, quia vere illi displicet. Respondebunt fortasse, peccatum non sequi ex eo, quod Deus vult, nempe, ex permissione. Ut autem dicatur Deus velle aliquid antecedenter oportere, ut sequatur ex illo quod Deus vult tanquam ex causa.

5. Reiicitur. — Sed nihilominus cum voluntas antecedens vera sit et non metaphorica, et ratione illius dicatur Deus velle aliquid, verbi gratia, salutem omnium hominum, 1 Timoth. 2, necesse est, ut talis voluntas sit aliquo modo terminata ad rem volitam in se ipsa. Praeterea hae duae voluntates distinguuntur ratione a theologis, at iuxta illam expositionem non essent duae voluntates, sed una, quae ut terminatur ad suum obiectum immediatum, est consequens, respectu vero alterius, quasi virtute, vel causaliter in illo contenti, dicitur antecedens. Denique nec ratio nominum quadrat, nam voluntas, quae versatur circa obiectum proprium, cur ea ratione consequens dici debet, cum sit proxima sui obiecti (ut sic dicam) et aliud non sit obiectum eius nisi virtute et quasi interpretatione quadam. Denique ex dicendis constabit, non esse necessarium recurrere ad has metaphoras.

6. Secundus modus. — Secundo exponitur haec divisio advertendo, Deum aliquid ex se velle, ratione suae bonitatis, ut misereri, benefacere: aliquid vero tantum provocatus ab hominibus, vel supposita praescientia alicuius operis nostri, ut punire vel aliquod malum irrogare. Voluntas ergo Dei, ut versatur circa priora opera, dicitur antecedens, quia ex se Deus illam habet, nulla sumpta occasione ex nostris operibus: ut autem versatur circa posteriora, dicitur consequens, contraria ratione. Hanc partitionem hoc modo explicatam indicavit Chrysostomus, hom. 1, in ad Ephes. Ubi has duas voluntates primariam et secundariam, seu primam et secundam appellavit. Damascenus vero, libro 2, de Fide, c. 29, etiam nomina antecedentis et consequentis addidit. Nec dubitare possumus, quin sit in Deo illud duplex genus voluntatis, nam (ut alia obscuriora exempla omittamus) clarum est, voluntatem creandi mundum primariam fuisse, ex sola enim sua bonitate illam habuit, quod etiam de voluntate sumendi carnem humanam, credendum est. At voluntas aliquem damnandi, vel perpetuo deserendi, secundaria est: Deus enim neminem deserit nisi prius deseratur ab ipso. Unde notari potest ex dictis Patribus, quoties exempla ponunt secundariae voluntatis, applicare illa ad voluntatem inferendi malum. Nam licet interdum Deus non conferat aliquod bonum, nisi permotus suo modo ab homine, per orationem, dispositionem, vel meritum: nihilominus, quia semper Deus de se est paratus ad haec bona conferenda, et illum ipsum ordinem vult propter maius bonum nostrum, quod totum a primaria eius voluntate originem habet, ideo in malis semper explicant voluntatem consequentem, cum tamen (ut dixi) suo modo locum habeat in aliquibus bonis. Denique quod attinet ad voces, non est dubium quin sint aptae ad illas voluntates significandas et ideo partitio illa in hoc sensu et bona est, et utilis ad divinam providentiam explicandam.

7. Tertius modus dicendi. — Tertia expositio illorum membrorum est divi Thomae, dicta quaest. 19, art. 6 ad 1, quem Thomistae sequuntur, et Richardus in 1, dist. 46, quaest. 1, Corduba, lib. 1, quaest. 956. Vult itaque divus Thomas voluntatem antecedentem non esse absolutam et efficacem, sed magis (inquit) dici potest velleitas, quam voluntas, voluntatem vero consequentem dicit esse efficacem, semperque impleri. Unde, quod ad voces attinet, priorem dicit vocari antecedentem, quia est de obiecto, seu sine bono secundum se spectato, praescindendo ab adiunctis, seu a particularibus circumstantiis. Posteriorem vero vocari consequentem, quia est de re in particulari, consideratis omnibus adiunctis et circumstantiis eius ad hunc modum dixit idem D. Thomas 1, 2, quaest. 6, art. 4, quae ex metu fiunt esse simpliciter voluntaria, et secundum quid involuntaria. Unde cum in periculo tempestatis, quis vult conservare merces, quas nihilominus vult efficaciter proiicere in mare, dici potest iuxta dictam expositionem habere voluntatem antecedentem per simplicem affectum, seu velleitatem non proiiciendi et voluntatem consequentem per absolutam voluntatem proiiciendi merces. Ad hunc ergo modum in Deo philosophamur, iuxta dictam expositionem.

8. Quae quidem expositio quoad doctrinam, quam continet, verissima est (et hoc est, quod ad rem spectat.) Item quoad verborum accommodationem habet sufficientem congruentiam, ut ex illius declaratione constat. An vero fuerit iuxta mentem Damasceni parum refert: satis enim est quod non sit illi contraria. Ego vero existimo aliquid illi addidisse. Nam iuxta Damascenum voluntas consequens semper est efficax et in hoc convenit cum voluntate consequente a D. Thoma explicata, quia utraque est voluntatis effectus in particulari, omnibus consideratis, ut aiunt. Et ita in hoc membro nihil est peculiare in utraque expositione praeter rationem seu etymologiam nominis. Voluntas autem antecedens iuxta Damascenum potest esse et efficax et inefficax, quia utroque modo potest velle Deus aliquod bonum ex se, nam et electis et reprobis voluit ex se perseverantiam et salutem aeternam atque adeo utrisque antecedenter (iuxta illam expositionem) et tamen electis efficaciter, aliis non, sed tantum secundum quid. Hanc ergo voluntatem secundum quid, voluit explicare D. Thomas, et ideo voluntatem antecedentem, ut sic, semper censuit esse inefficacem. Quod si interdum voluntas aliqua beneplaciti, quam Deus ex se solo habet, absoluta et efficax est, illam vocaret D. Thomas (ut opinor) consequentem, quia habetur absolute et consideratis omnibus quae ad illam necessaria sunt, ut fuit voluntas creandi, vel similes.

9. Alia divisio voluntatis. — Omissis ergo dissensionibus verborum addere possumus divisionem actus divinae voluntatis, in efficacem et inefficacem, quae est subdivisio voluntatis antecedentis, iuxta expositionem Damasceni, vel est nova divisio voluntatis beneplaciti, et ita habet locum in utraque sententia. In qua divisione de priori membro aliqua sunt certa, videlicet, esse aliquam voluntatem, absolutam et efficacem, in Deo et illam esse per quam principaliter operatur, et quae semper impletur, quia omnia, quaecumque voluit, fecit, Ps. 113, et cui nemo potest resistere, Rom. 9, Genes. 50, Esther 13. Et ratione huius voluntatis dicitur Deus, non operari aliquid sine voluntate sua, iuxta id ad Ephes. 1: Qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. Denique sine hac Dei voluntate nihil subsistere potest, ut dicitur Sap. 11.

10. Nonnulla vero alia de hac voluntate a theologis disputantur. Unum est, an haec ipsa voluntas sit immediatum principium, quo Deus ad extra operatur, vel secundum rationem sit aliud attributum propinquius, quod in Metaphysica tractatum est, et capite sequenti attingetur. Aliud dubium est, qualis et quotuplex sit in Deo haec voluntas efficax, an sit praeveniens et praefiniens, vel concomitans praesertim circa actus liberos humanos. Cum qua quaestione coniuncta est alia: quomodo efficacia huius voluntatis divinae stet cum libertate actuum voluntatis humanae. Quae dubia longissimae disputationis materiam nobis praebebant, sed tractata sunt copiose in tribus libris de Auxiliis, et ideo nihil amplius dicere necesse est, praeter ea, quae de Praedestinatione postea dicemus.

11. In altero autem membro voluntatis inefficacis, non est tam certum apud omnes, dari in Deo vere et proprie talem actum, quod videntur sentire auctores citati in prima expositione praecedentis divisionis. Cuius occasione tractari hic solet, de sensu illius loci Pauli: Deus vult omnes homines salvos fieri. Ego vero suppono dari in Deo talem actum et de omnibus omnino hominibus locutum fuisse Paulum in citatis verbis. Quod ostendi in Relect. 1, disp. 1, sect. 2, n. 9, et latius id tractabimus infra, lib. 4, de Praedestinatione fere per totum. Hoc ergo supposito, certum est, talem voluntatem illam Dei non semper impleri, ut in eodem exemplo et testimonio Pauli manifestum est. Et ratio est, quia non est efficax voluntas, neque ipse Deus vult aliter illam habere, et ideo nulla est imperfectio, ut in dicto loco latius declarabitur. Ubi etiam videbimus, an illa voluntas sit actus liber in Deo, vel necessarius. Item an sit vera intentio finis, conferens aliquid ad electionem mediorum, vel simplex tantum affectus complacentiae in bonitate possibili. Item an sit actus aliquo modo absolutus, vel conditionatus, et ideo de divina voluntate haec sufficiant.