Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino
Francisco Suárez (1548–1617)
First published 1607
Francisco Suárez’s Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino is a systematic scholastic treatment of the doctrine of God in relation to Aquinas’s Prima Pars. Its three principal divisions examine the divine substance and attributes, predestination and reprobation, and the mystery of the Trinity. Rather than simply reproducing Aquinas’s sequence of articles, Suárez recasts the material into books and disputations, allowing extended treatment of metaphysical and theological problems. The work is characteristic of his method: close engagement with Aquinas combined with an independent organization and detailed comparison of scholastic positions.
Tractatus I: De Divina Substantia Eiusque Attributis
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De Existentia Dei, de Essentia Eiusque Attributis in Communi
Caput I: An Existentia Necessitate Absoluta Deo Conveniat, id est, an Deus Necessario Sit
Caput II: An Esse Dei Sit de Essentia Dei
Caput III: An Essentia Dei Consistat in Solo Esse, vel Quid Proprie Deus Sit?
Caput IV: Sit ne Divina Essentia Omnino Simplex Substantia, Ita ut Nullam Substantialem Compositionem Admittat
Caput V: Sit ne Deus Ita Simplex, ut in Compositionem Venire Non Possit
Caput VI: De Divina Unitate
Caput VII: De Veritate Divini Esse
Caput VIII: De Bonitate Divini Esse
Caput IX: Utrum Deo Recte Tribuantur Alia Praedicata seu Attributa, et Quotuplicia Illa Sint
Caput X: An Divina Attributa Distinguantur in Re ab Essentia Dei
Caput XI: Utrum Haec Divina Attributa Sint de Essentia Dei, Ita ut de Illo Essentialiter Praedicentur
Caput XII: An Divina Natura Sit de Essentia Omnium et Singulorum Attributorum, Ita ut de Illis Essentialiter Dicatur
Caput XIII: Utrum Attributa Invicem se Includant Salva Distinctione Rationis Eorum, Tam inter se quam ab Essentia
Caput XIV: Quomodo Possint Divina Attributa Vere de Deo Enuntiari et Deus de Illis
Liber II: De Attributis Dei Negativis prout Unus est
Caput I: An Deus Sit Infinitus Simpliciter Hocque Illi Proprium Sit
Caput II: De Immensitate Dei Eiusque Existentia in Omnibus Rebus seu Locis
Caput III: De Immutabilitate Dei
Caput IV: De Dei Aeternitate, Quatenus Illi Propria est
Caput V: An Deus Sit Omnino Incomprehensibilis
Caput VI: Sit-ne Deus Invisibilis, Praesertim Corporalibus Oculis
Caput VII: An Deus Sit Invisibilis in se et in Substantia Sua Respectu Omnis Intellectus Creati
Caput VIII: An Deus Sit Invisibilis per Naturales Vires Cuiuscumque Creaturae et Consequenter Nonnisi Supernaturaliter Videatur
Caput IX: Utrum Visio Dei Sit Supernaturalis Omni Intellectui seu Naturae Intellectuali Creabili
Caput X: Utrum Visio Dei Proxime Fiat ab Intellectu Videntis Ipsum
Caput XI: An Videatur Deus per Verbum Creatum Productum a Videntibus Ipsum
Caput XII: An Videatur Deus per Speciem Creatam
Caput XIII: An de Potentia Absoluta Possit Videri Deus, prout est in se, per Speciem Creatam Impressam Eiusdem Dei, ab Eodem Infusam
Caput XIV: Utrum Infundatur Lumen Gloriae Videntibus Deum
Caput XV: Quae Sit Necessitas, Quodve Munus Luminis Gloriae
Caput XVI: An de Absoluta Potentia Possit Videri Deus sine Lumine Gloriae
Caput XVII: An Visio Dei Sit Connaturalis Intellectui Lumine Gloriae Informato
Caput XVIII: An Visio Dei Sit Cognitio Quidditativa et Intuitiva Dei, Habeatque Omnes Conditiones Perfectae Scientiae
Caput XIX: Sit-ne Dei Visio Eiusdem Speciei Essentialis in Omnibus Beatis, Ita ut Deus Uno Tantum Modo Visibilis Sit
Caput XX: An Visio Dei Aequalis Perfectionis Sit in Omnibus Videntibus Ipsum
Caput XXI: Unde Proxime Oriatur Inaequalitas Visionis in Beatis
Caput XXII: An Videntes Divinam Essentiam Necessario Videant Omnia Attributa, Quae in Ea Formaliter Sunt, Ita ut ex Hac Parte Non Possint Visiones Esse Inaequales in Obiecto
Caput XXIII: Utrum Necesse Sit, Beatos Videntes Divinam Essentiam Videri Simul Tres Personas; ac Subinde Etiam in Hoc Visiones Omnes Sint Aequales
Caput XXIV: Utrum Beati Videntes Deum, Videant aut Videri Possint Liberos Actus Voluntatis Eius
Caput XXV: An Viso Deo, Videri Possint in Ipso Creaturae
Caput XXVI: An, Viso Deo, Necessarium Sit Videri Creaturas, Saltem ut Possibiles
Caput XXVII: An in Deo Viso Videri Possint Creaturae secundum Suam Existentiam Actualem
Caput XXVIII: Quae Res de Facto Videantur a Beatis in Deo
Caput XXIX: Cur Visio Dei Clara Non Sit Eius Comprehensio, et Quomodo ab Illa Differat
Caput XXX: Sit-ne Deus Omnino Invisibilis Homini in Vita Mortali, Ita ut pro Hoc Statu Visio Clara Dei Illi Communicari Non Possit
Caput XXXI: An Deus Ineffabilis Sit, seu Innominabilis
Caput XXXII: De Variis Nominibus Dei
Liber III: De Proprietatibus Quae Positivam Perfectionem Deo Attribuunt
Caput I: De Scientia, quam Deus de se Habet
Caput II: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis ut Possibilibus
Caput III: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis Aliquando Futuris seu Existentibus
Caput IV: An Scientia Dei Practica Sit et Causa Rerum; Ubi de Variis Nominibus Divinae Scientiae
Caput V: An in Divina Scientia Practica Sint Ideae Creaturarum Omnium, et Quot, Quarumcumque Rerum Sunt
Caput VI: De Divina Voluntate
Caput VII: De Actibus Divinae Voluntatis circa Obiecta Creata
Caput VIII: De Voluntate Signi et Beneplaciti, Antecedente et Consequente
Caput IX: De Omnipotentia Dei
Caput X: De Divina Providentia
Tractatus II: De Divina Praedestinatione et Reprobatione
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De praedestinationis necessitate, ac natura
Caput I: Necessarium Esse in Deo Praedestinationem Ponere
Caput II: Sit ne Praedestinatio Actus Immanens ex Aeternitate Deo Conveniens
Caput III: Praedestinatio Libere ne, vel Necessario Deo Conveniat
Caput IV: Quae Res Proprie Praedestinari Dicantur
Caput V: Quae Res Cadant sub Praedestinatione Tanquam Ipsius Termini
Caput VI: Quae Scientia Necessario in Deo Supponenda Sit Ante Omne Decretum Praedestinationis
Caput VII: Quomodo Scientia Conditionata Effectum Contingentium ad Praedestinationem Necessaria Sit, vel ad Illam Comparetur
Caput VIII: Sit ne Voluntas Absoluta Dandi Gloriam Electis, Primus Actus, Quem Deus Habet Erga Homines, Qui Salvantur
Caput IX: Non Solum Circa Homines, Sed Etiam Circa Angelos Sanctos, Habuisse Deum Propositum Absolutum Salvandi Illos Ante Omnem Alium Voluntatis Actum
Caput X: Decretum Gratuitum, Quod Deus Habuit de Aeterna Felicitate Plurium Angelorum, et Hominum Fuisse Definitum quoad Personas, et Gradus Gratiae, et Gloriae
Caput XI: An Hoc Decretum Dandi Gloriam Praedestinatis, Fuerit Eorum Electio, vel Dilectio et Quomodo Haec Differant
Caput XII: Electionem Omnium Salvandorum in Eodem Signo Rationis Factum Fuisse
Caput XIII: Quomodo Divina Voluntas Praeparavit Media, Quibus Electi Infallibiliter Salvantur
Caput XIV: Habeat ne Deus Voluntatem Exequentem Circa Bona, Quae Confert Praedestinatis, Praeter Eas, Quae ad Ordinem Intentionis Pertinent
Caput XV: An Intentio Efficax Dei, et Executio Mediorum, Diversas Mutationes ex Necessitate Efficiant in Praedestinato
Caput XVI: Sitne ad Praedestinationem Necessarius Actus Imperii, Ratione Distinctus ab Omnibus Numeratis
Caput XVII: Quis Tandem Actus Intellectus, aut Voluntatis Dei Sit Praedestinatio
Caput XVIII: Sit-ne Praedestinatio Pars Providentiae, et Quibus Aliis Modis ab Illa Differat
Caput XIX: Quomodo Praedestinatio ad Gratiam et Supernaturalem Gubernationem Comparetur
Caput XX: Quomodo Praedestinatio ad Librum Vitae Comparatur
Liber II: De causis praedestinationis
Caput I: Status Controversiae, Multiplexque Disputationis Sensus Aperitur
Caput II: Quas Physicas Causas Habeat Praedestinatio quoad Effectus Suos
Caput III: Possit-ne Dari ex Parte Hominis Praedestinati Moralis Causa Praedestinationis quoad Effectus Eius
Caput IV: Utrum Praecesserit Ante Hanc Vitam Actio Aliqua Hominis Praedestinati, Quae Sit Causa Praedestinationis Eius ex Parte Effectum
Caput V: Utrum ex Operibus, Quae Homo Facturus Esset, Si in Alio Statu Constitueretur, Sumi Possit Ratio Praesentis Praedestinationis, Etiamsi Talia Opera Absolute Nunquam Futura Sint. Ubi de Praedestinatione Infantium Praesertim Disseritur
Caput VI: Nullam Hominis Actionem ex Solis Viribus Liberi Arbitrii Procedente Virtute, et Merito Sui, Esse Posse Causam Praedestinationis, quoad Effectus Eius. Contra Pelagianos, et Semipelagianos Ostenditur
Caput VII: An Homo per Opera Moralia Solius Liberi Arbitrii Possit Esse Causa, Saltem Dispositiva, Praedestinationis Suae, quoad Effectus Eius
Caput VIII: Quid Senserint Antiqui Patres Praesertim Graeci, et inter Eos Chrysostomus de Initio Gratiae, vel Praedestinationis ex Operibus Naturae
Caput IX: Contra Resolutionem Superiorem Obiectio Proponitur
Caput X: Tractantur Tres Modi Asserendi Bonum Opus Morale, Quod Non Possit Esse Nisi ex Praedestinatione, seu Gratia
Caput XI: Proponitur Quarta Sententia Negans Posse Hominem per Vires Naturae Bonum Morale Perficere
Caput XII: Vera Sententia, Scilicet, Hominem per Rationem et Liberum Arbitrium Posse Aliquod Bonum Opus Morale Honeste Perficere, ex Scripturis Probatur
Caput XIII: Eadem Sententia Conciliorum Auctoritate Comprobatur
Caput XIV: Probatur Eadem Sententia Auctoritate Patrum
Caput XV: Ratione Comprobatur Eadem Sententia
Caput XVI: Eadem Vero Sententia Suadetur, Ostendendo Varia Incommoda, Quae ex Contraria Sequuntur
Caput XVII: Respondetur Fundamentis Contrariae Sententiae Positis Capite Decimo
Caput XVIII: Satisfit Principali Obiectioni in Capite Nono Propositae
Caput XIX: Bonum Opus Morale Ordinis Naturalis, seu Virtutis Acquisitae Non Posse Esse Causam Propriam Praedestinationis quoad Aliquem Effectum Eius, Etiam Si ex Aliqua Gratia Extrinseca Proficiscatur
Caput XX: Opera Supernaturalia Procedentia ex Gratia Non Esse Causam Praedestinationis quoad Omnes Effectus Eius
Caput XXI: An ex Parte Christi, vel Alicuius Puri Hominis Possit Dari Causa Praedestinationis Alterius quoad Omnes Effectus Eius
Caput XXII: Possit-ne Dari Causa Praedestinationis ex Parte Actus Divinae Voluntatis
Caput XXIII: An ex Parte Hominis Electi Dari Possit Causa, vel Ratio Praedestinationis Secundum Se, seu quoad Liberam Determinationem Aeterni Actus
Caput XXIV: Potuerit ne Homo Purus, vel Etiam Christus Dominus Mereri Aliis Praedestinationem, quoad Liberam Determinationem Electionis Divinae
Caput XXV: Detur ne Aliqua Causa, vel Ratio ex Parte Dei Electionis Praedestinatorum
Liber III: De praedestinationis effectibus, eorumque concordia cum arbitrii libertate
Caput I: Habeat-ne Praedestinatio Aliquos Effectus, et in Quo Genere Causae
Caput II: Quae Conditiones Necessariae Sint, ut Aliquod Beneficium Sit Praedestinationis Effectus
Caput III: Sint-ne Gloria et Perseverantia Praedestinationis Effectus
Caput IV: An Prima Iustificatio, Omnisque Gratia Habitualis, Quae in Hac Vita Datur Praedestinato, Sit Effectus Praedestinationis Eius
Caput V: An Omnes Supernaturales Actus Quovis Modo Meritorii, Quos Praedestinatus Facit, Sint Effectus Praedestinationis Eius
Caput VI: Quae Vocatio et Praevenientia Auxilia Sint Praedestinationis Effectus
Caput VII: Quae Bona Naturae, et Quomodo Sint Praedestinationis Effectus
Caput VIII: An Malum, Eiusve Permissio Sit Praedestinationis Effectus
Caput IX: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem Habendi, vel Conservandi Gratiam
Caput X: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem, aut Non Peccandi, aut Bene Operandi in Singulis Actibus: Ubi Magis Explicatur Concordia Praedestinationis cum Libertate
Liber IV: De supernaturali providentia Dei circa aeternam salutem reproborum seu non electorum
Caput I: Quam Certum Sit, Voluisse Deum Salvare Omnes Homines, Etiam Non Praedestinatos
Caput II: Qualis Sit in Deo Haec Voluntas Salvandi Omnes Homines, et Quod Proprium Obiectum Habeat
Caput III: An Deus Providerit Omnibus Adultis Non Electis Sufficientia Media ad Aeternam Salutem Consequendam
Caput IV: Utrum Omnibus Infantibus, Qui in Hac Vita ad Rationis Usum Non Perveniunt, Providerit Deus Sufficientia Media ad Salutem
Liber V: De reprobatione
Caput I: Reprobationem Esse in Deo, et Quid Sit
Caput II: Sitne Praecipue Reprobatio Actus Intellectus, an Voluntatis
Caput III: An Deus ex Se Voluerit Aliquem a Regno Coelesti Excludere in Primo Signo Rationis, in Quo de Salute Hominum Decrevit
Caput IV: Qui Actus Divini Intellectus, vel Voluntatis in Reprobatione Interveniant
Caput V: Reprobationis Negativae Non Dari Causam ex Parte Hominis Praesciti
Caput VI: Detur ne Causa ex Parte Hominis Positivae Reprobationis Eius
Caput VII: De Effectibus Reprobationis, Praesertim de Permissione Peccati
Caput VIII: Utrum Reprobatio Tollat Aliquo Modo Reprobi Libertatem
Liber VI: De nonnullis comparationibus inter praedestinatos et reprobos, seu inter praedestinationem et reprobationem
Caput I: Utrum Praedestinatus Semper in Hac Vita Recipiat Maiora Dona Gratiae, Quam Reprobus
Caput II: Quomodo Numerus Praedestinatorum et Reproborum Certus Sit
Caput III: Sit ne Maior Numerus Praedestinatorum, an Reproborum
Caput IV: Quomodo Ratio Divinae Providentiae Supernaturalis ex Praedestinatione et Reprobatione Compleatur
Tractatus III: De Sanctissimo Trinitatis Mysterio
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De Trinitate Personarum Earumque Processione an in Deo Sit
Caput I: In Deum Tam Nomen, quam Rationem Personae Vere et Proprie Convenire
Caput II: In Deo Esse Plures Personas
Caput III: Quomodo Ratio Personae Communis Sit Tribus Divinis Personis
Caput IV: Personas Non Multiplicari in Deo, nisi per Realem Processionem
Caput V: In Trinitate Processiones Non Esse Immediate a Natura, sed per Intellectum, et Voluntatem
Caput VI: Personas Productas in Deo Procedere per Actus Intelligendi et Amandi, ut Tales Sunt
Caput VII: Per Quos Actus Intelligendi, et Amandi Producantur in Deo Personae Procedentes
Caput VIII: Sit-ne Actus Intelligendi et Amandi Principium Quo Producendi, vel Ipsa Productio
Caput IX: In Deo Tantum Esse Duas Processiones Reales
Caput X: In Deo Esse Tres Personas, et Non Plures
Caput XI: Non Posse Intellectum Creatum sine Divina Revelatione Trinitatem Personarum in Deo Cognoscere
Caput XII: Quomodo Possit Intellectus Creatus Cognoscere, vel Ostendere Personarum Trinitatem in Deo, Supposita Divina Revelatione
Liber II: De Vera Trium Personarum Divinitate
Caput I: Sitne Pater Verus Deus
Caput II: An Persona, Quae est Verus Deus, Possit Esse Producta
Caput III: Filium Secundam Trinitatis Personam Esse Verum Deum
Caput IV: Respondetur Argumentis Haereticorum contra Veram Filii Divinitatem
Caput V: Spiritum Sanctum, Tertiam Trinitatis Personam, Esse Verum Deum
Caput VI: Respondetur Argumentis contra Divinitatem Spiritus Sancti
Liber III: De Vera Distinctione Trium Personarum, et Praedicatis, Quae in Illis Multiplicantur
Caput I: Divinas Personas Realiter inter se Distingui, Ostenditur
Caput II: Satisfit Obiectionibus Haereticorum contra Veram Trium Divinarum Personarum, Realemque Distinctionem
Caput III: Sicut Trinitate Sunt Tres Personae, Ita Etiam Esse Tres Personalitates Realiter Distinctas
Caput IV: Sintne in Tribus Personis Tres Subsistentiae Personales Realiter Distinctae
Caput V: Sint ne in Divinis Personis Tres Existentiae Personales Realiter Distinctae
Caput VI: Quomodo Transcendentalia Praedicata, Res, Aliquid, Ens Multiplicentur Simpliciter in Trinitate
Caput VII: Sint-ne in Tribus Divinis Personis Tres Unitates Transcendentales
Caput VIII: Sint-ne in Tribus Personis Tres Veritates Transcendentales
Caput IX: Sint ne in Trinitate Tres Bonitates, ac Subinde Tres Perfectiones Personales
Caput X: Satisfit Fundamentis Aliarum Opinionum
Caput XI: Utrum Attributa Divina Positiva Multiplicentur in Divinis Personis, aut de Eis Possint Aliquo Modo Pluraliter Praedicari
Caput XII: An Divina Attributa Privativa Multiplicentur Aliquo Modo in Personis Divinis
Caput XIII: Quibus Verbis Distinctio Personarum Explicanda Sit
Liber IV: De Vera Unitate et Identitate Trium Personarum, et Omnibus, Quae ad Illam Pertinent
Caput I: Tres Personas Esse Unius, et Eiusdem Essentiae ac Naturae
1. Varii errores. — Nonnulli ex haereticis dixerunt in Trinitate esse plures Deitates, atque ita in re asserebant esse plures Deos. Ita refert de Peratis Theodoretus, libro primo, haereticarum Fabularum, cap. 19, et de Ioanne Grammatico refert Nicephorus, lib. 10, Hist., cap. 4, 6 et 48. Anselmus etiam, libro de Incarnatione Verbi, cap. 1, indicat, hunc errorem suo tempore in Gallia pullulasse. Denique Athanasius, in Dialogo 3, de Trinitate, refert, quosdam Arianos concessisse, Patrem et Filium esse distinctos Deos. Verumtamen illi aequivoce, vel cum analogia utebantur nomine Dei, solumque Patrem concedebant esse supremum Deum. Nos autem supponimus, verum Deum esse tantum unum, quo nihil est frequentius in Scriptura, et omnibus Conciliis et Patribus. Imo, et ratione naturali est evidens. Et probatur in principio primae partis, et in Metaphysica, et ideo de hoc fundamento quantum ad rem spectat, nihil hic amplius dicendum est.
2. Prima assertio. — Ex illo vero deducitur primo, in Patre, Filio et Spiritu sancto esse unam numero Deitatem. Quae res etiam de fide est: et sub eisdem fere verbis habetur in 6 Synodo, Actio. 11. Et in eodem sensu definitur in capite Damnamus, de summa Trinitate et fide Catholica, Patrem communicare Filio totam substantiam suam, id est, eamdem naturam et divinitatem, ut ibidem exponitur et probatur ex illo Ioan. 10: Quod dedit mihi Pater, maius omnibus est. Et ibidem ait Christus: Ego et Pater unum sumus. Unde Damasus papa in expositione fidei ad Paulinum: Si quis (ait) non confitetur Patris, Filii et Spiritus sancti unam divinitatem, potestatem et maiestatem, anathema sit. Ratio vero est, quia in divinis multiplicantur personae: si ergo multiplicarentur deitates, multiplicarentur etiam dii, quod est contra primum fidei fundamentum positum. Sequela patet, quia ad multiplicationem substantivi, nihil amplius requiri potest quam multiplicatio personarum et naturarum: ideo enim Petrus et Paulus et Franciscus sunt tres homines, quia sunt tres personae, et habent distinctas humanitates.
3. Secunda assertio. — Secundo, ex dictis concluditur, tres personas Trinitatis esse unius essentiae et naturae. Ita docet D. Thomas, prima parte, quaest. 29, art. 2, et habetur illa formalis locutio in 6 Synodo, Actio. 4 et 11. Ubi tres personae dicuntur unius substantiae et operationis. Sic etiam Concilia Toletana 6 et 11: Confitemur (aiunt) Trinitatem unius essentiae, virtutis, maiestatis ac naturae. Ita etiam loquitur Augustinus 3, contra Maximinum, cap. 14. Dicet vero aliquis (ut rationem locutionis explicemus). Una divinitas dicitur esse trium personarum: ergo e contrario tres personae non recte dicuntur unius divinitatis. Respondet D. Thomas, dicto art. 2, ad 4, naturam vel essentiam in abstracto significari, ut formam, et ideo dici posse esse in persona vel personis, quia forma est in illo, quod formaliter constituit: e contrario vero (ait) personas non dici absolute esse naturae, sed adiecta proprietate aliqua, per quam significatur, personas convenire ratione talis naturae. Sicut dicimus Petrum et Paulum esse naturae rationalis, non vero naturae, sine alio addito: et sic etiam personae divinae non dicuntur essentiae, sed eiusdem essentiae vel unius naturae per quod nihil aliud explicatur, quam personas illas convenire in eadem numero natura: et ita constat ratio illius locutionis. Addit vero ibidem D. Thomas, ad 5, non ita posse dici tres personas esse ex eadem essentia, quia particula ex indicat habitudinem efficientis, et ita innuit distinctionem potius quam unitatem. De quo ex professo tractabitur infra libro septimo.
4. Ultimo observare oportet, haec omnia intelligenda esse de unitate vera et reali et, ut more nostro loquamur, individuali illius naturae, nam hanc requirit unitas Dei. Ad hanc ergo fidem uno verbo comprehendendam, et ut haeretici cogerentur sine tergiversatione illam confiteri, Patres Concilii Niceni amplexi sunt vocem illam homousion, qua tam Arius quam Sabellius damnantur, quia per illam, et unitas substantiae et distinctio personarum indicatur, ut declaravit Epiphanius in Anchorato, et Hilarius, libro de Synodis, Ambrosius, lib. 3, de Fide, c. 7. Et ideo Marianus Victor, libris contra Arianos et speciali opusc. de hac voce dicit, illam fuisse inventam divinitus. Et eamdem magna veneratione recipiunt alii Patres, Augustinus, Epist. 174 et 178, et Basilius in epistola quadam ad ancillas Dei, Fulgentius, contra Arianos, ad septimam obiectionem. Eamdem recipit Isidorus, lib. 7, Etymolog., cap. 2. Ac denique tota Ecclesia Latina loco illius vocis posuit in symbolo vocem consubstantialis, quae eamdem habet vim. Contra illam autem vocem obiiciebant Ariani, quod in Scriptura non inveniretur. Respondent autem iidem Patres: Primum, parum hoc referre, cum res ipsa in Scriptura inveniatur, et vox sit utilis et accommodata ad illam declarandam veritatem. Deinde Ambrosius et alii eam ex Scriptura elicere conantur, praesertim ex illis verbis Christi: Ego et Pater unum sumus.
5. Obiiciebant praeterea haeretici, vocis novitatem, sed si ne ullo fundamento, quia ad nova mysteria explicanda, necessariae sunt novae voces. Eo vel maxime, quod illa haeresis nova erat: et ideo specialis urgebat necessitas, novum nomen imponendo, quo illa confutaretur, et veritas fidei brevius, et clarius explicaretur. Quod in aliis etiam mysteriis accidisse videmus: sic enim nomen Transsubstantiationis, et similia inventa sunt. Addit Athanasius, in lib. de decretis Nicenae Synodi et in lib. de Synodis Arimini et Seleuciae congregatis, et in epistola de sententia Dionysii Alexandrini illam vocem non fuisse inventam a Concilio Niceno, sed prius fuisse usurpatam a dicto Dionysio Alexandrino in Apologia ad Dionysium Romanum, et receptam ab eodem Dionysio papa in rescripto ad alterum Dionysium, et ab aliis antiquis, quos ibi refert. Imo Theodoretus, lib. 1, Hist., cap. 12 et 13, ait: Eusebium Caesariensem (alioqui Arianum) eam vocem probasse. Denique Ambrosius, dicto libro 3, de Fide, capite 7, dicit, prius Arianos tanquam inconveniens intulisse, sequi ex doctrina fidei personas esse homousion, quod tunc Concilium Nicenum concessit, et illam vocem arripuit ad confundendos eosdem haereticos. Quam etiam vocem, (ut hoc obiter dicam), Constantinus Imperator recepit et approbavit, ut aperte refert Marianus Victor, qui tempore Constantii vixit. Unde immerito aliqui contrariam notam Constantino inurunt.