Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Duplex argumentandi modus, directe ostensivus vel tantum indirecte. — Hic etiam distingui potest duplex modus argumentandi supra insinuatus, scilicet, directe ostensivus, vel tantum indirecte. Et quidem de hoc posteriori modo iam aliquid ex Augustino retulimus. Hic vero addere possumus multas alias Augustini locutiones, quae in hoc sensu accipiendae sunt. Nam, quaest. 2, ad Simplicianum circa initium, ait: Non quis se arbitretur, ideo percepisse gratiam, quia bene operatus est, sed bene operari non posse nisi per fidem perceperit gratiam. Incipit autem homo percipere gratiam, ex quo incipit Deo credere, vel interna, vel externa admonitione motus ad fidem. Ubi non negat, ante perceptam gratiam posse hominem aliquid moralis boni operari, sed negat posse ita bene operari, ut gratiam mereatur. Et de hoc modo recte operandi bene dicit, neminem posse bene operari, nisi per fidem perceperit gratiam. Percipere autem gratiam hoc loco, non intelligitur de perceptione per infusionem gratiae habitualis sanctificantis, quia constat ex doctrina Augustini non esse necessariam hanc gratiae perceptionem ad omne meritum alicuius gratiae et quia statim dicit, incipere hominem percipere gratiam, cum incipit Deo credere, quod saepe sit ante gratiam sanctificantem. Nec etiam percipere gratiam, est tantum accipere vocationem, seu tactum gratiae praevenientis, quia fieri potest, ut post illum tactum vel vocationem, aliquis non incipiat credere Deo. Igitur, percipere gratiam, est acceptare vocationem, seu excitationem gratiae, quod facere incipit homo, quando incipit Deo credere. Et ideo recte dicitur homo, non posse bene, id est, meritorie operari, donec per fidem perceperit gratiam. Atque ita ipsemet declarat paulo inferius dicens: Nemo credit, qui non vocatur. Misericors autem Deus vocat, nullis hoc vel fidei meritis largiens, quia merita fidei sequuntur vocationem, potius quam praecedant; nisi ergo vocando praecedat misericordia Dei, nec credere quispiam potest, ut ex hoc incipiat iustificari et accipiat facultatem bene operandi utique meritorie, vel prout expedit ad vitam aeternam, hanc enim facultatem accipit homo per vocationem. Atque eodem sensu ait inferius: Cui misericors erit Deus, ut eum vocet, misericors miserebitur eius ut credat, et cui misericors fuerit, ut credat misericordiam praestabit, hoc est, faciet eum misericordem, ut etiam bene operetur. In eodem profecto sensu, id est, ut misericordiam operetur, prout oportet in ordine ad vitam aeternam. Et ideo infert, neminem posse gloriari, quod per opera misericordiae Deum promeruerit: quia ipsa opera misericordiae sunt ex gratia illa, scilicet quae aliquid apud Deum promereri possunt.

2. Eodem sensu accipiendum est, quod in epist. 143, circa finem idem Augustinus ait, loquens de fide, quae per dilectionem operatur: Sine qua et antequam omnino nulla cuiusquam bona opera existimanda sunt: quoniam omne quod non est ex fide, peccatum est. In quibus verbis fateor (sicut in praecedentibus) sententiam esse facilem, rationem vero difficilem. Verum est enim, sensu explicato, talia opera non esse existimanda bona in foro Christiano (ut ita dicam) id est, ea bonitate, quae ad vitam aeternam conferat. Cum autem proxime additur, quia quod non est ex fide, peccatum est, in aliud extremum incidere videtur: nam inter peccatum et opus pietatis datur medium, bonum opus morale naturae consentaneum: at Augustinus hoc medium agnoscere non videtur: nam ex uno extremo aliud probat. Ab omnibus autem est illa ratio, vel non admittenda, vel moderanda, ac pie explicanda, vel modo paulo antea dicto, vel certe, ut dicatur tale opus esse peccatum improprie, quia peccato coniunctum et in statu peccati et a gratia alienum, vel quia non est actus virtutis simpliciter atque ita latissime peccatum. Sic enim idem Augustinus, lib. 19, de Civit., cap. 25, virtutes, etiamsi propter se ipsas appetantur, si ad Deum non referantur, ait esse inanes et superbas, ac proinde, Non virtutes, sed vitia iudicanda esse. Et lib. 4, contra Iulianum, cap. 13, dicit, sine fide nullam esse veram virtutem. Quod explicans ait: Recte admoniti sumus sic amare sapientiam, ut eam nobis thesaurizare avidissime cupiamus, atque ut nobis magis, magisque acquiratur, nec aliqua ex parte minuatur perferamus molestias et libidines refrenemus, etc. Quod cum facimus, ideo veram virtutem habemus: quia verum est propter quod facimus, id est, hoc naturae nostrae consentaneum est ad salutem et veram felicitatem. Unde inferius infert: Si ergo ad consequendam veram beatitudinem nihil prosunt homini virtutes, nullo modo sunt vere virtutes. Quod late ibi prosequitur.

3. At vero interdum insinuat, ideo non esse veras virtutes, quia sunt peccata ex intensione pravi finis, vel omissione debiti finis. Sed hoc regulariter intelligendum est, non semper, quia non est absolute necessarium, ut infra ostendam. Et ita sensit de virtutibus Romanorum idem Augustinus, libro 1, de Civitate, capite decimo quinto et sequentibus. Aliquando etiam indicat, nullum esse bonum opus et sterile (quod dicebat Iulianus), id est, non aptum ad meritum. At hoc intelligendum est de bono completo et integro, quod operantem constituit simpliciter bonum, sic enim inquit: Fieri non potest, ut steriliter boni simus, sed bonum non sumus, quidquid steriliter sumus: Et infra: Nullo igitur modo homines sunt steriliter boni, sed qui boni non sunt, possunt esse alii minus, alii magis mali. Itaque opus bonum potest esse sterile: homo autem bonus non potest esse sterilis, quia nemo sine fide et gratia potest esse simpliciter bonus: si autem homo habet fidem et gratiam, non potest non fructuose operari, si tamen ut talis est, operetur, quod moraliter loquendo, non potest non interdum praestare. Denique hac ratione, respiciendo ad personas displicet Augustinus, lib. 1. Retract., cap. 3, quod in libris de Ordine dixerit, Philosophos non vera pietate praeditos virtutis luce fulsisse. Et libro de Continentia, in fine, dixit: Continentiam sine fide, non esse veram continentiam, quoniam est peccatum. Non enim haec dicebat Augustinus, quia nullum honestum opus in his hominibus inveniri potuerit, sed quia rarum erat et ideo veram et absolutam virtutem generare non poterat, vel quia tot peccatis, vel pravis intentionibus foedabatur, ut vix purum inveniretur.

4. Insignis locus. — Constabit autem hoc evidentius, accedendo ad alium modum probandi ostensive hanc veritatem ex Patribus diserte distinguentibus inter duo genera boni operis, aut consentaneum tantum naturae, vel fidei; in quo est insignis locus apud Augustinum, lib. de Spiritu et litter., cap. 27 et 28. Ubi, ut supra dixi, admittit verba illa Pauli: Gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt: posse intelligi de gentibus per solas naturae vires in ipsa suae vitae impietate aliquid boni per rationem naturalem dictante, facientibus. Nam de eis (inquit) quaedam facta legimus vel novimus, vel audivimus, quae secundum iustitiae regulam, non solum vituperare non possumus, verum etiam merito, recteque laudamus. Declarat autem se loqui de bonis operibus non tantum ex obiecto, sed etiam ex omnibus circumstantiis. Nam subdit: Quamquam se discutiatur, quo fine fiant, vix invenientur quae iustitiae debitam laudem, defensionemve mereantur. Ubi cum dicit vix, fatetur aliquando contingere, et tacite explicat alia loca, quae videntur contraria, ut de his, quae frequentius accidunt, intelligantur. Quomodo autem id fiat per naturae vires, declarat, quia non usque adeo in anima humano imago Dei terrenorum affectuum labe ita detrita est, ut nulla in ea velut externa lineamenta remanserint. Et infra de Iudaeis, quantumvis in lege sua corruptis moribus viventibus, eamdem vim naturae in eis mansisse, dicit: Nam et ipsi homines erant (ait) et vis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid anima rationalis et sentit, et facit: sed pietas quae in aliam vitam transfert beatum, et aeternam legem habet immaculatam, etc. Ac tandem infra sic scribit: Sicut non impediunt a vita aeterna iustum quaedam peccata venialia, sine quibus haec vita non ducitur, sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime vita cuiuslibet pessimi hominis invenitur. Quid clarius?

5. Est praeterea insignis sub nomine Augustini locus, lib. 3, Hipognosticon, parum a principio, ubi cum dixisset: Peccatum liberum arbitrium hominis possibilitatis bonum perdidit non nomen et rationem, ad explicandum quid intelligat per possibilitatis bonum subdit: Esse fatemur liberum arbitrium omnibus hominibus habens quidem iudicium rationis, non per quod sit idoneum, quae ad Deum pertinent, aut inchoare, aut certe peragere, sed tantum in operibus vitae praesentis, tam bonis, quam malis. Fatetur ergo non amisisse hominem liberum arbitrium per peccatum Adae quoad possibilitatem omnis boni, sed retinuisse illam, saltem in operibus vitae praesentis, etiam bonis. Dices, loqui tantum de bonis operibus, non quidem bonitate morali, et honesta, sed tantum naturali, id est, secundum convenientiam ad naturae commoditatem, hoc enim indicant verba et exempla, quae subiungit, dicens: Bonis dico quae de bono naturae oriuntur, id est, velle laborare in agro, velle manducare, et libere, velle habere amicum, velle habere indumenta, velle fabricare domum, uxorem velle ducere, pecora nutrire, artem velle discere diversarum rerum bonarum, velle quidquid bonum ad praesentem pertinet vitam, quae omnia non sine gubernaculo divino subsistunt, imo ex ipso, et per ipsum sunt, et esse coeperunt.

6. Excluditur effugium. — Dico tamen, Augustinum evidenter loqui de his omnibus, quatenus bene moraliter per rationem naturalem fieri possunt. Primo quidem, quia nisi talia sint opera, non possunt dici simpliciter bona, nec a malis distingui. Secundo, quia per mala opera intelligit ea, quae sunt moraliter mala, ut exemplis ostendit et concludit dicens: Quidquid non licet, vel non expedit operari. Ergo e contrario per bona opera intelligit ea, quae licet operari, et prout licet, ac expedit: quia si aliter fiat, non est bonum bibere vel comedere, aut uxorem, vel amicum habere. Tertio, quia etiam haec bona opera bene moraliter facta, de bono naturae oriuntur, et ut sic etiam pertinent ac bonum vitae praesentis: nam haec etiam ipsa, si non bene fiant, in magnum malum, et incommodum vitae praesentis redundant.

7. Quarto confirmat hoc idem Augustinus in alio loco, libro de Perfectione iustitiae, ubi occurrens Caelestio, qui obiiciebat illud Pauli, Quod vult faciat, ut probaret et bonam voluntatem haberi posse sine gratia, ita respondet: Videte obsecro quale sit, volenti, et currenti, misecordiam Dei non esse necessariam, quae illum etiam praevenit ut curreret: quia de quodam ait Apostolus. Quod vult faciat, ibi (ut arbitror ubi sequitur) et dicit, non peccat si nubat: quasi pro habendum sit velle nubere, ubi de adiutorio divinae misericordiae operosius disputatur. Aut vero ibi prodest aliquid velle, nisi Deus providentia, qua gubernat omnia, marem, faeminamque coniungat. Ubi constat, ex sententia Augustini posse hominem velle nubere, ita ut non peccet sicut Paulus dicit, sine speciali adiutorio divinae gratiae. At vero, ut illud velle sine peccato sit, oportet ut bene etiam ex circumstantiis fiat, atque adeo simpliciter honeste ac bene moraliter. Maxime cum non possit aliter in individuo fieri, nisi aut peccando, aut bene simpliciter. Estque hic valde notanda illa Augustini sententia, quod, Ubi operosius disputatur de necessario adiutorio divinae gratiae, huiusmodi velle, etiamsi honestum, et sine peccato sit, non cadit sub talem disputationem, quia non pro magno, (id est, quasi pro nihilo) reputatur, si aliquid altius in eo non inveniatur.

8. Non tamen omittam in his Augustini testimoniis ulterius ponderare verba illa, quibus in utroque loco significat, haec ipsa bona moralia et naturalia esse divinae providentiae beneficia, et eo titulo Deo tribuenda principaliter, et inter eius dona esse computanda, et interdum fortasse esse specialia, etiamsi ad dona gratiae non pertineant. Hoc indicant in priori loco verba illa: Quae omnia non sine gubernaculo divino subsistunt, imo ex ipso et per ipsum sunt vel esse coeperunt. Et similia fere sunt in fine posterioris testimonii, per quae respondet tacitae obiectioni, ne homo putet posse sibi tribuere aliquid boni, quod a Deo non receperit, quia unumquodque bonum a Deo semper est, cum debita proportione; bonum ordinis naturalis a Deo auctore et provisore naturae, bonum autem gratiae altiori ratione. Inter bona autem naturalis ordinis, quae in Deum ut provisorem naturae referenda sunt, computat Augustinus bonum opus morale praecise spectatum, ut consentaneum naturae rationali. Bona autem simpliciter vocat opera quae ad veram sanctitatem conferunt, unde inferius concludit: Est igitur liberum arbitrium, quod quisquis esse negaverit, catholicus non est: et quisquis sic esse dixerit quod sine Deo bonum opus id est (nota declarationem) quod ad eius sanctum propositum pertinet, neque incipere, neque perficere possit, catholicus est.

9. Est praeterea de hac re illustris locus Augustini in epistola centesima tertia. Ubi refert Polemonem intemperantem et incontinentem hominem opera et suasione Xenocratis fuisse ad meliorem mentem conversum: et subdit: Non ita, ut Deo fuerit acquisitus, sed tantum a dominatu luxuriae liberatus. Et tamen de hoc ipso effectu subiungit: Tamen, nec idipsum quidem quod in eo melius factum est, humano operi tribuerim, sed divino. Quod autem non de opere gratiae, sed naturalis providentiae dixerit, declarat ratio quam subiungit: Ipsius namque corporis, quod est infimum nostrum, si qua bona sunt, sicut forma, vires et salus, et si quid eiusmodi est, non est nisi ex Deo creatore ac perfectore naturae, quanto magis animi bona donare nullus alius potest? Quid enim superbius vel ingratius cogitare potest humana vecordia, si putaverit cum carne pulchrum faciat Deus hominem, animo castum ab homine fieri? Haec enim ratio optime probat, Deum ut auctorem et perfectorem naturae conferre huiusmodi donum. Addit vero statim Augustinus testimonium Sapientis, Sapientiae, 8 cap.: Nemo esse potest continens, nisi Deus det. Quod idem Augustinus, et cum eo omnes theologi frequentissime explicant de donatione per gratiam. Sed utrumque potest sub eodem loco comprehendi, nimirum quod et continentiae donum perfectum immaculatum lethali culpa sit donum gratiae, et quod imperfectum, et quoad unum vel alium actum sit donum Dei, ut auctoris naturae. Sic enim solet Augustinus de donis gratiae interpretari illud Romanorum, 11 cap.: Ex ipso, per ipsum et in ipso sunt omnia. Cum tamen etiam extendatur ad bona ordinis naturae, ut in citato testimonio de Spiritu et litter., idem Augustinus attigit. Addit vero statim Augustinus: Polemon ergo, si ex luxurioso continens factus, ita sciret cuius esset hoc donum, ut cum abiectis superstitionibus gentium pie coleret, non solum continens, sed etiam veraciter sapiens et salubriter religiosus existeret, quod ei non tantum ad praesentis vitae honestatem, verum et ad futuram immortalitatem valeret. Unde constat, Polemonem illum fuisse gentilem, nihilque de fide veri Dei cogitasse: ideoque eius continentiam qualemcumque (nam sine dubio non potuit esse valde perfecta) ad solam honestatem vitae praesentis pertinuisse: et ideo fuisse donum Dei auctoris naturae: non vero propriae gratiae, quae secundum Augustinum cum vera fide incipit, et continentiam elevat ad fructus aeternae vitae.

10. Accedit, hanc fuisse communem sententiam Patrum, qui Augustinum praecesserunt, et in eadem permansisse illos, qui post eum secuti sunt, eique in doctrina de gratia maxime adhaeserunt. Prior pars, quantum attinet ad Graecos Patres, ostendi potest a fortiori ex dictis in capite septimo, ubi praecipue adduximus Chrysostomum et Marcum Eremitam, qui tantum videntur libero arbitrio tribuere, ut non desint qui eis imponunt, quod in errorem Semipelagianorum inclinaverint: nos vero et ab errore illo eos defendimus, et plura loca adduximus, in quibus aliquid boni posse hominem per vires naturae operari, pro certo habent. Ad idemque ibidem adduximus Nazianzenum, Clementem Alexandrinum et Damascenum, etiam Graecum, licet Augustino posteriorem. Possumusque hic addere eundem Chrysostomum, homilia 67, ad Populum, ubi ait, nullum esse adeo malum, qui non interdum aliquid boni naturae ductu operetur, cuiusque in hac vita aliquod praemium a Deo non recipiat, quia in alia puniendus est. Idem habetur nomine Chrysostomi in homilia 26. Imperfecti in Matth. quatenus ibi dicitur, infideles interdum operari aliquod bonum, naturali bono motos, Basilius, homilia sexta in caput primum Genes., dicit, esse in nobis aliquas virtutes secundum naturam, ad quas Familiaritas ex ipsa natura inest. Qua sententia usus est etiam Damascenus, lib. 3, de Fide, cap. 14. Ex latinis vero Hieronymus expresse hanc sententiam docuit, in cap. 1 et 5, ad Gal. Nam in priori loco dicit, homines carentes fide operari interdum aliquid Sancte, id est, honestè, et sine peccati macula et plane significat id facere sine gratia solo ductu naturae. In alio vero loco, sine fide dicit, esse posse bona opera, sicut fides potest esse sine charitate, ita illa bona opera sine fide mortua esse. Ambrosius, libro 1, de Abraham, capite secundo, sensit. Regem Aegypti ductu naturae recte se gessisse cum Abraham et ab adultério abstinuisse. Et similia frequentia sunt in antiquis Patribus.

11. Post Augustinum vero Prosper, libro contra Collator., cap. 26, agnoscit, etiam post peccatum habere hominem rationem, per quam possit aliqua opera facere, quae praesentem vitam honestare possunt, aeternam autem vitam conferre non possunt. Similiter Fulgentius, lib. de Incarnatione et Gratia, cap. 26, dicit esse posse in infidelibus, aut peccatoribus aliqua bona opera: quae, quia vel ex charitate non fiunt, vel etiam neque ex fide, ad salutem non prosunt. Clarius Gregorius, hom. 27, in Evangelia distinguit dilectionem naturalem, a dilectione charitatis: Aliud (inquit) est, quod sponte impenditur naturae, aliud quod ex charitate debetur obedientiae. Et utramque dicit esse bonam in suo ordine, quia posteriorem Christus maxime commendat: priori autem, ut ait: Sacra eloquia non contradicunt. Quam distinctionem et doctrinam amplexus est Rupertus super Ioann., cap. 15, et Ecclesiae usu et communi consensu est recepta. Ac denique, quod caput est, Pius V et Gregorius XIII, illam probarunt in bulla contra Michaelem Baium. In qua bulla sententiam hanc, de potestate liberi arbitrii ad faciendum aliquod opus morale simpliciter bonum et honestum, absque speciali auxilio gratiae, vel confirmant et approbant dicti Pontifices, vel certe plurimum ei favent. Eorum tamen sententiam commodius, capite decimo sexto, referemus.