Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

TRIA sunt nomina, quibus solet tertia persona Trinitatis in Scriptura significari, eiusque proprietas nobis declarari, scilicet, nomen Spiritus sancti, Amoris et Doni, sub quibus de illa tractavit D. Thomas, 1 part., quaest. 36, 37 et 38. Nam per nomen Spiritus sancti indicatur relatio ad suum principium, per nomen amoris modus processionis, per nomen Doni, quaedam relatio ad creaturam. Quocirca de primo et secundo nomine pauca a nobis dicenda, supersunt, quia propria Spiritus sancti relatio simul cum relatione spirationis et cum his, quae de spiratore diximus, fere explicata est, quia correlativa ut sic, sunt simul cognitione et cum de relationibus divinis ageremus, terminum, fundamentum, et rationem fundandi huius relationis declaravimus. De modo item processionis huius personae in primo libro aliquid attigimus. Tamen, quia haec processio minus nota nobis est, ut D. Thomas, dicta quaest. 36, art. 1, notavit, curabimus hic amplius illam declarare. Utemurque duobus illis modis, quibus obscuriora Dei investigare solemus, scilicet, vel per connotationem aliquam, seu comparisonem ab alia, praecipue ad processionem Verbi, vel per negationes aliquas, quae in Spiritu sancto etiam per comparisonem ad Filium considerari possunt. Denique de respectu peculiari huius personae ad creaturas nihil hactenus tractatum est, nec videtur facilis ad explicandum talis respectus, et ideo hoc etiam praecipue nobis superest ad inquirendum de hac persona.

1. Tertiam hanc personam per voluntatem, atque adeo per modum amoris procedere, supra libro primo, contra Durandum ostensum est, quia processionem et terminum eius instar illius, quam in nostra voluntate utcumque experimur, nominamus et apprehendimus. Unde quia etiam in nobis ipsis processio haec obscurior est, pauciora habemus nomina, quibus illam significemus, quam in processione intellectus, sed vere unica voce amoris, vel dilectionis, totam illam significamus. Hinc ergo factum est, ut ad significandam tertiam Trinitatis personam, eiusque relationem quaedam nomina, alias communia, vel essentialia accommodata sint, et quasi de novo imposita ad illam significandam.

2. De nomine Spiritus sancti. — Primo ergo vocatur Spiritus sanctus, estque nomen eius maxime proprium. Videturque ab ipso Christo impositum, unde illo usus est Matthaeus, ultimo. Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ubi tacite declaravit multa alia, quae de Spiritu dixerat, praesertim in sermone caenae, de hac divina persona esse intelligenda. Quam etiam Ioannes 1, Canonica, cap. 5, hac voce personaliter appellavit, dicens: Tres sunt, qui testimonium dant in caelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus. Rationem vero nominis huius ex modo processionis per voluntatem suminus cum sanctis Patribus. Nam vox Spiritus, solet motionem quamdam, vel impulsum significare, seu rem subtilissimam, quae facile huc, illucque agitur et impellitur, ac penetrat, sicque solemus ventum spiritum appellare, et inde vox Spiritus, ad substantias incorporeas significandas, inde translata est. Aliunde vero id, quod per dilectionem procedit, tanquam impulsum quemdam concipimus, imo saepe ita illam nominamus, sicut enim rem procedentem per intellectum verbum vocamus, ita illam, quae per voluntatem amantem procedit, impulsum, seu impetum appellamus. Unde etiam dicimus, voluntatem per amorem ferri in rem amatam, et in eam transformari, eique uniri, quasi per subtilissimam amoris penetrationem. Hinc ergo tertia persona a Deo procedens, spiritus merito appellatur, quia per modum amoris, et impulsus procedit, simulque illa voce significatum est, esse amorem substantialem, summeque incorpoream et immaterialem. Quoniam vero ille amor purissimus et mundissimus est, ideo addita est vox Sanctus, quae excellentiam illius processionis declarat, simulque indicat, personam esse sanctam per essentiam, quia ex dilectione summa summi Spiritus procedit.

3. Unde intelligitur (quod notavit D. Thomas supra, ex Augustino 5, de Trinitate, cap. 11, et lib. 15, cap. 19, et sumitur etiam ex Basilio, lib. 5, contra Eunomium) voces illas secundum se respectas essentiales esse, et communes, nam et Deus Spiritus purus, et sanctus est, et Pater, et Filius similiter. Tamen ut sic per illam vocem Spiritus, non significatur relatio. Applicatum ergo est nomen Spiritus sancti, ut personale est, ad significandam relationem, procedentis per modum impulsus. Vel etiam (ut notavit Augustinus) applicata est vox communis Patri, et Filio, ad significandam personam, quae per mutuum, et communem amorem Patris, et Filii procedit. Atque hinc etiam relationem ipsam, novo nomine ex Spiritu abstracto spirationem vocamus, vel (quia haec vox magis videtur actionem significare) vocamus generali nomine processionem, vel nomine complexo passivam spirationem. Denique adnotavit divus Thomas nomina Spiritus et sanctus, et vocem complexam ex illis essentialia esse, et communia Patri, et Filio: nomen autem Spiritus sanctus sumptum in vi unius vocis incomplexae esse proprium tertiae personae. Non quidem, quod illa vox incomplexa non potuerit etiam esse communis, si rem tantum spiritualem, et sanctam significaret, nihil enim obstabat, quominus potuisset sic imponi, sed quod vel nunquam ita legatur imposita, aut usurpata, vel quod ex usu Ecclesiae (ita enim divus Thomas loquitur) ita fuerit accommodata. Et fortasse hoc significavit Augustinus, libro, 11, de Civitate, capite 10, cum dixit: Spiritus Patris, et Filii, Spiritus sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris litteris nuncupatur.

4. De nomine amoris. — Circa nomen Amoris non habemus tam expressa Scripturae loca, in quibus tertia haec persona relative, ac personaliter, seu propria quadam notione amor, vel dilectio appellatur. Nam licet 1, Ioan. 4, dicatur: Dilectio ex Deo est, et divus Augustinus, libro 15, de Trinitate, capite 17, per dilectionem ex Deo Spiritum sanctum intelligat, tamen non inde sufficienter colligitur, nomen amoris esse proprium Spiritus sancti. Sicut licet Filius dicatur Deus de Deo, non sequitur nomen Dei esse proprium Filii, sed solum per particulam De trahi supponendum pro Filio, ita ergo particula ex potuisset trahere nomen dilectionis (si per illud nomen dilectio significaretur Deus, eo modo quo ibidem dicitur Deus charitas est) ad supponendum pro Spiritu sancto. Addo non esse necessarium, vocem illam intelligere de dilectione per essentiam, sed de creata, ita ut particula ex non dicat emanationem ad intra, sed extra, ut exponunt idem Augustinus, lib. 1, de Gratia Christi, cap. 21, et Concilium Milevitanum, Canon. 4. Ut inde probant, dilectionem nostram, qua iustificamur, et salvamur, ex Dei gratia manare, ac proinde itam dictum esse, Dilectio ex Deo est, sicut alibi a Paulo dictum est, charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Et contextus ipse Ioannis hoc magis postulat. Dixerat enim fideles, et qui recte ambulant, ex Deo esse, et subdit: Charissimi diligamus nos invicem, quia charitas ex Deo est, loquitur ergo de charitate, quam Deus nobis infundit, ut nos invicem diligamus.

5. Nihilominus ex usu sanctorum Patrum, ac Theologorum, Spiritus sanctus secundum propriam, et peculiarem notionem suam Amor appellatur, non solum per appropriationem nominis essentialis, sed etiam per peculiarem illius vocis significationem, et impositionem. Ita ut vox illa iam sit multiplex, seu aequivoca, et uno modo essentialis sit, alio personalis ut docuit D. Thomas, dicta quaest. 37, art. 1, et significavit Augustinus, libro decimo quinto, de Trinitate, capite decimo septimo, et sequentibus. Habetque hoc fundamentum, tam in modo processionis Spiritus sancti, quam in voce Amor. In processione, quia sicut Filius recipit a Patre ea omnia, quae formaliter pertinent ad intellectum, ut esse Verbum, sapientiam, etc., ita Spiritus sanctus recipit ea, quae pertinent ad voluntatem, ut esse charitatem, et amorem. In voce autem, quia omnis amor extra Deum productus est, et vox amoris non solum significat actionem, quae intervenit in amando, sed etiam terminum per illam actionem productum. Imo vox amoris maxime videtur terminum ipsum significare, qui nos constituit formaliter amantes, et formaliter voluntatem inclinat, et impellit in rem amatum. Nam actio, qua ille terminus producit, magis esset dicenda amatio, quam amor, sed quia prior vox usitata non est, dicitur etiam amor, vel dilectio. Merito ergo vox haec imposita etiam est ad significandum amorem intra Deum productum, qui solus Spiritus sanctus est. Verum est, per nomen amoris etiam in creaturis non significare formaliter relationem producti, sed qualitatem ipsam, quae producit, in quo differt vox, Amor, a nomine, Verbum, et ideo potest amor in Deo dici essentialiter, sicut intelligere. Nihilominus tamen, quia potest amor esse productus etiam in Deo, ideo potuit illa vox accommodari ad significandum illum amorem secundum eam proprietatem, et ita factum est, ideoque sub illa significatione nomen illud personale est Spiritus sancti.

6. Addit D. Thomas, in illo articulo 1, tertiam significationem illius vocis amor in divinis, quia non solum significat actum essentialem amandi, nec solum personam productam per voluntatem, sed etiam actum notionalem, per quem producit illa persona. Hic enim actus ratione distinguitur ab amore essentiali, quia non convenit Spiritui sancto, licet essentialiter amet: ratione etiam distinguitur a persona Spiritus sancti, quia est veluti origo illius, ergo potest nomine amoris significari, cum sit productio amoris, et non habeamus aliam vocem, qua illum significemus. Item hoc significamus, cum dicimus, Patrem, et Filium producere Spiritum sanctum per amorem, quia nec potest intelligi ipse Spiritus sanctus, cum non producat per se ipsum, nec solus essentialis actus amoris, cum communis sit Spiritui sancto. Denique hoc declarat D. Thomas proportione ad intellectum, ubi sunt tres voces, intelligere, dicere, et Verbum, quarum prior significat actum essentialem intelligendi, secunda originem activam, seu actum intelligendi notionalem, tertia terminum productum per intellectum: haec ergo tria inveniuntur etiam in voluntate, et propter nominum penuriam eadem voce omnia significamus. Haec doctrina vera est, sed cavenda est interpretatio eorum, qui hinc colligunt, esse in Patre duplicem dilectionem, unam absolutam, aliam relativam. Hoc enim neque D. Thomas dixit, nec verum est, ut libro primo ostendi. Nam amor notionalis, si significet proximum principium quo producendi Spiritum sanctum, formaliter est amor essentialis, at proinde absolutus: connotat vero relationem Patris, et Filii, ut conditionem necessariam ad exercendam talem rationem principii: si vero significet activam originem, non est proprie actus amandi, sed est relatio ipsa, prout est quasi in via, et actuali influxu producentis, et ideo ad tollendam aequivocationem non solemus iam hanc originem significare nomine amoris, vel dilectionis, sed nomine spirationis. Quae omnia ex doctrina tradita in primo et septimo libro perspicua sunt, ibique sufficienter probata, nec nova difficultas occurrit.

1. Exponitur titulus. — Sicut in superioribus exposuimus, ex quarum rerum cognitione Filius procedat, ita hic oportet cum proportione declarare, ex quarum rerum amore Spiritus sanctus procedat, seu quarum rerum amor sit principium, quo producit Spiritus sanctus. Cum enim necessario esse debeat amor alicuius obiecti, quod per illum ametur et Spiritus sanctus procedat per amorem, necesse est, amorem illum esse alicuius obiecti. Cumque actus, qui versatur circa aliquod obiectum, non possit sine illo exacte cognosci ad intelligendum melius, quomodo Spiritus sanctus producat per amorem, declarare oportet, quarum rerum ille amor sit. Amant autem Pater, et Filius et divinitatem suam, et suas personas, et personam Spiritus sancti, et suam relationem ad Spiritum sanctum, et creaturas: de his ergo omnibus breviter dicendum est.

2. Prima assertio. — Dico primo: Pater, et Filius diligendo divinitatem suam producunt Spiritum sanctum. Est certa, et communis assertio, et probatur primo ex proportione amoris ad intellectionem, nam Pater amando suam essentiam producit Verbum, ergo et amando eandem, producit Spiritum sanctum. Patet consequentia, quia sicut Verbum ibi non producit ex indigentia intelligentis, sed ex foecunditate, ita et amor. Non est autem minus foecundus amor divinitatis in sua quasi specie, quam intellectio eiusdem divinitatis in sua. Praeterea amor ille est foecundus, quatenus est simpliciter infinitus etiam in genere entis, hoc autem habet ex eo, quod est amor totalis (ut ita dicam) adaequatus divinitati, ergo divinitas non solum est amata per illum amorem ut foecundum, sed etiam est quasi primarium et essentiale obiectum illius, necessariumque omnino ad foecunditatem eius. Unde obiter intelliges, quantum errent, qui amorem illum ut foecundum et productivum ut quo distinguunt ab amore essentiali, in ratione amoris, quia non distinguuntur illi amores etiam ratione in obiecto primario et essentiali, neque in adaequatione ad illud: quomodo ergo distinguere possunt in ratione amoris? Est ergo amor ille foecundus ipsemet essentialis, seu per essentiam, ut antecedit originem, cuius ipse est principium quo, estque notionalis, ut est in aliqua persona, quae possit esse principium quod talis originis, seu productionis. Unde etiam addo, hoc obiectum et adaequationem ad illud, sufficere ut dictus amor habeat suam foecunditatem, quia illa est summa et infinita perfectio, a qua provenit haec foecunditas, unde, si necesse est ut attingat etiam alia obiecta re, vel ratione distincta, solum est in quantum cum adaequata dilectione talis obiecti habent necessariam connexionem.

3. Secunda assertio. — Dico ergo secundo, Pater, et Filius producunt Spiritum sanctum se ipsos diligendo, id est, unusquisque illorum diligendo se et alium, producit Spiritum sanctum. Fortasse Scotus non admitteret hanc assertionem, nam similem videtur de Verbo negasse et solet argumentum sumere a productione Spiritus sancti ad productionem Verbi. Sed in hoc non loquitur aperte, et dum ita argumentatur, de creaturarum amore loquitur. Quidquid vero ille senserit, conclusionem ut certam supponunt theologi, qui quaerunt, an Pater, et Filius diligant se Spiritu sancto, ut sequenti capite tractabimus. Unde omnes locutiones Patrum, quas ibi commemorabimus, ad minus continent hanc sententiam: Pater, et Filius diligendo se invicem producunt Spiritum sanctum. Ratione patet facile, quia imprimis unaquaeque illarum personarum producit Spiritum sanctum diligendo se ipsam, unaquaeque enim persona maxime naturaliter diligit se, illae autem personae producunt Spiritum sanctum per dilectionem sibi maxime naturalem et omnino primam (ut sic dicam), id est, per dilectionem, quae est in tali persona, in primo signo originis, in quo dilectio essentialis intelligitur esse in illa, eo autem ipso, quo divina essentia, et consequenter essentialis dilectio intelligitur esse in Patre, intelligitur se ipsum amare, quia hoc est illi maxime connaturale, idemque est cum proportione de Filio. Neque ulla ratio prioritatis etiam secundum rationem potest in hoc excogitari, ergo non potest intelligi, Patrem, vel Filium producere aliquid per illam dilectionem, quin id producat unusquisque illorum diligendo se. Et hinc colligitur, etiam unumquemque illorum diligendo alterum producere Spiritum sanctum, quia dilectio sui est necessario connexa cum dilectione sui correlativi, cum sine illo non possit consistere. Unde etiam quoad haec possunt dici correlativa esse simul dilectione. Quomodo enim potest Pater velle esse Pater, nisi velit habere Filium, et e converso? Deinde est etiam optima ratio, quia illa dilectio foecunda debet perfectissima in omni ratione: ergo includit perfectissimam rationem amicitiae, quae includit nexum et redamationem: ergo Pater, et Filius se mutuo diligendo producunt Spiritum sanctum. Aliam rationem adiiciemus capite sequenti.

4. Tertia assertio. — Dico tertio: Pater et Filius producunt Spiritum sanctum diligendo ipsum, atque ita Spiritus sanctus etiam ex sui dilectione procedit. Non possunt hanc assertionem admittere, qui negant, Patrem producere Verbum ex cognitione Spiritus sancti, tum quia est aequalis ratio, tum etiam quia iuxta illam sententiam Spiritus sanctus prius ratione producitur, quam cognoscatur, ergo prius etiam ratione producetur, quam ametur, quia non amatur, nisi cognitus, ergo non producetur ex amore sui. At fundamentum illud falsum est, et ex hoc inconvenienti falsum esse comprobatur, nam assertio posita communis est Patrum et theologorum, quos referam capite sequenti, nam in eo sensu, in quo docent, Patrem et Filium diligere se Spiritu sancto, docent etiam Patrem, et Filium diligere se, et Spiritum sanctum Spiritu sancto, signatimque Bernardus, sermone tertio Pentecostes, dixit: Spiritum sanctum procedere tanquam firmissimum vinculum Trinitatis. Ratio sumi potest ex adaequatione illius amoris cum divina natura: dici enim potest suo modo comprehensivus, non est autem huiusmodi, nisi Pater et Filius per illum amarent omnem perfectionem illius naturae. Una autem perfectio illius naturae est, esse in tribus suppositis, non potest autem hoc modo amari, nisi amentur etiam ipsa supposita, habet ergo illa dilectio hac ratione intrinsecam connexionem cum persona Spiritus sancti, ita ut non possit per illam diligi perfecte Divinitas, nisi etiam diligatur Spiritus sanctus. At Pater et Filius producunt Spiritum sanctum diligendo perfectissime et omnino adaequate suam divinitatem: ergo et diligendo Spiritum sanctum. Aliam rationem statim subiiciam.

5. Quarta assertio. — Dico quarto: Patrem et Filium producere Spiritum sanctum diligendo etiam suam spirationem activam. Probatur ex praecedenti assertione, cum principio supra posito, quod relativa sunt simul dilectione: si ergo Pater et Filius producunt Spiritum sanctum diligendo ipsum, etiam producunt illum diligendo se ipsos, ut spirantes ipsum, atque adeo ut habentes ad ipsum realem respectum. Secundo hoc pertinet ad perfectam dilectionem, quia ipsa, se ipsos diligunt. Tertio pertinet ad perfectum vinculum et connexionem divinarum personarum. Quarto pertinet ad comprehensivum, seu totalem amorem divinitatis, non enim totaliter amaretur, nisi omnia, quae in ipsa formaliter sunt, simul amarentur. At Pater et Filius producunt Spiritum sanctum ex amore perfectissimo divinitatis, ergo et ex amore relationum omnium realium, quae in ipsa sunt.

6. Obiectio. — Prima responsio. — Reiicitur. — Vera solutio. — Hic vero occurrit iterum obiectio in superioribus tacta, quomodo possit Spiritus sanctus, vel spiratio amari per eandem dilectionem, qua producitur, quia esse supponitur ad amari, et Spiritus sanctus non intelligitur esse, nisi postquam iam est productus. Propter hoc fortasse aliquis cogitet, amorem illum notionalem erga Spiritum sanctum non esse per modum complacentiae in bono praesenti, et iam existingi, sed per modum complacentiae in bono praesenti et iam existingi, sed per modum desiderii futuri boni, quia licet haec non possint attribui Deo secundum ordinem durationis, secundum ordinem originis non videntur posse negari, quia in eo signo praeciso, in quo Pater Filium producit, nondum intelligitur Spiritus sanctus existens, ergo debet concipi, ut futurus in alio signo originis, ergo non potest pro eo signo diligi, ut iam existens, sed ut futurus. At haec cogitatio aliena est a divina perfectione, quia rei omnino necessariae, et ab intrinseco, repugnat futuritio, quocumque modo cogitetur, quia si talis res vere cogitatur, ut ens actu per essentiam cogitari debet, et ordo originis non debet concipi per signa, in quorum uno persona sit tantum futura, et in alio iam existat, quia non est prioritas in quo, sed a quo. Dico ergo amorem illum non esse per modum desiderii, aut voluntatis futuri boni, sed per modum complacentiae, et benevolentiae boni praesentis in re, licet per ipsammet dilectionem accipiat esse, quo praesens constituitur. Cuius rei vestigium in nostro amore habemus, nam producendo illum, amamus non solum obiectum, sed etiam amorem ipsum, qui nobis per se ipsum voluntarius est, ut supra dicebamus. Quamvis hic modus amandi amorem in nobis non sit tam expressus, et formalis (ut sic dicam) quam est amor Patris, et Filii ad Spiritum sanctum, quo illum producunt, quia est longe perfectior, et immaterialior, et ex cognitione clariori procedit.

7. Quinta assertio. — Ultimo dicendum est, Spiritum sanctum non procedere ex amore creaturarum in se ipsis, sed tantum secundum eminentiam, quam habent in Deo. Declaratur, nam tribus modis possunt a nobis concipi creaturae, ut existentes in mente Dei ex aeternitate. Primo, ut sunt aliquo modo in Deo ipso secundum existentiam realem, actualem, et aeternam, et hoc modo non sunt aliud, quam ipsa creatrix essentia, quatenus eminenter continet creaturas. Secundo modo considerantur creaturae, ut sunt ex se possibles, quia intelliguntur esse tales essentiae; quibus non repugnat, habere existentiam. Tertio considerantur ut futurae in aliqua differentia temporis secundum existentiam realem, quam habent obiective praesentem in mente Dei. Si loquamur de illis primo modo consideratis, nullum est dubium, quin Spiritus sanctus procedat ex amore creaturarum, ut habentium tale esse. Quia hoc modo Deum amare creaturas, non est aliud, quam amare se, et essentiam suam, quia creaturae, ut sic spectatae non habent esse creatum, sed increatum: et amare creaturas sic consideratas non est aliud, quam amare eminentias creaturarum, vel rationes earum, quae sunt in essentia, et mente Dei. Haec autem omnia necessario amat Deus diligendo se, et consequenter etiam Pater, et Filius, cum producunt Spiritum sanctum.

8. Spiritus sanctus non procedit ex amore creaturarum existentium. — De creaturis autem tertio modo spectatis, quidquid aliqui moderni contendunt, dicimus, Spiritum sanctum non procedere ex amore creaturarum. Quae fuit sententia Scoti, in primo, distinctione 31, quam Caietanus, prima parte, quaestione 34, articulo tertio, et ibi alii communiter sequuntur. Declaraturque in hunc modum, quia non intelligitur Deus amare hoc modo creaturas, donec actus amoris Dei necessarius terminatus sit libere ad amandam creaturam aliquam, sed non habet ille actus talem terminationem liberam, donec actu sit in tribus personis, ergo non potest processio tertiae personae esse ex tali amore Dei, ut sic iam terminato ad creaturas, ergo non potest esse ex amore creaturarum, ut futurarum, seu secundum reales, et actuales existentias earum. Maior evidens est, quia nec potest aliter distingui amor Dei erga creaturas futuras ab amore earumdem, ut tantum possibles sunt: neque etiam amor Dei erga creaturas in se, et ad extra existentes potest in alio consistere, cum non addat Deo realitatem aliquam. Minor probatur, tum quia terminatio illa est libera, et naturalia in Trinitate sunt priora liberis, tum etiam quia illa libera terminatio eo modo, quo est, est communis Spiritui sancto cum aliis personis, nam sicut opera ad extra sunt indivisa, ita et libera decreta, ut supra dictum est. Consequentia vero sunt evidentes, quia non supponit terminum originis, et est ab illo eo modo, quo esse potest, non potest esse ipsamet origo, vel quasi principium eius. Et confirmatur ratione supra facta de Filio. Quia Pater, et Filius omnino necessario producunt Spiritum sanctum, ergo non producunt, nisi ex amore illarum rerum, quas necessario amant: at creaturas illo modo perfectas non necessario amant, ergo non producunt ex illo amore Spiritum sanctum. Respondent aliqui, satis esse, quod eodem actu, quo libere amant creaturas, producant Spiritum sanctum. Sed hoc non est ad rem, quia sic quasi materialiter tantum sumitur ille amor, et nullus dubitat, quin illomet actu amoris, quo necessario producunt Spiritum sanctum nulla reali additione ibi facta, diligantur creaturae liberae: sed quod inquirimus, est, an ille actus intelligatur terminari ad creaturas futuras, cum Pater, et Filius per illum producunt Spiritum sanctum, et sic convincit ratio facta, non posse Spiritum sanctum produci per illum, ut sic terminatum, cum terminatio illa libera sit.

9. An sit Spiritus sanctus ex amore rerum possibilium. — De creaturis autem tertio modo consideratis est nonnulla controversia, quia divus Thomas, quaest. 37, art. 2, ad 3, aequiparat Verbum, et Spiritum sanctum in hoc, quod procedunt, cum respectu rationis ad creaturas, ergo oportet intelligi de creaturis possibilibus, saltem illo secundo modo spectatis, nam ad creaturas, ut futuras non habet Spiritus sanctus respectum necessarium. Unde Caietanus, quaest. 34, art. 3, ad 1, Scoti, quoad hoc dicit esse eamdem rationem de amore creaturarum, et de cognitione necessaria illarum in Deo. Ratione potest probari, quia sicut Pater necessario intelligit creaturas, ut possibiles comprehendendo suam essentiam, ita Pater, et Filius necessario diligunt creaturas, ut possibiles diligendo se, quia diligunt omnipotentiam suam quae sine creaturis in esse possibili esse non potest. Praeterea Deus cognoscendo se, et creaturas possibiles necessario complacet in illis, ergo ex illo amore complacentiae creaturarum producit Spiritus sanctus. In contrarium vero est, quia Deus nihil extra se amat necessario, quod secus est de cognitione, quia per scientiam trahitur res ad scientem, et cognoscitur, prout in illo est, amor vero fertur ad rem amatam in se, Deus autem non fertur ex necessitate ad aliquid extra se. Item divus Thomas, 1 part., quaest. 20, art. 2, plane sentit, Deum non amare, nisi existentia, quia amor Dei dat esse, et ita infundit bonitatem in rebus, quia sine esse nulla est bonitas, ut ipsemet divus Thomas docet, 1 part., quaest. 6, art. 3. Unde quaest. 14, art. 9, ad 3, hanc differentiam videtur constituere inter voluntatem, et scientiam Dei quod scientia non est tantum de rebus futuris, sed etiam de possibilibus: voluntas vero, quia est proximator causa rerum, non est proprie, nisi de his quae aliquando futurae sunt. Ergo sentit, circa res possibiles non dari in Deo voluntatis actum necessarium. Ratio autem est, quia amare est velle alicui bonum, Deus autem nullum bonum vult creaturis possibilibus, ut sic, ergo.

10. Haec controversia (ut in Metaphysica tetigi) est fortasse de modo loquendi et praesentis instituto non multum refert, quia satis est dicere, Patrem et Filium non producere Spiritum sanctum per amorem liberum, si autem aliquem habeat necessarium circa creaturas, ex illo etiam producere. Mihi vero nunc placet, constituendam esse in hoc aliquam differentiam inter scientiam et voluntatem. Quia per scientiam revera repraesentantur creaturae secundum suas proprias essentias et naturas, quatenus concipiuntur distinctae essentialiter ab essentia creatoris et ut sic, terminant obiective ipsam scientiam simplicis intelligentiae Dei, et ex tali scientia ut sic terminata intelligitur procedere Verbum divinum, quod etiam necessario repraesentat omnes creaturas possibiles, etiam ut condistinctas essentialiter a Deo, et in hoc sensu in se ipsis. Amor vero, quo Deus necessario se amat, non ita terminatur ad creaturas secundum se, sed solum ut sunt in Deo, et ut denominantur possibiles ab omnipotentia Dei, quod totum vere non est aliud, quam amare id, quod est in Deo. Et ideo theologi, licet distinguant scientiam Dei de creaturis, in scientiam simplicis intelligentiae et visionis, amorem creaturarum nunquam proportionali modo distinuerunt. Hac ergo ratione dixi, Spiritum sanctum non procedere ex amore creaturarum in se ipsis, sed tantum secundum esse, quod habent in Deo. Quid autem voluerit divus Thomas in citato loco, quaestione trigesima septima, dicemus in fine sequentis capituli.

1. Prima opinio. — Cum dictum sit, Patrem et Filium producere Spiritum sanctum diligendo, difficultas oritur, an ipse Spiritus sanctus possit dici amor, quo Pater et Filius diligunt, et praesertim, an sit, id, quo se diligunt, ut significari videtur per illam propositionem Pater et Filius diligunt se, Spiritu sancto. De qua disputant theologi communiter, divus Thomas, 1 part., quaest. 7, art. 2, Alexander Alensis, 1 part., quaest. 34, memb. 2 et 3, art. 3, Marsilius, in 1, quaest. 14 et 35, reliqui scholastici, in 1, dist 32, ubi praecipue Bonaventura, Scotus, Durandus et Capreolus. Est autem fere communis ipsorum sententia, locutionem illam esse et veram, et propriam, et fundantur praecipue in auctoritate Augustini, cuius putant fuisse illam locutionem, in quo cum eis convenit Richardus de sancto Victore, in tractatu quodam de variis difficultatibus ad Bernardum.

2. Fundamentum. — Apud Augustinum autem solum reperio, quod 6, de Trin., cap. 5, Spiritum sanctum vocat: Unitatem, charitatem et sanctitatem Patris et Filii, et amorem quo genitus a gignente diligitur, generatoremque suum diligit. Et infra sic ait: Non amplius, quam tria sunt. Unus diligens eum qui de ipso est; alius diligens eum, a quo est, et ipsa dilectio. Et similia fere habet Hieronymus, in Psal. 17, in princ.: Spiritus sanctus (inquit) nec Pater est, nec Filius, sed ipsa dilectio, quam habet Pater in Filio, et Filius in Patre. Bernardus, etiam serm. 3, Pentecostes, inquit: Spiritum sanctum procedere tanquam firmissimum et indissolubile vinculum Trinitatis, unde, serm. 8, in Cantic., vocat Spiritum sanctum Osculum Patris ad Filium. Et similia habet in lib. de amore Dei, c. 7 et 8, ubi vocat Spiritum sanctum amorem Patris ad Filium, et Filii ad Patrem: Denique Guidmundus, in confessione de sancta Trinitate, in tom. 6 Bibliothecae: a Patre (inquit) procedit amor ad Filium, et a Filio ad Patrem, et hic amor est Spiritus sanctus, qui ab utroque procedit. Confirmari potest haec sententia a simili, nam Pater dicit se Verbo suo, ergo eadem ratione Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto. In explicando autem sensu illius locutionis multum variant praedicti auctores, propter difficultatem statim proponendam in sequenti opinione: et ideo illam varietatem melius postea attingemus.

3. Secunda opinio. — Prima ratio. — Aliis ergo theologis difficilis valde visa est illa locutio, putant enim in sensu proprio et rigoroso falsam esse, ideoque in aliquo sensu minus proprio esse interpretandam. Quod tenuit Godfredus, ut reliqui scholastici referunt, et ex modernis Torres in commentariis dicti articuli secundi, et putant priorem sententiam virtute retractatam esse ab Augustino, quando retractavit illam, Pater est sapiens sapientia genita, nam arbitrantur esse eamdem utriusque rationem. Sed fortasse melius dicere potuissent illam locutionem, quantum ad Spiritum sanctum attinet, non inveniri formaliter in Augustino, de quo infra aliquid dicam. Ratione tamen non male argumentantur ex dicto exemplo, quia Pater intelligit se Verbo suo, quia non est sapiens sapientia genita: ergo nec Pater, nec Filius diligunt de Spiritu sancto. Probatur consequentia primo, quia sicut intelligere se habet ad intelligentem et producentem per intellectum, ita diligere ad diligentem et producentem per voluntatem, et sicut Verbum est terminus productionis, et non aliter comparatur ad Patrem, ita Spiritus sanctus est terminus productionis suae, et non aliter ad Patrem et Filium comparatur.

4. Secunda ratio. — Secundo, quia ideo Pater non est sapiens sapientia genita, quia sapere est aliquid in Patre et Pater nihil recipit a suo genito nec formaliter, nec effective, quas habitudines significare potest ablativum illud. Sed haec ratio eisdem terminis applicari potest, et cum eadem certitudine ad Spiritum sanctum, et dilectionem, ergo. Minor per se nota videtur, quia etiam diligere dicit formalem perfectionem, et intrinsecam, quam nullo modo possunt Pater, aut Filius a Spiritu sancto habere. Quod ita etiam explicatur, nam cum Pater, et Filius dicuntur se diligere Spiritu sancto aut verbum diligere sumitur notionaliter, pro ipsa origine, ita ut sit idem, quod spirare, et sic inepte, et falso construitur cum illo relativo, se, quia sic diligere notionaliter est producere, Pater autem et Filius non producunt se, unde non possunt dici spirare se. Impropriissime etiam dicerentur Pater, aut Filius spirare Spiritu sancto, sed Spiritum sanctum, ergo nec dici potest notionaliter diligere Spiritu sancto, si haec sunt idem. Quod si diligere notionale non dicat actuale originem, sed principium quo: sic etiam includit aliquo modo respectum ad terminum, unde reflecti non potest supra principium productionis cum additione ipsius termini. Quia, quod illa dilectio sit notionalis formaliter, non habet a termino, sed a propriis relationibus Patris, et Filii. Quod autem sit dilectio, habet ex eo, quod est ipsamet dilectio essentialis. Ac si diligere sumitur essentialiter, manifestum est falsam esse locutionem (in quo omnes conveniunt) quia Spiritus sanctus nec producitur per dilectionem essentialem ut sic, neque est forma constituens Patrem, aut Filium diligentem. Denique in hoc sensu manifeste aequiparatur haec locutio cum illa alia, Pater est sapiens sapientia genita.

5. Primum assertum. — Mihi in hac re duo breviter dicenda occurrunt. Primum est, locutionem illam in ea verborum forma, neque in Scriptura reperiri, neque in sanctis Patribus adeo clare, ut propter illam in omni proprietate defendendam multum contendendum esse videatur. Prior pars de Scriptura certa est apud omnes, nullum enim affert testimonium ad eam probandam. Ut altera pars declaretur, adverte, has locutiones esse in rigore diversas, Pater et Filius diligunt se amore, qui est Spiritus sanctus, vel, diligunt se Spiritu sancto. Nam in hac posteriori Spiritus sanctus significatur, ut forma constituens Patrem, et Filium diligentes, et in hoc consistit eius difficultas, quia non videtur posse hoc habere verum sensum. In priori vero solum denotatur identitas inter Spiritum sanctum, et dilectionem, quae constituit Patrem, et Filium formaliter diligentes, ut manifeste indicat dictio illa, Qui est, et ad summum etiam indicatur, Spiritum sanctum ex vi processionis suae formaliter habere illam identitatem: utrumque autem verum est, et facile ut supra in simili dictum est de sapientia genita. Augustinus autem, et Hieronymus, et alii, si attente considerentur, magis priorem locutionem, quam posteriorem indicant, solum enim dicunt Spiritum sanctum esse dilectionem, qua Pater diligit Filium, et Filius Patrem. Quod non solum est verum per appropriationem, ut Durandus putavit, sed etiam per quamdam proprietatem, quatenus significat Spiritum sanctum esse illam dilectionem, ex vi suae processiois, sicut etiam de Sapientia cum proportione loquimur. Atque in hunc sensum videtur reducere illam locutionem, Pater, et Filius diligunt se Spiritu sancto, Alexander Alensis supra, id est, diligunt se dilectione, quae est Spiritus sanctus, vel quod perinde est, diligendo se, producunt Spiritum sanctum, et suam dilectionem illi communicant.

6. Secundum assertum. — Secundo assero, posse illam locutionem formaliter sumptam in sensu magis proprio defendi. Omissis autem variis sensibus, quos D. Thomas supra refert, et facile refutari possunt, duo videntur habere maius pondus. Prior est Richardus de sancto Victore, loco citato, qui his verbis sensum declarat: Dicitur Pater Spiritu sancto diligere, non quod per eum amorem habeat, sed quod exhibeat, non quod per eum amorem accipiat, sed impendat. Unde significat illud verbum diligere aequivocum esse, nam uno modo significat esse formaliter diligentem, et ita non verificatur illa propositio; alio modo significat producere alium diligenter: et hoc modo dicit, esse veram propositionem. Et comparet illam cum hac, Pater dicit Verbo, quae est vera, licet illa sit falsa intelligit Verbo, quia intelligere non admittit, nisi priorem significationem. Unde etiam infert, Patrem diligere se ipso, sumpto verbo, diligere in priori significatione, et diligere Spiritu sancto in alia significatione iam dicta. Quam ita etiam interpretatur, diligit se per Spiritum sanctum, quem producit dilectorem, et dilectionem sui. Unde etiam concedi debet in hoc sensu: Pater spirat Filio, id est, per Filium, quia illum producit cum virtute spirandi. Quare licet hic sensus sit pius, et probabilis, nescio, an fuerit intentus ab Augustino, et aliis, quia illa duplex significatio illius verbi non videtur ita usitata.

7. Sententia D. Thomae exponitur. — Alter sensus est, quem D. Thomas late declarat in illo art. 2, et Capreolus, Caietanus, et alii exponunt, ac defendunt ab impugnationibus Scoti, et aliorum. Summa est, diligere in ea locutione, sumi pro actu notionali producendi amorem. Nomen autem significans actionem, inquit D. Thomas, cum ordine ad definitum terminum solet denominare agens, seu tribui agenti, non solum cum reflexione actionis per modum formae, sed etiam cum replicatione termini. Nam priori modo dicimus, ignem calefacere calefactione, posteriori autem modo dicimus, arborem florere floribus. Atque hoc posteriori modo, inquit D. Thomas: Pater, et Filius diligunt Spiritu sancto tanquam termino dilectionis productivae, sicut Pater dicit Verbo tanquam termino dictionis. In intellectu enim habemus voces distinctas, in voluntate autem eamdem accommodamus ad notionalem, et essentialem actum significandum.

8. Propter argumentum autem factum in secunda opinione constituit D. Thomas differentiam inter Verbum spirandi, et diligendi, quod Verbum spirare habet valde generalem significationem, sicut Verbum, producere, vel generare, et non includit in suo conceptu definitum terminum: et ideo non tribuitur spiranti cum denominatione ab ipso termino, quod secus est in Verbo diligendi. Clarius vero dici posset, Verbum spirandi esse ex his, quae tantum significant simplicem habitudinem ad terminum, quae non construuntur cum illo, nisi in accusandi casu, per quem significatur terminus ut sic, scilicet, spirat Spiritum sanctum. Diligere vero non solum dicit habitudinem ad terminum, sed etiam ad obiectum, seu materiam circa quam, et ideo potest reflecti supra ipsum principium, si sub obiecto dilectionis contineatur, et dicitur: Patrem diligere se, et potest construi cum suo termino in casu ablativo, seu effectivo, quod indicat denominationem formalem. Ita ergo dicuntur Pater, et Filius diligere se Spiritu sancto, sicut etiam posset arbor dici florere se (si Verbum illud active sumatur), floribus, quia se veluti adornat floribus.

9. Obiectio. — Semper tamen difficile potest exponi, qualis sit haec denominatio: quam Pater, et Filius accipiunt a Spiritu sancto, ut a termino productionis, ut ratione illius possit talis locutio in rigore verificari. Quotiescumque enim terminus actionis construitur illo modo cum Verbo significante productionem, significatur, ut forma eius cui accommodatur, et ideo oportet, ut det illi denominationem formalem, vel intrinsecam, et propriam: ut in hac: Ignis calefacit lignum calore producto, vel per adiacentiam aliquam, quo modo est vera illa locutio: Arbor florescit floribus; quia flores manent in arbore, et ornant illam, vel per extrinsecam denominationem, seu representationem, quo modo vera est illa locutio: Pater dicit se vel alia Verbo. Hic autem nec denominatio potest esse intrinseca, et formalis, ut constat, neque extrinseca apparet, quia Spiritus sanctus nec repraesentat, neque adiacet, seu ornat, ut ita dicam, Patrem, et Filium producentes ipsum.

10. Responsio. — Ad hoc tamen breviter dicendum occurrit, denominationem hanc esse posse unionis cuiusdam effective: nam ea, quae se diligunt, uniuntur affectu: et ideo recte dici possunt uniri, et dilectione ipsa, tanquam ipsa unitione, et termino producto, tanquam eo, in quo uniuntur. Contingit enim aliqua uniri in tertio, seu in termino aliquo, et tunc non tantum denominantur ab ipsa unione, seu actione, quia uniuntur, sed etiam a termino, quomodo lineae dicuntur uniri puncto, seu centro: et duae naturae in Christo dicuntur uniri una substantia: sic ergo Pater, et Filius dicuntur uniri Spiritu sancto, non informative, sed terminative. Quo sensu vocant Patres Spiritum nexum, et unitatem Patris et Filii, et quia illa unio affectiva est, recte per Verbum diligendi significatur: sic ergo dicuntur se diligere Spiritu sancto, ubi verbum diligendi notionaliter sumitur, significat autem productionem termini cum unione quadam producentium in ipso.

11. Illatio. — Unde intelligitur ipsum Spiritum sanctum non posse in hac significatione dici diligere alias personas, se ipso, quia neque alias personas neque se producit, neque habet dilectionem notionalem. Sumpto autem Verbo diligendi essentialiter, recte dicitur diligere se ipso, ut D. Thomas dixit, in 2, dist. 31, q. 1, art. 2, ad ultimum, et Marsilius, et alii adnotarunt: quia diligit suo amore, qui est ipsemet Spiritus sanctus, et quia licet respectu sui non sit terminus productus, est tamen obiectum eiusdem dilectionis, per quam a Patre, et Filio producitur, et ita est nexus, et unio non tantum Patris, et Filii, inter se, sed etiam cum ipso.

12. An Pater et Filius diligant creaturas Spiritu sancto. — Ultimo intelligitur facile ex dictis, an possit Pater, et Filius recte dici diligere creaturas Spiritu sancto. Scotus enim, dicta dist. 31, hanc locutionem non putant admittendam: quia Spiritus sanctus non producitur ex dilectione creaturarum, unde per se non videtur esse nexus amoris, seu unionis affectivae Dei ad creaturas, D. Thomas autem, dicta quaest. 37, art. 2, ad 3, concedit, Patrem, et Filium diligere nos Spiritu sancto, sicut Pater dicit creaturas Verbo, quamvis ex illarum cognitione non procedat. Loquitur autem clare D. Thomas de creaturis futuris, et non tantum de possibilibus, et putat, tam Verbum, quam Spiritum sanctum dicere relationem rationis ad creaturam. Quod intelligo de respectu non tam actuali, quam aptitudinali (ut ita loquar). Quia Verbum necessario procedit aptum ad repraesentandas creaturas etiam existentes, et ideo licet absoluta necessitate non repraesentet illas futuras, tamen ex suppositione, quod futurae sunt necessario repraesentat illas quod satis est, ut ipso verbo dicantur. Sic etiam Spiritus sanctus necessario includit proportionalem relationem, nam licet absoluta necessitate non oporteat creaturas diligi, seu (quod idem est), Patrem et Filium illis effective uniri, cum producunt Spiritum sanctum, si tamen creaturae diligendae sunt a Deo, illo eodem amore diligendae sunt quo Spiritus sanctus producitur. Et hoc satis esse voluit D. Thomas ut illae creaturae, quae de facto diliguuntur, dicantur diligi Spiritu sancto. In hoc ergo sensu potest illa locutio probabiliter defendi: fateor tamen, non esse ita propriam, sicut praecedentem, nec facile usurpandam sine sufficienti declaratione.

1. Prima opinio. — De hac re multa scribunt D. Thomas et eius interpretes, 1 parte, q. 38, et scholastici, in 1, dist. 18, praesertim Bonaventura, Scotus, Durandus, Gabriel, et Capreolus, Marsilius, in quaest. 21, inter quos Durandus praecipue negat, hoc nomen Donum esse proprium Spiritus sancti, sed appropriatum. Ille vero semper procedit ex illo falso errore, quod hae processiones personarum non sunt proprie per intellectum et voluntatem, nam inde consequenter negat quidquid proprie tribuitur unicuique personae procedenti ratione suae processionis, ut est intellectus vel voluntatis, inter quae numeratur hoc nomen Donum.

2. Vera sententia. — Reliqui ergo theologi conveniunt, Spiritum sanctum ex vi suae originis procedere ut Donum: atque ita hanc appellationem in aliquo sensu esse illi propriam, et personalem. Sumpserunt autem hoc ex Augustino, qui saepe dicit, nomen Doni importare relationem, et originem Spiritus sancti, et eo esse Donum, quo Spiritum, et a Filio distinguere, quod Filius procedit, ut natus, Spiritus ut datus, id est, dabilis, seu donabilis, ut infra dicam. Sumuntur vero hae locutiones ex libro 4, de Trinit., cap. 20, et libr. 5, cap. 11, usque ad 15, et libr. 15, cap. 19, et habent fundamentum in illo Act. 2: Accipietis Donum Spiritus sancti, et cap. 8: Pecunia tua tecum sit in perditione, quia Donum Dei existimasti pecunia possideri. In modo autem explicandi hanc denominationem, variant inter se dicti theologi, sed mihi non videtur res digna, ut in ea permultum opere collocetur, quam ideo breviter exponam.

3. Conditiones Doni. — Advertendum est ergo ex divo Thoma, et Caietano, in nomine Doni tria includi, scilicet, rem, quae donum denominatur, relationem ad eum, a quo donatur, vel donari potest, et relationem ad eum, cui donari potest. Donatio autem ipsa, ut Aristoteles dixit 4, Topicorum, capite 4, est gratuita, et liberalis, seu ut ipse loquitur, est datio irredibilis: illud enim proprie donatur, quod liberaliter tribuitur, et non propter recompensationem. Deinde est advertendum, haec omnia posse in Deum convenire. Nam imprimis ipse maxime donare potest, imo, ut dixit divus Thomas, ipse solus est proprie, et perfecte liberalis, quia non propter suum, sed propter aliorum commodum donat. Maxime vero exercet donationem liberam et gratuitam circa creaturam rationalem, ut dixit Augustinus 4, contra Iulianum, capite tertio, quia creatura irrationalis non est proprie capax gratiae, aut liberalitatis, sicut etiam non est capax recompensationis, aut gratitudinis. Est item Deus aptus donari, ita enim Scriptura loquitur quod Deus dat se ipsum nobis: Ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus, Ioannis, decimo quarto, capite tertio, sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, et cap. 4, si scires donum Dei, et quis est qui loquitur tecum. Ad Romanos, quinto, sed non sicut dilectum, ita et donum. Ratio vero est, quia in hac appellatione nulla includitur imperfectio, non enim dicitur Deus alicui donari, quia sub dominio eius constituatur, vel imperfecto modo possideatur, sed ut in eo sit novo, et speciali modo, et praecipue ut spirituali vinculo teneatur. Sic dicitur Deus donari homini iusto, quia in eo incipit esse speciali modo tanquam in templo, et amico suo, ut obiectum intimae cognitionis et amoris. Et ita etiam huiusmodi donatio nullam in Deo dicit mutationem, sed denominationem a mutatione, quae in creatura fit. Unde praeterea intelligitur, respectu Dei dari aliquid, seu aliquem, cui ipse donari possit, scilicet, creaturam rationalem, quae est capax donationis gratuitae, ut dixi, et est etiam capax Dei omnibus modis explicatis.

4. Deus est proprie donum. — Ex his ergo recte concluditur, hoc nomen Donum proprie, et sine metaphora Deo convenire. Convenit enim non ex tempore, sed ex aeternitate. Non quia intra Deum ipsum donetur, ut sensisse videntur Scotus, et Gabriel supra, dicentes, Patrem donare Filio Spiritum sanctum, et e converso. Quibus favet Hilarius, libro octavo, de Trinitate, circa medium, dum ait: Essentiam Divinam esse Donum, quod Pater dat Filio, quod non reiicit D. Thomas, dicta quaest. 38, articulo 2, ad 1. Nihilominus tamen illa non videtur propria significatio, quia ut ex Aristotele dixi, et ex communi etiam modo loquendi, donatio dicit liberam largitionem, non naturalem, et necessariam communicationem: at vero intra Deum omnis communicatio naturalis, et necessaria est. Nec Pater dat Filio naturam ex amore, quod ad rationem doni proprie sumpti necessarium est, licet communicet illam cum amore, seu voluntate concomitante, ut supra explicatum est. Proprie igitur est Deus ex aeternitate donum respectu creaturam rationalium, quia quantum est ex se, donabilis eis semper fuit, donum autem (ut notavit Augustinus 5, de Trinit., cap. 15, et ex illo D. Thomas supra) non dicit, quod actu donetur, sed quod sit aptum donari: et ideo, licet Deus in tempore donetur, ex aeternitate est donum. Quod maxime habet (ut Caietanus ex D. Thoma supra notavit) quatenus supernaturaliter communicabilis est, quia donum est supra facultatem eius cui donatur, et ex libera omnino voluntate confertur.

5. Donum tripliciter de Deo dicitur. — Donum quo modo essentiale. — Donum quo modo notionale commune Filio. — Secundo, respondendo simul ad quaestionem, colligo ex dictis, donum tribus modis de Deo dici posse. Primo essentialiter, seu absolute. Secundo notionaliter notione communi, saltem secundum rationem. Tertio proprie, ac personaliter. Primo ergo modo dicitur de omnibus personis: secundo modo de Filio, et Spiritu sancto: tertio vero modo de solo Spiritu sancto: Explico singula breviter, nam imprimis ratio doni quo ad rem donabilem, et quoad respectum rationis ad eum, cui donari potest, communis est omnibus personis, nam ipsa divinitas est, quae primatio communicatur per gratiam sanctificantem, vel per gloriam: consequenter autem omnes personae. Quoad respectum vero ad eum, qui donare potest, advertit D. Thomas, dicto art. 1, ad 1, aliquando solum importare nomine doni respectum identitatis, nam potest aliquis donare seipsum, est ergo donabilis a se, quia est idem sibi, et quasi sui iuris: hoc ergo modo donum commune est omnibus personis iuxta illud, Ad eum veniemus. Sic ergo etiam Pater donat se ipsum, et quamvis intelligeremus in Deo esse unam tantum personam, posset Deus esse donum. Aliquando vero donum dicit respectum ad donantem reipsa distinctum, quia vel est possessio eius, vel habet aliquam aliam sufficientem habitudinem ad ipsum. At vero intra Deum una persona dicitur esse alterius solum ratione originis, propter hunc ergo respectum persona procedens donari potest ab alia, a qua procedit, sicut potest ab alia mitti, ut infra dicemus. Hinc ergo nascitur secunda significatio, quam notionalem vocavimus, quia originem passivam denotat in ipso dono, et ideo non potest Patri convenire, est autem communis Filio, et Spiritui sancto non secundum rem, quia non denotat in illis aliquam unam relationem realem, sed secundum rationem, quia in hoc conveniunt, quod uterque est alterius per originem.

6. Donum quo modo personale solius Spiritus sancti. — Ad explicandam autem tertiam significationem, quam praecipue inquirimus, addendum est, primam rationem donandi aliquid liberali illa, et perfecta donatione, de qua loquimur, esse amorem, quia haec donatio solum est ad benefaciendum alteri ex voluntate libera. Quando ergo res aliqua non solum donabilis est, sed etiam intrinsece includit amorem, singulari modo includit rationem doni. Hoc ergo modo convenit Spiritui sancto ex vi suae processiois, ut donum sit, quia non solum procedit ut res, quae donari potest a producente, quod etiam habet Filius, sed etiam procedit ut amor; et ideo intrinsece, ac formaliter includit rationem donandi. Nec refert, quod Pater etiam, et Filius includant in suo esse amorem: quia Pater includit sine processione, Filius non ex vi processiois formaliter, sed concomitanter, ut supra explicatum est: at vero Spiritus sanctus includit formalissime, et ex vi processiois suae. Propterea ergo merito dixit Augustinus, Spiritum sanctum procedere, ut datum non actu, sed aptitudine, quod est procedere ut donum. In hoc ergo sensu haec vox personalis, et propria est.

7. Spiritus sanctus an sit donum ratione suae proprietatis. — Ex quibus tandem facile intelligitur, an haec doni appellatio conveniat Spiritui sancto ratione suae proprietatis, vel ratione essentiae. Quod alii multi disputant. Resolutio tamen est, ratione utriusque simul aliquo modo convenire. Nam si in dono consideretur respectus ad donantem, manifeste convenit Spiritui sancto per proprietatem suam, ut recte docet D. Thomas, in 1, d. 18, art. 4, et Augustinus 5, de Trinit., cap. 11. Neque hoc ullus theologorum negat, nec negare potest, quia illa est habitudo originis. Et ideo licet nomen doni hoc modo personale sit, non multiplicat ex hac parte proprietates Spiritus sancti, quia eadem omnino relatio importatur per hoc nomen, licet sub diversa consideratione. Si autem in dono consideretur ratio donandi, quae est amor, haec convenit Spiritui sancto formaliter per essentiam, non secundum se, et nude spectatam, sed ut acceptam per voluntatem. Atque ita connotat etiam relationem talem, ut conditionem necessariam ad habendum illum amorem ex vi processiois. Quod eadem proportione explicandum est, qua similem quaestionem de Verbo terminabimus. Et ita etiam constat, quomodo Spiritus sanctus dicat ad creaturas relationem donabilis, quae rationis est, et ideo non multiplicatur proprietates. Et per hanc relationem ad creaturas explicatur illa, quam D. Thomas posuit, et explicuimus, in fine capitis praecedentis.

1. Assertio fidei. — Hactenus Spiritus sancti processionem per eius attributa positiva declaravimus, nunc per duas negationes, quae illi etiam attribuuntur, explicandus amplius a nobis est eius processionis modus, atque proprietas, nimirum, per hoc, quod nec Filius est, nec imago Patris, et Filii esse censetur. De priori dicemus in hoc capite, de posteriori vero agimus in sequenti. Est ergo fidei dogma, Spiritum sanctum non esse Filium, non solum in hoc sensu, quod est persona realiter distincta a secunda persona Filii, sed etiam quia secundum suam propriam et distinctam rationem non est Filius, neque in Trinitate sunt duo Filii, sed etiam est unicus naturalis Filius Dei, neque solum est genitus, sed etiam unigenitus, iuxta illud Ioannis 1: Vidimus gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a Patre, et iterum, Deum nemo vidit unquam, unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse narravit, etc.: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, 1 Ioann. 4: Filium suum unigenitum misit.

2. Occurritur obiectionibus. — Dices. Aliquando vocatur etiam primogenitus, ad Colos. 1: Primogenitus omnis creaturae, interdum etiam ille, qui fratres habet, si primogenitus sit, vocatur in Scriptura unigenitus, ut legimus de Salomone, Proverb. 4. Respondeo ad priorem partem cum Ambrosio 1, de Fide, cap. 4: Cum Verbum dicitur primogenitum, genitum dici propter consubstantialitatem primo, propter aeternitatem. Voluit enim Ambrosius vocem illam explicare de Christo, etiam ut Deus est. Communior tamen expositio est: Christum vocari unigenitum ut Deum, primogenitum ut hominem. Sic Cyrillus Alexandrinus, in Epist. ad Ioannem Antiochenum habetur in Concilio Ephesino, tomo 5, cap. 9. Altera vero locutio locum habet in homine, vel quia primogenitus fuit, pro aliquo tempore unigenitus fuit, vel per metaphoram, ad exaggerandum eximium et singularem amorem parentum erga illum. Neutra autem ratio locum habet in Verbo divino, quia et aeternitate, et dilectione illi est aequalis Spiritus sanctus. Dicitur ergo unigenitus cum omni proprietate. Et ideo in Symbolis et Conciliis per expressam negationem haec veritas explicatur, nam in Symbolo Apostolorum dicitur de Filio genitus, non factus, in simbolo autem Athanasii dicitur de Spiritu sancto, non factus, nec genitus, sed procedens. Et idem habetur in Concilio Toletano 1 et 11, et in aliis supra citatis libro octavo, capite secundo, docentibus, Spiritum sanctum nec ingenitum, nec genitum esse. Et in eadem veritate asserenda omnes Patres conveniunt. Solum possunt esse aequivoca verba Isidori, lib. 1, de Summo Bono, cap. 3, ubi dicit: Filium esse tertiam personam Trinitatis. Sed non numerat illas secundum ordinem originis, sed solum absoluta et voluntaria numeratione, ac si diceret, esse unam ex tribus personis. Quaedam etiam verba Basili, lib. 5, contra Eunomium, cap. 12, obscuriora sunt, illa vero in sequentibus perspicua reddemus.

3. Difficultas quaestionis aperitur. — Huius autem mysterii tota difficultas posita est in reddenda ratione cur potius Verbum, quam Spiritus sanctus Filius sit. Et ratio difficultatis est, quia Filius in communi describi potest, quod sit persona vivens, procedens a vivente coniuncto, in similitudinem naturae, ut libro nono, capite primo, traditum a nobis est, tota autem haec ratio in Spiritum sanctum convenit, ergo. Quae difficultas adeo insolubilis visa est multis Patribus et nonnullis scholasticis, ut nullam rationem putaverint in hoc negotio esse inquirendam, sed simpliciter credendum. Unde Damascenus, lib. 1, de Fide, cap. 10, fatetur se rationem ignorare. Athanasius, dialogo 3, contra Anomaeos, dicit esse mysterium investigabile. Idem fere Basilius, homilia 2, contra Sabelianos et Anomaeos, Nazianzenus, oratione 5, de Theologia, alias 37. Idem Augustinus, l. 3, contra Maximinum, cap. 14, et Acatius, in Epist. ad Cyrillum, quae est 15 inter Epist. Cyrilli. Imo Anastasius Synaita, libro de Rectis fidei dogmatibus, dicit non est tutum hoc inquirere, quod soli Trinitati cognitum est. Bernardus vero, sermone 1 Pentecostes, huic mysterio accommodat illud, Posuit tenebras latibulum suum. Et eodem modo procedit Magister, in 1, distinctione decima tertia, quem Maior et Gabriel imitantur. Nec multum discrepat Scotus, dixit enim processiones Verbi et Spiritus sancti esse primo diversas et seipsis ita differre, ut una sit generatio et non alia, et ideo non esse aliam rationem quaerendam. Nihilominus tamen iidem Patres tentarunt aliquam rationem huius mysterii reddere: nam licet non sit curiose scrutandum, neque existimandum explicari posse ratione, quae omnino satisfaciat, aliqua vero, quae pro magnitudine mysterii et capacitate nostra congrua sit, pie ac merito inquiri potest.

4. Variae rationes cur Spiritus sanctus non sit Filius. — Ratio D. Thomae exponitur. — Affertur autem rationes multae tam a sanctis Patribus in locis indicatis et referendis, quam ab scholasticis in 1, dist. 13, quas omnes proponere et examinare prolixum esset, et parum utilitatis afferret; breviter tamen eas attingam, quae alicuius momenti sunt, quia ad eam rationem sunt revocandae, quam explicabo, ut in fine illius dicam, alias autem refutabo in sequenti puncto de imagine. Ratio ergo communior in hac materia est, quam tradit D. Thomas, dicta quaest. 27, art. 4, et 4, contra Gentes, c. 11 et 19, ubi dicit, Verbum esse Filium, quia procedit in similitudine naturae secundum rationem suae processiois, Spiritum sanctum autem non esse Filium, quia non procedit secundum rationem similitudinis, quia procedit per modum amoris. Quam rationem Capreolus, Caietanus, Ferrariensis et caeteri Thomistae intellexerunt de similitudine, quae consistit in unitate naturae, et revera aperta est mens divi Thomae, ne aequivoce procedat. Sumit enim, de ratione generationis esse, ut sit secundum rationem similitudinis in natura eiusdem speciei, subsumit autem Verbum habere hanc similitudinem ratione processiois suae, non autem Spiritum sanctum, ergo loquitur de praedicta similitudine.

5. Ad argumentum autem, quia Spiritus sanctus etiam habet hanc similitudinem, respondent praedicti auctores, non habere ex vi processiois, sicut Verbum: ita enim exponunt illud verbum D. Thomae, secundum rationem similitudinis. Ratio vero eorum est, quia processio intellectus per se ac formaliter tendit ad assimilationem, et ideo perfectissimus intellectus vi sua profert perfectam similitudinem. Voluntas autem non operatur per modum assimilationis, sed per modum unionis aut inclinationis, et ideo etiam perfectissima voluntas non profert similitudinem vi sua, quasi formalis, sed tantum quasi materiali ex eo, quod quidquid intra Deum producit, Deus necessario esse debet.

6. Ratio alia. — Contra hunc discursum multa obiecta sunt ab antiquioribus quae colligit et urget, quantum potest Torres, q. 27, art. 2, in 4 parte Commentarii. Quae omnia eo tendunt, ut probent etiam Spiritum sanctum procedere similem in natura Patri et Filio ex vi processionis suae. Quod ipse quidem audet expresse concedere, non tamen solvit argumenta, nec defendit rationem, sed aliam adducit. Aliqui vero moderni illis et aliis argumentis convicti, fatentur Spiritum sanctum procedere similem in natura ex vi processionis. Dicunt tamen non esse Filium, quia non procedit per modum imaginis, quae fuit etiam ratio Torrensis. Cur autem Verbum sit imago, et non Spiritus sanctus, solum explicant hac ratione, quia Verbum procedit ad repraesentandum, et non Spiritus sanctus, quae a nobis in sequenti capite examinanda est. Referuntur vero pro hac sententia Nazianzenus, orat. 36, circa finem, et Athanasius, in Epist. de decretis Nycenae Synodi, circa medium, Augustinus, cap. ult., libro ultimo de Trinitate, Anselmus, in Monolog., cap. 53, et Richardus de sancto Victore, lib. 5, de Trinitate, cap. 10 et sequentibus. Qui omnes dicunt, Verbum esse Filium, quia est imago, quod non habet Spiritus sanctus.

7. Reiicitur. — Verumtamen omnes hi Patres non distinguunt quoad hoc inter imaginem et similitudinem habitam ex processione. Unde Anselmus in eodem discursu ita utitur his terminis, ut dicat: Verbum esse Filium, quia statim prae se fert rationem imaginis, Spiritum sanctum autem non esse Filium, quia non ita prae se fert similitudinem. Quo sensu etiam divus Thomas, 4, contra Gentes, capite undecimo, utitur attributo imaginis ad declarandam filiationem Verbi, probat autem esse imaginem, quia procedit secundum rationem similitudinis. Quocirca haec ratio, quatenus datur ut diversa, a ratione D. Thomae intellecta eo modo, quo a Thomistis veteribus explicata est, et prout distinguit inter haec duo, scilicet, procedere ut imaginem et procedere ut simile ex vi processionis, neque habet fundamentum in Patribus, nec intelligi satis potest, ut latius capite sequenti ostendam. Et praeterea interpretatio illa habet haec incommoda. Primo enim, ratio sic exposita sumitur ex re minus certa, certius enim est, Spiritum sanctum non esse Filium, quam non esse imaginem. Secundo sumitur ex re aeque obscura, de qua similis ratio postulatur. Tertio sumpta imagine, quatenus actu repraesentat (ut ab eis sumitur) non ideo Filius est Filius, quia est imago, sed e converso, quia Filius est, ideo est imago. Quarto Augustinus, libro Quaestionum in Deuteronom., quaest. 4, sic inquit: Si Patri Filius similis sit, etiam imago recte dicitur: impossibile ergo est, aliquem habere totam similitudinem ad Filium sufficientem ex vi processionis, et carere ratione imaginis, quae vel in Filio necessaria est, vel processioem eius comitatur. Constat autem in Filio quocumque ut filius sit, solam similitudinem specificè naturae viventis postulari, ergo qui hanc recipit ex vi processionis, consequenter habet, quidquid necessarium est ad rationem imaginis, quod latius capite sequenti ostendam. Unde etiam constabit, multa supponi in hac ratione, quae falsa sunt, scilicet, de ratione imaginis esse actu repraesentare et quod in divinis Filius in re ipsa aliquid repraesentet, quod non repraesentat Spiritus sanctus, et quod similitudo imaginis increatae non consistat in unitate naturali. Denique argumenta, quae a dictis auctoribus fiunt, non tam rationem superiorem, quam mysterium ipsum impugnant, et consequenter contra eorum rationem converti possunt, ut videbimus.

8. Obiectiones contra rationem divi Thomae. — Vis ergo argumentorum est, quia Spiritus sanctus procedit Deus ex vi suae processiois, ergo similis in natura divina, sicut qui procedit homo, ex vi processiois procedit necessario similis in natura humana. Probatur antecedens primo, quia quidquid est Deus per se, ac formaliter est Deus, nam in Deo nihil per accidens, nihil materialiter inveniri potest, ergo quidquid procedit Deus, per se ac formaliter procedit Deus, ergo ex vi processionis. Secundo, quia Spiritus sanctus per se procedit ex amore divino, et amor divinus per se est substantialis et increatus, nam hae non sunt differentiae accidentales rerum, ergo Spiritus sanctus per se procedit substantia increata, ergo Deus et consubstantialis principio suo, ergo perfectissime similis in natura sua. Tertio, quia nulla est maior ratio, ob quam Verbum procedat simile ex vi processionis, quam quia intelligere, per quod procedit, est ipsum esse Dei, ut D. Thomas sumpsit, sed etiam velle, per quod procedit Spiritus sanctus est ipsum esse Dei, ergo.

9. Obiectiones sunt contra mysterium. — Hae rationes, ut dixi, tam divi Thomae discursum, quam ipsum mysterium fidei impugnant, et ideo ab omnibus catholicis solvendae sunt. Declaratur assumptum, nam si quid efficèrent, consequenter probarent, quidquid ex vi processionis communicatur uni personae, communicari alteri et e converso: hoc autem repugnat mysterio. Maior patet primo, quia iuxta illas rationes utrique personae productae communicatur per se primo, et ex vi suae processionis essentia divina, ut talis est, ergo tam sapientia, amor intelligere, velle, ac denique alia attributa aequaliter communicantur utrique personae, et iuxta dictam sententiam aeque formaliter ex vi processionis. Patet consequentia primo, quia, cui communicatur aliqua natura per se, ac formaliter, quatenus talis essentia est, communicantur omnes proprietates, vel attributa eodem modo et ordine, quo naturam illam comitantur, seu illi conveniunt. Secundo, quia Spiritus sanctus dicitur procedere aeque similis ex vi processionis, ac Filius, ergo ex vi eiusdem processionis procedit aeque similis in sapientia, intelligentia, et quacumque repraesentatione intellectuali: nam perfecta similitudo haec omnia includit, et praesertim quia Spiritus sanctus dicitur procedere vi sua similis in esse Dei, ergo in intelligere, quia hoc est formaliter esse Dei. Minor autem probatur, quia tunc nullum discrimen assignari potest inter has personas in formali ratione terminandi processionem suam. Unde nec intelligi potest cur una potius dicatur Verbum, quam alia, si ex vi processionis aeque recipit ipsum intelligere producentis, et consequenter nec ratio imaginis, nec repraesentatio intellectualis potest Filio magis tribui, quam Spiritui sancto.

10. Quod vero aliqui dicunt, convenire Filio, quod repraesentet ratione suae proprietatis personalis, si intelligant formaliter convenire per ipsam relationem, tanquam per formam, quae sit ratio repraesentandi, falsum est, et supra satis impugnatum, quia sicut relatio non est ratio intelligendi, ita neque est ratio intellectualiter repraesentandi. Si autem intelligant convenire ratione proprietatis, ut conditionis necessariae ad habendam illam repraesentationem tali modo, hoc repugnat eorum dictis. Nam ad hoc necessarium est ut Filius ex vi processionis suae habeat essentiam, ut repraesentativam, seu ut rationem repraesentandi, non vero Spiritus sanctus, cuius oppositum sequitur ex illis rationibus, ut ostendi. Necessario ergo in omni opinione concedendum est, aliquid habere unam personam ex vi processionis suae, quod non habet alia, non solum quantum ad relationes, sed etiam quantum ad ea, quae habent ratione essentiae, imo hinc provenit, quod relationes ipsae diversae rationis sint.

11. Primum notabile. — Duo ergo nobis declaranda supersunt, quibus, ut existimo, difficultates omnes dirimentur. Unum est, quid sit illud, quod unaquaeque persona habet ex vi processionis, et quid significet hoc ipsum ex vi processionis. Alterum, quomodo hinc sequatur, unam personam esse Filium, et non aliam. Circa primum adverte, quamvis divina attributa in re, non distinguantur actu, tamen formaliter inveniri in Deo, et habere eminentem, seu virtualementem distinctionem, quae satis est, ut unum possit esse principium quo unius actionis, et non aliud formaliter loquendo, quamvis realiter unum in altero includatur. Quomodo in actionibus ad extra dicimus, Deum cum sublevat miseriam, operari per misericordiam, non per iustitiam, et e converso, quando punit, operari per iustitiam, non per misericordiam, nisi quatenus aliquid ex poena remittit. In processionibus item ad intra est hoc certissimum, nam prima persona producit secundam intelligendo, non autem amando, et e converso producit tertiam amando, non vero intelligendo, ut in primo libro probatum est. Sic ergo ex parte termini producti ad intra potest idem inveniri. Potest ergo terminus unius processionis formaliter produci sub ratione unius attributi, et non alterius, quia non est maior repugnantia ex parte terminorum, quam principiorum quo, et alioqui est eadem ratio, seu proportio, nam illud, quod est ex parte producentis principium formale producendi, est etiam forma per se, et formaliter communicata termino producto, ut ex divo Thoma sumitur, quaestione 41, articulo 5, et in libro septimo late diximus.

12. — Quid sit habere aliquid ex vi processionis. — Habere ergo aliquid ex vi processionis, est habere illud tanquam formalem terminum, seu rationem, sub qua talis processio ad illum tendit, et hoc modo habet Filius sapientiam, et intelligentiam Patris, ex vi processionis suae, ut satis ex supra dictis constat: Spiritus sanctus autem habet dilectionem, seu charitatem Patris, et Filii. Quia vero in uno attributo divino reliqua includuntur, consequenter uterque eorum habet reliqua omnia, et hac ratione dicuntur habere illa, quasi materialiter, non quia habeant tanquam ex materia aliqua ex qua, vel circa quam, sed ad eum modum, quo obiectum dicitur materialiter comparari ad rationem, sub qua attingitur. Et eodem modo id, quod datur ex vi processionis, dicitur per se communicari, non quia alia communicentur per accidens, nam etiam dantur per se perseitate rei (ut sic dicam) sed quia non ita formaliter communicantur. Quod etiam exemplo sumpto ex creaturis declarari potest, nam eadem entitas formae, verbi gratia, potest fieri per generationem, et per creationem sub diversa formalitate, nam illae sunt actiones diversae, et ad illas consequuntur in re producta diversae relationes: et tamen entitas facta eadem est. Distinguuntur ergo actiones, quia una dicitur attingere ens in quantum ens, alia in quantum tale ens, et ideo magis per se fit per unam illarum actionum ipsa ratio entis, quam per aliam, quamvis in re non distinguatur ratio entis, et talis entis. Quid ergo mirum, quod in Divinis processionibus intelligi possit distinctio similis, quasi formalis, ex formalitate terminorum.

13. Solvuntur duo prima argumenta. — Et haec sufficiunt de primo puncto, per quae duo priora argumenta soluta manent. Fatemur enim per utramque processionem per se communicari totam naturam divinam, et omnia attributa eius, considerata re ipsa, quae communicatur, non tamen communicari aeque formaliter secundum omnem rationem suam, et hoc modo non omnem terminum ibi productum habere similitudinem cum producente, quoad omnia ex vi processionis. Neque hoc imperfectionem involvit, aut minuit in aliquo perfectionem alicuius personae productae. Si enim quaelibet earum in re habet per se, et essentialiter perfectionem omnium attributorum, quid interest ad illius perfectionem quod secundum formalitatem huius, vel illius attributi illam habeat? Adde, quod isti auctores dicunt essentiam divinam non esse de essentia attributorum, vel relationum, et tamen non negabatur, quodlibet attributum esse in re ipsa ens summe perfectum, et verum Deum. Ergo a fortiori fateri debent non esse contra perfectionem personae accipere divinitatem sub hac, vel illa formalitate processionis.

14. Solutio tertii argumenti. — Circa secundum punctum communis modus explicandi hanc rationem ex illo principio est, quem supra retuli ex Caietano, et aliis, quem ipsi late explicant, et defendunt, et ideo pauca de illo dicam. Omnes enim fere obiectiones, quae multis verbis proponuntur a Torres, et aliis, reducuntur ad tertiam obiectionem supra propositam, quae mihi haud magni ponderis videtur. Quia non est de ratione illius productionis, quae est vera generatio, ut secundum quacumque rationem suam communem, et analogam habeat completam rationem generationis, vel quod producat simile in substantia, nam etiam in generatione creata hoc non invenitur, ut patebit facile, si concipiatur secundum aliquam rationem communem substantiae, et accidentis. Satis ergo est, quod productio Verbi secundum communem rationem intellectionis tendat formaliter, ad similitudinem, ut in particulari talis intellectio formaliter, ut sic dicam, contracta intra latitudinem intellectionis, vim habeat perfecte assimilandi, et consequenter attingat veram rationem generationis.

15. Instantia. — Responsio. — Nonnullam vero ingerit difficultatem, quod videtur in eo discursu quaedam aequivocatio committi, transeundo a similitudine intentionali, quam per se tantum requirit intellectio ad similitudinem naturalem, quam postulat generatio. Dici vero potest, intellectionem ex genere suo tendere ad assimilandum, ideoque perfectissimam similitudinem postulare, ut perfectissima sit. Quod vero frequentius fiat per solam repraesentationem intentionalem, esse aut ex imperfectione intelligentis, aut ex imperfectione rei intellectae. Quando vero tam obiectum intelligibile, quam intelligens perfectissima sunt, tunc perfici per naturalem, et perfectam similitudinem. Vel etiam dici potest, in Deo, seu Verbo divino repraesentationem intellectualem esse per proprium esse substantiale, et ideo productionem illam, dum formaliter tendit ad similitudinem repraesentativam, etiam necessario tendere ad similitudinem naturalem. Haec ergo videntur sufficere ad probabilitatem illius rationis, quamvis intellectum non convincant, hoc enim in tanto mysterio spectandum non est. Et plura de illa relatione dicemus capite sequenti.

16. Alius modus explicandi rationem. — Occurrit tamen alius modus colligendi rationem hanc ex illo principio, quod Verbum producit ex vi intellectionis paternae, ut sic, et non Spiritus sanctus. Nam inde imprimis infero, communicari Verbo ex vi processionis suae divinam essentiam, ut primario constitutam in esse talis essentiae, et naturae, Spiritui sancto autem non ita communicari ex vi processionis, sed quatenus per identitatem in amore includitur. Quod sine dubio satis est, ut prior productio habeat veram rationem generationis, non autem posterior, quia generatio est formalis communicatio naturae, ut natura est, nam et Aristoteles naturalissimum opus viventis generationem vocavit. Prior relatio quoad priorem partem facile declaratur, quia divina natura formalissime, et essentialiter est natura vivens, ergo eodem modo est essentialiter vivens in determinato gradu vitae et perfectissimo, ac subinde in gradu intellectuali. Omnis enim natura creata in tali gradu constituta secundum differentiam intellectualem formaliter constituitur, vel specificatur, in Deo autem licet non sit species, tamen eo modo, quo in illo concipimus constitutionem essentialem, nulla potest esse prior, nec magis formalis, ut in primo tractatu explicatum reliquimus. Est autem differentia inter naturam divinam, et creaturas intellectuales, quod illa est talis per essentiam, et tanquam purus actus, aliae per participationem. Unde fit, ut natura creata dicatur intellectualis, quasi per habitudinem ad actuale intellectionem, quia est capax illius, et radicale principium eius. Divina autem natura est intellectualis per summam actualitatem intellectionis. Unde manifeste concluditur, ipsam actuale intellectionem esse quasi formale constitutivum illius naturae. Ostendimus autem, Verbo divino formalissime communicari intellectionem ipsam, ut intellectio est, eo ipso, quod per intellectionem producit, tanquam Verbum. Ergo ex eodem principio recte concludimus formaliter etiam communicari ipsi naturam illam secundum propriam rationem formalem talis essentiae, et naturae ex vi suae processionis.

17. Quoad aliam vero partem ex hoc sufficienter declaratur discursus factus, quod amor ex ratione sua est, tanquam quid consequens intellectionem. Sicut in universum appetitus consequitur esse rei, et ideo formaliter non censetur constituere naturam rei, sed illam constitutam comitari. Quod vero hoc etiam locum habeat in Deo, non obstante identitate inter divina attributa, variis modis explicare possumus. Primo ex ipsis processionibus, ut supra in simili argumentabamur. Nam haec prioritas rationis cum fundamento in re sufficit, ut processio per intellectum prior sit origine, ergo etiam sufficit, ut intelligamus, intellectionem esse primam rationem formaliter constituentem illam naturam, amorem vero esse quasi consequentem: licet propter perfectionem, et simplicitatem illius naturae ab illa non distinguatur. Secundo, quia hoc modo vere assignamus in Deo unum attributum tanquam rationem alterius, adeo ut haec causalis vera censeatur, Quia Deus intellectualis est, ideo amat, in unaquaque autem natura illud censetur esse maxime essenziale, quod est veluti primum, ante quod non intelligitur talis natura in suo particulari esse constituta, et quod est veluti radix, aut ratio caeterorum, ita vero se habent, illa duo attributa in praesentia.

18. Notabile. — Quod potest tertio declarari ex attributo Omnipotentiae (nam ad haec tria omnia divina attributa particularia, et positiva reducuntur). Omnipotentia enim ut sic non censetur formaliter constituere essentiam Dei, maxime quatenus videtur involvere habitudinem ad extrinseca, nam quia Deus est ipsum esse per essentiam, ideo quasi consequenter habet, ut possit ad extra se communicare, ita ergo in praesentia facile intelligi potest. Occurrit tamen hic notanda differentia inter Omnipotentiam, et amorem, quia Omnipotentia habet suum quasi obiectum adaequatum solum extra Deum, et ideo secundum illam non est processio intra Deum. Amor vero (sicut et intellectio) habet suum proprium obiectum intra Deum ipsum, et ideo foecunditas illius amoris est, ut sit principium quo persona per illum amorem non producta, intra Deum producat subsistentem amorem personaliter distinctum. Unde processio illa ideo non est generatio, quia non est per modum naturae, sed amoris, est tamen productio Dei, quia est intra Deum ipsum.

19. Aliae rationes explicantur. — Et iuxta rationem hanc potest exponi, quod multi theologi dixerunt, Verbum esse Filium, quia procedit per modum naturae; Spiritum sanctum autem non esse Filium, quia procedit per modum voluntatis. Ita Alexander Alensis, 1 parte, quaest. 43, memb. 1, circa finem, Bonaventura, in 1, distinctione 13, art. 1, q. 2, ad 1, et ibi Richardus, art. 1, quaest. 3. Quod ipsi amplius non explicarunt, non potest tamen habere alium congruum sensum, Nam procedere per modum naturae, significare potest idem, quod procedere necessitate naturae, et hoc tam convenit Spiritui sancto, quam Filio, ut supra ostendimus, vel significare potest procedere, non per actum immanentem, sed ex immediata emanatione naturae, ut alias dicebat Durandus, et hoc nec Filio, nec Spiritui sancto convenire potest. Ergo solum in sensu a nobis declarato potest illa sententia vere intelligi. Et ideo illi auctores non distinguunt processionem per modum naturae, et per modum intellectus, quia modus intellectus est, quasi constitutivus illius naturae.

20. Rationes Augustini. — Et fortasse hoc idem voluit Augustinus 5, de Trinit., capit. 14, cum dixit, Verbum esse Filium, quia procedit, ut natus, Spiritum sanctum non esse Filium, quia procedit, ut datus. Quem imitatur Hugo de sancto Victore, in Summa sententiarum, tractat. 1, capit. 7. Ut enim illa verba non coincidunt cum assertionem ipsa, non videntur posse in alio sensu explicari. Aliam rationem habet idem Augustinus 15, de Trinitate, capit. 26 et 27, scilicet: Verbum esse Filium, quia procedit ab una persona, Spiritum sanctum non esse, quia a duabus. Quam etiam habet Anselmus, in Monologio, cap. 53. Est tamen difficilis, ut iterum dicam capite sequenti. Durandus vero in 1, distinctione 4, quaestione 1, et distinct. 6, quaest. etiam 1, illam videtur accommodare ad superiorem. Quia quod procedit ab una persona, procedit per modum naturae; quod vero a duabus per modum voluntatis: ipse vero hoc explicat modo potius metaphorico, quam proprio, nam procedit ex falso principio circa has emanationes, quod, scilicet, non sint per intellectum, et voluntatem. Denique Athanasius, in epistola ad Serapionem Episcopum, dicit, Spiritum sanctum non esse Filium, quia divina natura per unam generationem, perfectissime et totaliter communicatur, et ideo generatio in Deo multiplicari non potest: nam in humanis ideo multiplicatur, quia per unam generationem non tota natura, sed pars naturae communicatur. Ad quam rationem revocandum est, quod Basilius dixit, 5, contra Eunomium, capit. 12, Spiritum sanctum non dici Filium, ne, si duo Filii in Trinitate admitterentur, in infinitum multiplicari posse videantur. Illa vero ratio, ut sit efficax, intelligenda est formaliter de communicatione naturae, ut natura est, nam alias probaret non esse in Deo, nisi unam processionem substantialem. Denique non est alienus ab hac sententia D. Thomas, dicta quaest. 27, art. 2, probans, Verbum esse Filium, quia intelligere est esse Dei, et in quaest. 35, probans, esse imaginem, quia procedit simile in forma Dei. Neque contra dictam sententiam occurrit difficultas alicuius momenti.

1. Ratio dubitandi. — Ratio dubitandi est, quia Spiritus sanctus procedit a Patre, et Filio, et est atque similis illis, ac Filius Patri, quia similitudo haec attenditur ex unitate naturae, in qua tam sunt unum Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, sicut Filius, et Pater; ergo tota ratio imaginis superius assignata in Spiritum sanctum convenit. Propter quam rationem Patres Graeci, ut D. Thomas notavit, absolute vocant Spiritum sanctum imaginem Filii, ut patet ex Athanasio, epistola ad Serapionem Episcopum, post medium, Basilio, l. 5, contra Eunomium, cap. 12, et lib. de Spiritu sancto, Damasceno, lib. 1, de Fide, cap. 18, et (quod amplius est) Gregorio Nysseno, in vita Gregorii Thaumaturgi refert, hunc Gregorium ex divina revelatione accepisse quoddam symbolum fidei, quod per traditionem perpetuam in eius Ecclesia retentum est: in quo Spiritus sanctus vocatur imago Filii. Et ex scholasticis Aureolus, in 1, dist. 27, quaest. 2, in hanc sententiam inclinat, et Durandus ibidem, eo modo in quo imago esse potest in divinis personis, dicit, aeque proprie convenire Spiritui sancto quam per accommodationem approprietur Filio.

2. Assertio vera. — Nihilominus dicendum est, Spiritum sanctum non esse imaginem Patris, aut Filii, ac proinde in Trinitate solum divinum Verbum esse proprie imaginem. Ita docet D. Thomas, dict. quaest. 35, art. 2, et consentiunt reliqui scholastici citati in superiori libro, capite ultimo. Patres etiam, quos ibidem retuli, praesertim Augustinus et Ambrosius, imo et Athanasius in illis prioribus locis ita loquuntur. Idem sensit Anselmus, in Monologio, cap. 37, et sequentibus, Rupertus, lib. 2, de Trin., cap. 2, et Richardus de S. Victore, lib. 6, de Trin., cap. 19.

3. Haec vero assertio non est tam certa, sicut altera capitis praecedentis, nam illa nititur testimoniis positivis Scripturae, hic vero solum habemus ex Scriptura argumentum negativum. Nam Filius saepius vocatur imago, at Spiritus sanctus nunquam, ergo signum est, illud esse proprium Filii. Quod argumentum licet absolute non sit efficax, tamen quando prior affirmatio est frequens, et alterius nullum indicium datur, est magna coniectura, maxime accedente interpretatione Patrum. Addere etiam possumus positivum argumentum ex Scriptura sumptum, media assertione capitis praecedentis, quia si Spiritus sanctus est propria imago, vix intelligi potest, cur non sit etiam Filius: constat autem ex Scriptura, Spiritum sanctum non esse secundum Filium, ergo nec imago est.

4. Primo ratio. — Rationem autem huius veritatis reddere, et solvere dubium propositum difficile est. Richardus igitur de S. Victore supra, quem D. Bonaventura imitatur, ait, Spiritum sanctum non esse imaginem, quia non procedit ita similis Patri, sicut Verbum, nam Verbum procedit a Patre cum virtute producendi ad intra, non autem Spiritus sanctus. Hanc vero rationem merito refellit sanctus Thomas, quia similitudo inter divinas personas non est attendenda secundum proprietates notionales, alioqui nec Verbum ipsum esset perfecta imago Patris, quia in relatione Filiationis non procedit illi similis, neque accipit a Patre virtutem generandi, virtus autem spirandi notionem involvit, ergo, quod sub ea ratione Spiritus sanctus non accipiat illam, non excludit ab illo perfectam similitudinem, ergo nec rationem imaginis; et confirmo hoc amplius: nam in virtute spirandi duo includuntur, unum formaliter, quod est essentia, et voluntas divina, et quoad hoc ita communicatur Spiritui sancto sicut Filio; aliud de connotato, quod est proprietas aliqua prior origine Spiritu sancto, et hanc quidem accipit Filius, non tamen omnino similem proprietati Patris, sed solum quoad illam proprietatem originis, nam talis proprietas in Filio est Filiationis, et in Patre Paternitas, ut supra dixi, quia relatio spirationis activae non pertinet ad virtutem spirandi, sed consequitur productionem Spiritus sancti, ergo etiam in illa virtute non est inter Patrem, et Filium specialis similitudo, quae ad rationem imaginis quidquam conferat.

5. Secunda ratio. — Aliter ergo Rupertus supra respondet Filium esse imaginem, Spiritum sanctum autem esse solum similitudinem, quia imago unius est, similitudo vero potest esse plurium: Filius autem procedit ab uno, Spiritus sanctus a duobus. In qua ratione videtur Rupertus insinuare, imaginem praeter similitudinem dicere imitationem, quae unius tantum esse videtur et non plurium. Sed advertere oportet, Spiritum sanctum procedere a Patre et Filio, ut ab uno principio; et ita esse similem illis, non ut sunt duo, sed ut sunt unum, hoc autem modo repugnat, imaginem esse plurium materialiter (ut sic dicam) formaliter autem, quatenus unum sunt. Nam etiam in creaturis, si ponamus duos homines omnino similes in facie, posset optime depingi una imago ex intentione repraesentandi utrumque, quae vere esset utriusque imago artificialis, quia utrique esset similis et ab utroque procederet, ut ab obiecto cognito: ergo similiter, in praesenti cum maiori unitate et perfectione.

6. Tertia ratio. — Tertio ergo respondet D. Thomas, Filium esse imaginem, quia non solum in re procedit similis, sed etiam formaliter ex modo processionis suae, quia nimirum procedit per intellectum, qui per se tendit ad assimilationem: Spiritus sanctus autem, licet in re sit similis, quod negari non potest, non tamen procedit formaliter et ex vi processionis suae tanquam similis, quia procedit, ut amor. Atque ita interpretatur Patres Graecos, nam sumpserunt imaginem pro perfecta similitudine, quae est latior et minus propria significatio illius vocis, nam ad proprietatem et rigorem imaginis necesse est, ut for aliter procedat tanquam similis, quod supra in descriptione imaginis insinuavi, dicens, debere esse similem ex vi processionis. Hanc rationem late defendunt et declarant Caietanus, d., q. 35, et q. 27, art. 2, Capreolus, in 1, dist. 27, q. 2, Ferrariensis 4, contra Gentes, cap. 11, et fere alii recentiores Thomistae. In summa vero solum dicunt, per actum intelligendi, ut sic, produci similitudinem rei cognitae, et ideo Verbum divinum considerata formali ratione suae processionis ex vi illius producere simile, et consequenter esse imaginem, per actum vero amoris, ut sic, non produci similitudinem, sed produci inclinationem ad obiectum, atque ita Spiritum sanctum qui per amorem producitur ex modo processionis suae non habere similitudinem, et ideo non esse imaginem.

7. Prima difficultas. — Responsio. — Tres vero difficultates supersunt circa hanc rationem. Prima est, quia non apparet ratio, ob quam ad imaginem necessarium sit, quod cum tanta formalitate recipiat similitudinem; satis enim videtur, quod re ipsa fiat perfecte similis. Nam in artificiali imagine, verbi gratia, vel sigillo, quamvis casu, et praeter intentionem accidat, quod figura imprimatur, si in re ipsa perfecta existit, existimatur vera et propria imago. Ad hoc autem facile dicitur, conditionem illam et per se esse valde probabilem, et ex doctrina Augustini, et communi conceptione imaginis non obscure colligi. Quia imago debet esse ad imitationem prototypi et ab illo aliquo modo derivari, et ideo necesse est, ut vel ex intentione agentis, vel ex natura et modo actionis fiat ad imitandum exemplar. Cum autem in naturali imagine non sit necessaria specialis intentio agentis, superest, ut imitatio et similitudo debeat esse ex natura actionis, et hoc est esse ex vi processionis. Et in exemplis adductis semper hoc salvatur, nam, licet videatur figura casu fieri respectu intentionis proximi agentis, tamen ratione habita ad ipsam actionem, semper fit ex vi et intentione illius, alioqui non est propria imago. In praesentia autem materia divinarum productionum non est attendenda ratio ex intentione producentis, quia nulla procedit, sed sunt ex fecunditate, et quasi propensione talis naturae, ideoque merito semper consideratur formalis ratio et vis processionis.

8. Secunda et tertia difficultates. — Secunda et gravior difficultas est supra tacta, quomodo verum sit, Verbum divinum ex vi processionis esse simile propria similitudine et substantiali, secundum quam diximus esse imaginem, nam per intellectionem, ut intellectio est, non procedit huiusmodi similitudo, sed solum intentionalis, ut patet in omni alia intellectione, ergo est manifesta aequivocatio in ratione illa. Quod si forte dicatur, sicut supra etiam insinuavi, in illa intellectione divina similitudinem intentionalem esse substantialem, et ita coincidere in Deo illa duo, tunc insurgit tertia difficultas, quia hoc modo etiam Spiritus sanctus erit similis ex vi processionis, quia, licet amor communi ratione sua non dicat similitudinem, sed inclinationem, tamen amor divinus necessario dicit substantialem inclinationem, et ita illa etiam duo, inclinatio et similitudo ibi coincidunt, Quia Deus charitas est, utique substantialiter, ergo Spiritus sanctus procedens ut charitas, formalissime procedit ut similis.

9. Quarta ratio. — Propter hanc difficultatem Torres, q. 27, art. 2, in 4 p. Commentarii, recedit in hoc a Thomistis, et a D. Thoma fateturque etiam Spiritum sanctum ex vi suae processionis procedere similem, unde consequenter negat ad rationem imaginis sufficere similitudinem ex vi processionis, sed praeterea necessarium esse dicit, ut imago procedat similis ad repraesentandum, et ideo Verbum esse imaginem, quia et simile, et ad repraesentandum procedit, nam proprium Verbi est repraesentare, Spiritum sanctum autem non esse imaginem, quia, licet procedat similis ex vi processionis suae, non tamen ad repraesentandum, cum Verbum non sit.

10. Improbatur. — Hanc vero rationem neque intelligere, nec probare possum, non enim intelligo, quid sit illud repraesentare, quod praeter formalem similitudinem in imagine postulatur. Aut enim est illa propria repraesentatio, quae formaliter fit per actum intelligendi, aut aliqua alia: primum dici non potest, secundum invenietur in omni re perfecte simili ex vi processionis, quamvis Verbum non sit, ergo illud repraesentare nihil est, quod ad rem praesentem conferat, neque ex defectu illius potest Spiritus sanctus excludi a ratione imaginis. Minor quoad priorem partem patet evidenter in Filio alicuius hominis, ille enim est propria imago, ut Torres fatetur et non habet repraesentationem illam per modum Verbi, aut actus intelligendi, non est ergo haec necessaria ad imaginem naturalem. Unde licet divinum Verbum illam habeat, ad summum inde concludi poterit, esse imaginem speciali modo et ratione, non tamen poterit excludi, quin Spiritus sanctus sit imago tam perfecta, quam esse solet quaelibet imago naturalis, quae intentionalis, seu intellectualis non sit.

11. Eo vel maxime, quod licet Spiritus sanctus non procedat per modum Verbi, in re ipsa habet totam repraesentationem intellectualem, quam habet Verbum, quia habet idem intelligere cum Patre et Verbo: imo ad perfectam similitudinem cum illis eam requirit, quia est per substantiam et essentiam eorum, ergo si ex vi processionis habet similitudinem perfectam, etiam ex vi processionis habet hanc repraesentationem. Unde aliquando a Basilio vocatur Spiritus sanctus Verbum Filii, contra Eunomium, cap. 10. Ergo iuxta illam sententiam nihil deest Spiritui sancto, quominus imago sit. Altera vero minoris pars probatur, petendo aliud genus repraesentationis, nullum enim aliud ego intelligo, nisi repraesentationem quasi obiectivam, quatenus in re una cognita, alia cognoscitur, hanc vero habet imago naturalis ex eo praecise, quod procedit cum perfecta similitudine. Quod patet eodem exemplo filii humani, nam ille procedit ut similis ad repraesentandum, ut etiam adversarii fatentur: in eo autem nullum aliud genus repraesentationis ex vi processionis eius intelligi potest, ergo si Spiritus sanctus procedit ex vi suae originis perfecte similis, procedit etiam ad repraesentandum, hac repraesentatione obiectiva, ergo erit imago.

12. Occurritur obiectioni. — Sed dicunt, non omne, quod procedit simile ex vi processionis, repraesentare suum principium, nam ignis procedit similis ab igne, et tamen non repraesentat illum, neque est imago eius, quia non est similior illi, quam aliis. Verumtamen non est de ratione imaginis, quod sit similior suo principio, quam aliis: nam unus homo potest esse aeque similis, vel similior fratri suo, quam patri, et tamen est imago patris, et non fratris. Unde, ut imago repraesentet suum principium in particulari, non sola similitudo, sed processio attendenda est, et ex hac parte ignis productus magis repraesentat eum, a quo productus est, quam alios. Et praeterea, quamvis demus, rationem imaginis iuxta communem usum non attribui rebus homogeneis, loquendo de imagine naturali propter illam causam, quod ex natura rei omnes sunt aeque similes, nihilominus in rebus viventibus, et perfectis, nihil invenitur procedens perfecte simile suo principio ex vi processionis, quod non sit imago eius. Si ergo Spiritus sanctus ita procedit, cum sit vivens perfectissimum, erit imago, vel declarandum est, quid illi desit.

13. Respondent tandem, Spiritum sanctum nulli repraesentare Patrem, et Filium, non enim ipsis, quia illi non cognoscunt se in Spiritu sancto. Eademque ratio est de aliis. Sed hoc etiam non evacuat difficultatem, nam imago non ideo imago est, quia actu repraesentat, sed potius ideo actu repraesentat, quantum est ex se, quia imago est. Quod si nullus sit, qui aliqua imagine utatur (ut sic dicam) ad repraesentandum, neque ullus, qui in illa cognoscat: id extrinsecum est ad rationem imaginis, nec illam aufert, quia non est de ratione imaginis, quod actu repraesentet, sed quod sit repraesentativa, quamvis fortasse nulli actu repraesentet, quia vel accipit cognitionem ab illo, quae repraesentat, ut de Spiritu sancto dicere aliquis posset, vel nullus assequitur perfectionem eius, quod in creaturis etiam respectu imaginis creatae accidere potest. Addo, fortasse verius esse etiam Spiritum sanctum obiective repraesentare suum principium, quia sicut, qui videt Filium, videt et Patrem, ita qui videt Spiritum sanctum, videt Spiratorem, et ita Pater, et Filius vident se non tantum in se, sed etiam in Spiritu sancto non tanquam in termino producto per cognitionem, quod est proprium Verbi, sed tanquam in quodam suo correlativo, et in obiecto omnino simili in natura, et in tota intellectuali repraesentatione.

14. Defenditur ratio. — Ratio igitur discriminis quoad hoc inter Verbum, et Spiritum sanctum ex formalitate processionis sumenda est, ut in simili dictum est capite praecedenti, et saepe in superioribus tractando de propriis attributis secundae personae insinuatum est. Est ergo ratio, quia Verbo ex vi, et modo processionis suae communicatur divina natura, ut intellectualis est, atque adeo secundum propriam rationem essentialem, secundum quam attendi debet naturalis similitudo in Deo: at vero Spiritui sancto communicatur essentia divina solum sub ratione amoris, quae non ita formaliter, ac per se primo constituit essentiam Dei, propter quod non procedit similis in natura ex vi, et formalitate processionis suae. Quam rationem declaravi late capite praecedenti. Nam in hoc eadem ratio est de naturali imagine inter viventes, quae est de filiatione. Et ita ex ibi dictis obiectiones superius factae solutae sunt.

FINIS LIBRI UNDECIMI DE TRINITATE.