Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

Priusquam de tertia persona Trinitatis dicamus, operae pretium est de illius principio dicere, quod Spirator appellatur. Nam licet correlativum Spiritus sancti sit, et ex hac parte videatur esse simul cognitione cum illo, tamen quatenus habet suam prioritatem originis, et in se est aliquid subsistens, suam propriam considerationem habet, quae et pertinet quodammodo ad consummatam de Patre et Filio tractationem, quia esse Spiratorem est tanquam proprietas communis illis, et parabit viam ad cognitionem Spiritus sancti, quam in sequenti libro trademus. Hic vero supponimus, necessarium esse dari aliquod principium tertiae personae, quia oportet, illam esse productam, aliter enim multiplicari non posset. Sicut autem illam personam Spiritum sanctum vocamus, ita principium eius appellamus Spiratorem. Circa quod nomen praemittere oportet, posse denominationem illam sumi, vel ab origine activa, vel a relatione Spirantis, seu producentis per voluntatem: in hac enim processione ut theologi notarunt, ob penuriam nominum, eadem voce originem et relationem nominamus. Quae duo licet in re non distinguantur, tamen ratione distincta sunt, iuxta dicta superius libro quinto et sexto. Quae distinctio quantum ad modum nostrum concipiendi multum refert. Is autem, qui tam ab origine, quam a relatione denominatur, idem est, et de illo praesertim agimus in hoc libro; nam illae proprietates in abstracto explicatae sunt in dicto libro quinto et sexto, hic autem magis etiam declarabitur earum ratio.

1. Punctum controversiae. — Quod Pater sit Spiritus sancti principium, adeo est certum, ut nec haeretici, qui Trinitatem confitentur, id negent. Quia Scriptura expresse dicit, Spiritum sanctum procedere a Patre, id enim disertis verbis asseruit Christus, Ioan. 14: Spiritus, qui a Patre procedit, et supra ostensum est Patrem esse fontem totius Deitatis. De processione igitur a Filio est controversia, quae solum cum Graecis versatur: nam in Ecclesia Latina etiam fuit semper indubitata haec veritas, quod Spiritus sanctus a Filio procedat, ut in Concilio Lugdunensi sub Gregorio X, definitum est, et habetur in capite unico, de summa Trinitate, in 6, et in Concilio Lateranensi sub Innocentio III, in capite Firmiter, et late in Concilio Florentino per totum. Et ex antiquis Conciliis, in Toletano 13, in Confessione Fidei, et in aliis, quae infra indicabo. In Patribus etiam Latinis passim occurrit haec veritas, praesertim videri potest Leo papa, epist. 91, alias 93, c. 1, et Hormisdas papa, epist. 1, cap. 2, Augustinus 5, de Trinitate, cap. 11, et lib. 15, cap. 10, 15 et sequentibus, Hilarius, lib. 2, de Trinitate, Prosper, lib. 1, de Vita contemplativa, cap. 18, et alios statim commemorabo.

2. Sententia Graecorum. — Ab hac tamen veritate dissenserunt Graeci, et primus, apud quem legitur contrarius error, est Theodoretus in contradictione, anathemat. 9. Cyrillus, ubi dicit: Si Spiritum sanctum ex Filio, aut per Filium essentiam habere dicas, tanquam impium aspernabimur, credimus enim Filio dicenti, Spiritus, qui ex Patre procedit. Et hunc errorem secuti sunt eo tempore Nestoriani, quibus tunc Theodoretus favit, ut colligitur ex Concilio Ephesino, tom. 2, cap. 31, et ex 5 Synodo, collatione 4, in fine. Tunc autem de hoc errore ex professo tractatum non est, imo nulla de illo postea fuit mentio usque ad tempora Theophylacti ante quingenos et quadraginta annos. Qui hunc etiam docuit super Ioannem 3, et expresse reprehendit Latinos, tamen sine schismate, vel aperta haeresi. Postea vero a tempore Leonis IX, pontificis, ortum est apertum Schisma, et propter hunc articulum, inter alios, Ecclesia Graeca a Latina divisa est, negata obedientia summo pontifici. Potest autem tota controversia ad quatuor puncta reduci, de Scriptura, de Conciliis Graecis, de Patribus Graecis, et de Additione ad Symbolum: quae breviter expediam.

3. Argumentum Graecorum ex Scriptura. — Circa primum Graeci contendunt, esse contra Scripturam, dicere, Spiritum sanctum procedere a Filio, potestque argumentum confici ex verbis Cyrilli Hierosolymitani, catechesi 16, ubi sic ait: Dicamus de Spiritu sancto ea tantum, quae scripta sunt: si quid autem scriptum non est, curiose non scrutemur. Ipse Spiritus sanctus elocutus est Scripturas, ipse de se ipso dixit, quantum voluit, aut quantum fuimus capaces: quae ergo ille non dixit, nos non audiamus. At Ioannes, decimo quarto, tantum dictum est, Spiritus, qui a Patre procedit, ergo virtute excluditur processio a Filio.

4. Veritas Catholica ex Scriptura. — Nihilominus dicendum est, processionem Spiritus sancti a Filio in Scriptura sufficienter contineri. Et imprimis argumentum factum in hac materia nullius momenti est, primo, quia ibi non additur dictio exclusiva. Ut autem notavit Augustinus 3, contra Maximinum, c. 14. Christus specialiter tribuit Patri productionem Spiritus sancti, quia est auctor, seu principium, in quo, et a quo est virtus spirandi. Sicut a Dionysio, cap. 2, de divinis nominibus dicitur, fons divinitatis. Secundo addit Anselmus, in libro de Processione Spiritus sancti, non excludi Filium, quia in his, quae non repugnant filiationi, quidquid attribuitur Patri, intelligitur attributum Filio. Quam responsionem prius dedit Cyrillus Theodoreto in defensione noni anathematis dicens: procedit a Patre Spiritus sanctus secundum Salvatoris vocem, sed non est alienus a Filio, omnia enim habet cum Patre, et hoc ipse docuit.

5. Secundo colligitur assertio ex Ioann. 14, 15 et 16, quatuor modis. Primo quia Christus de Spiritu sancto dixit: De meo accipiet et annuntiabit vobis. Una enim persona divina non accipit ab alia, nisi procedendo, Spiritus sanctus autem accipit a Filio, ut ipse dixit, ergo. Ponitur autem de futuro verbum accipiet, propter significandum futurum effectum. Aeterna enim processio omnia tempora comprehendit, sicut ibidem dixit: Quaecumque audiet, loquetur. Atque ita exposuerunt illa verba, non solum Latini, Augustinus ibi, Hilarius 8, de Trinitate, Ambrosius, lib. 2, de Spiritu sancto, cap. 12, et lib. 5, de Fide, cap. 6; sed etiam Graeci, Didymus, lib. 2, de Spiritu sancto, Nazianzenus, orat. 49, in fine, Cyrillus supra. Nec repugnat Chrysostomus in Ioannem: quamvis alias etiam expositiones habeat.

6. Deinde hoc confirmant verba, quae Christus Dominus subiungit: Omnia quae habet Pater, mea sunt: propterea dixi, quia de meo accipiet. Quibus verbis et praecedentium verborum datam expositionem confirmat, et novam probationem nobis praebet. Nam, ut supra exposuimus ex Concilio Florentino et ex Damasceno, libro 3, c. 9 et 14, et Augustino, lib. 5, de Trinit., c. 14. Filius habet omnia, quae Pater, excepta sola paternitate, seu, quod idem est, omnia quae non repugnant filiationi, huiusmodi autem est spirare, seu spiratio activa, ut per se constat, et ex discursu eorum, quae dicimus, clarius patebit. Ergo.

7. Praeterea Christus vocat illis locis Spiritum sanctum, Spiritum veritatis, quod ita exposuit Cyrillus, libro decimo in Ioann., cap. ult., et epist. 10: Pollicetur Spiritum veritatis, id est suum: nam ipse veritas est, non est enim Spiritus alienus a substantia Filii, sed ex eo naturaliter procedit. Clarius autem ad Romanos, octavo, vocatur Spiritus sanctus, Spiritus Christi, et Act. 16, vocatur Spiritus Iesu, et Galat. 4: Misit Deus in corda nostra Spiritum Filii sui. Quibus locis manifeste sermo est, non solum de donis, sed etiam de ipsa persona Spiritus sancti, quae nobis datur et in nobis operatur. Non potest autem una persona dici alterius, nisi propter processionem, quidquid Theophylactus supra tergiversetur, nulla etiam alia habitudo excogitari potest. Quarto promittit Christus Dominus ibi, se missurum Spiritum sanctum, Quem ego, inquit, mittam vobis a Patre. Persona autem non mittitur, nisi ab ea, a qua procedit, ut infra ostendemus. Et idem argumentum sumunt Patres ex eo, quod Christus Dominus, Ioannis 21, Spiritum sanctum dedit, dicens: Accipite Spiritum sanctum.

8. Argumentum Graecorum ex Conciliis. — Circa secundum punctum de Conciliis. Graeci etiam contendunt, in Concilio Constantinopolitano 1, suam sententiam esse traditam, et consequenter fuisse receptam in sequentibus synodis generalibus, praesertim usque ad sextam. Sed hic etiam in eodem modo argumentandi deficiunt, nam in Concilio Constantinopolitano 1, traditum quidem est, Spiritum sanctum procedere a Patre, quod etiam in sequentibus synodis est receptum, nunquam tamen negatum est, procedere etiam a Filio. Neque in illis hoc est declaratum, quia haec causa tunc non agebatur, et ad confutandas haereses, quae tunc fuerant ortae, sufficiens visum est illo modo loqui, quo Scriptura loquitur. Addunt praeterea graves auctores, virtute hoc esse traditum in Concilio Ephesino, et sequentibus. Nam Concilium Alexandrinum cum Cyrillo, Epistola decima, verbis satis expressis hanc docuit veritatem: nam inter alia, cum de Filio loqueretur, dicit Ab eo emittitur Spiritus, et secundum aliam translationem, quae habetur in quinta synoda, actione sexta, dicitur, Ab eo effunditur. In Concilio autem Ephesino, tomo primo, capite decimo-quarto, dicitur Ab eo procedit, iuxta versionem Peltani et ita etiam legit Gratianus, in capite penultimo, de Consecratione, distinctione quinta. Illa autem epistola approbata est, et recepta in Concilio Ephesino, ut constat ex 2 tom., cap. 3 et 5, et postea in quinta synodo, actione 6, et in 6 synodo, actione 17. Et eamdem approbationem in sui defensionem attulit idem Cyrillus, in libro Apologetico ad Theodosium, qui etiam refertur in quinto tomo Concilii Ephesini, capite secundo. Ac denique in Concilio Chalcedonensi, actione prima, profitentur Patres, se credere iuxta duas Epistolas Cyrilli approbatas in Concilio Ephesino, quarum una est illa decima.

9. Veritas ex Conciliis ostenditur. — Haec tamen omnia, licet gravissima sint, non existimo fuisse sufficientia illo tempore, ut certam fidei definitionem continere censerentur, neque ut possimus tanquam haereticos damnare eos, qui temporibus illis contrarium dixerunt. Primo, quia verba illa non sunt tam clara et expressa, quantum ad fidei definitionem necessarium est. Secundo quia in illis Conciliis (quod maxime in definitionibus Conciliorum attendendum est) non agebatur per se de hoc puncto, sed de Incarnationis mysterio, et in doctrina ad illud pertinente, contra Nestorium approbatur Epistola Cyrilli, et Concilii Alexandrini. Tertio, quia idem Cyrillus respondens Theodoreto non damnat eius sententiam quoad hanc partem ut haereticam, sed simpliciter respondet ad testimonium Scripturae ab illo citatum. In Conciliis ergo Graecis haec veritas primum videtur definita in septima synodo Nicaena 2, in Fidei confessione, postea vero confirmata est in aliis Conciliis supra citatis, Lugdunensi, Lateranensi et Florentino in quibus Graeci convenerunt et consenserunt. Et tempore Anselmi fertur, aliud simile Concilium fuisse congregatum, in quo etiam fuerunt Graeci convicti, ut ex ipso Anselmo colligitur, libro de Processione Spiritus sancti. Omitto alia Concilia antiqua, quae in historiis referuntur, quia sunt minus certa: posteriora vero concilia latina referre non est necesse, quia notissima sunt.

10. Argumentum Graecorum ex suis Patribus. — Tertium punctum propositum est de sanctis Patribus Graecis, in quibus moderni schismatici magnam vim faciebant, ut intelligi potest ex prolata disputatione habita in Concilio Florentino, et ex Basarione, in libro pro Unione, qui habetur post Concilium Florentinum. Quibus locis aperte ostenditur, falso Graecos imposuisse hanc sententiam Patribus suis. Quod prius etiam fuerat traditum in dicto Concilio Lugdunensi, ubi dicitur hunc esse communem sensum Patrum Latinorum et Graecorum. Praeterea hi moderni Graeci non negant, se in hoc dissentire a Patribus Latinis, in quo a suis antiquis Graecis multum discordant, nam in Concilio Chalcedonensi, et 5 et 7 Synodo cum magna veneratione Latinorum sententias susceperunt.

11. Veritas catholica ex Patribus Graecis. — Deinde quod ad Patres Graecos attinet, possumus illos in tres classes distribuere. Quidam praecesserunt Concilium Ephesinum, alii adfuerunt illi, alii denique subsecuti sunt. De primis certum est, omnes vel asseruisse hanc veritatem, vel in sinuasse, et nullum dixisse contrarium. Hoc patet primo ex Athanasio in suo Symbolo dicente: Filius a Patre solo est, Spiritus sanctus a Patre et Filio. De cuius Symboli auctoritate videri potest Genebrardus, l. 3, de Trinitate, et Bellarminus, l. 2, de Christo, cap. 25, nobis sufficiat antiquissima traditio, et universalis Ecclesiae acceptatio. Idem sentit Athanasius, Epist. 1 et 2, ad Serapionem episcopum. Expresse id etiam docuit Dydimus, l. 2, de Spiritu sancto (habetur inter opera Hieronymi), ubi exponens verba Christi, de Spiritu sancto dicentis: Quaecumque audiet, loquetur, inquit, non loquitur a semetipso Spiritus sanctus, quia inseparabiliter est a me et a Patris voluntate. Cyrillus etiam Hierosolymitanus, catechesi 16: Pater, inquit, dedit Filio, Filius autem tradidit Spiritui sancto. Iesus enim est, qui dixit, omnia mihi tradita sunt a Patre meo, et de Spiritu sancto idem dicit, ille me glorificabit, quia de meo accipiet. Idem significat, catechesi 17, licet minus clare. Quarto, Basilius, lib. 3, contra Eunomium, dicit: Spiritum sanctum esse dignitate secundum a Filio, cum ab ipso esse habeat, imo et pendeat. Sic dicit ipse: moderanda autem est vox pendeat, quae pro origine tantum posita est. Et l. 5, Spiritum sanctum vocat Verbum et imaginem Filii, ut significet processionem ab illo, de quo libro sequenti dicitur. Quinto, Nazianzenus, oratione 2, dicit, Filium accepisse omnia, quae Pater habet, excepta sola causalitate sua, id est, eiusdem Filii processione, sic enim intelligendus est. Alia etiam loca adduci solent, quae favent quidem, licet non sint clara. Sexto, expresse id tradit Chrysostomus, homil. 1 et 2, de Symbolo, in 5 tomo. Septimo, Epiphanius, haeres. 69, et in Anchorato. De quo videri potest Concilium Florentinum, sess. 18. Octavo, adiungi potest Philo, quem ipse Epiphanius per revelationem Episcopum ordinavit. Ille enim in libro enarrationum in Cantica, circa principium, in t. 1 Bibliothecae: Pater, inquit, per Filium creat, etc. Una cum divino illo Spiritu, qui ab ipso et a Filio procedit. Denique addi possunt Gregorius Thaumaturgus, et Gregorius Nyssenus referens eius vitam, quatenus dicunt, Spiritum sanctum esse imaginem Filii: nam imago processionem includit, ut supra dictum est.

12. In secundo ordine pono solum Cyrillum Alexandrinum qui resistit Theodoreto, qui oppositum dicere primus omnium ausus est, et ideo Cyrillus multis in locis hanc veritatem repetit et confirmat. Ut in Epist. 10 citata, et in defensione noni anathematismi, et in alia eius declaratione, quae habetur tom. 5, Concilii Ephesini, cap. 1: Spiritus sanctus, inquit, ex ipso est, scilicet Christo. Idem in expositione Symboli Niceni, 2 tom., Concilii Ephesini, c. ult., et lib. 1, de Fide ad Reginas, et etiam lib. 2 et alio libro, de Fide ad Theodosium, quae omnia habentur in eodem Concilio, t. 1, c. 4, 5 et 6. Idem saepius lib. 20 et 11, in Ioannem, explicando loca Scripturae, quae supra adduxi.

13. Post illud vero Concilium pauci fuerunt sancti Graeci graves, qui de hoc mysterio scripserint, praeter Damascenum, qui nobis aliquod negotium facit, nam lib. 1, de Fide, c. 11, ita concludit ex Filio Spiritum sanctum non dicimus. Propter quae verba D. Thomas, quaest. 10, de Potentia, art. 4, ad ultimum, fatetur, Damascenum descendisse in sententiam Theodoreti. Sed hoc profecto nimium est, nam Theodoretus non solum negavit, Spiritum sanctum procedere a Filio, sed etiam procedere a Patre per Filium, qui est modus loquendi frequentior Graecorum, ut in sequentibus explicabo. At vero Damascenus, in eodem libro, cap. 10, plane docet, Spiritum sanctum ex Patre procedere, et per Filium, omni creaturae impertiri. Et cap. 9, dixerat: Omnia, quae habet Pater, habet Filius, hoc solo excepto, quod ingenitus non est. Et cap. 11, vocat Spiritum sanctum Spiritum Filii, et addit, sicut ex sole procedunt radius et splendor; ita a Patre procedere Filium et Spiritum sanctum, et Spiritum sanctum comparat splendori, quia per radium procedit, et cap. 18, vocat Spiritum sanctum imaginem Filii, in quo etiam processionem denotat. In illis ergo verbis non existimo, rem ipsam negare voluisse, sed phrasim graecam retinuisse, et ideo fortasse non dixit, non est, sed, non dicimus, quia iuxta vim Graecae linguae illa particula ex indicat denominationem ab aliquo tanquam a primo fonte et principio, in quo sensu dicitur Spiritus sanctus esse ex solo Patre, quia a Filio non est, nisi ut habente virtutem a Patre. Quod notavit Bessarion pro aliis Patribus Graecis in citato libro, et ex scholasticis ita intellexit Damascenum Thomas de Argentina, in 1, dist. 11, quaest. 1, art. 1. Neque refert, quod in 7 Synodo graeca, iam illa locutio recepta est, tum quia aliqui existimant, in illa etiam synodo graece non haberi, nisi per Filium, tum maxime quia Damascenus fuit antiquior illa Synodo, nam in ipsa citatur.

14. Praeterea in hoc ordine numerari possunt Anastasius Synaita (cuius fit mentio honorifica in sexta synodo) qui lib. 1, de Rectis fidei dogmatibus bene de hoc mysterio sentit. Item Tarasius, in Epistola, quae refertur in septima synodo, actione 3. Denique Sophronius in Epistola relata in sexta synodo, action. 11, licet in principio solum dicat, Spiritum sanctum a Patre procedere, postea indicat etiam ad Filium habere relationem, dum ait: Nunquam Filium Patri defuisse, nec Spiritum sanctum Filio. Solus ergo Theophylactus inter auctores Graecos aperte se in hoc opposuit Ecclesiae Latinae, sed illius auctoritas in hoc nullius momenti est, excusatur autem a pertinacia haeresis, quia ante exortum schisma scripsit. Citari etiam solet Euthimius (qui multo est modernior), Ioan. 14, sed ille non negat Spiritum sanctum procedere a Filio, sed solum tacet, et loquitur more Graecorum, et ideo nolo illi errorem imponere.

15. De particula Filioque simbolo addita. — Circa punctum quartum supponendum est, in Concilio Nicaeno nihil aliud in Symbolo positum fuisse, nisi, Credo in Spiritum sanctum, Concilium autem Constantinopolitanum primo addidisse: Ex Patre procedentem, postea vero adiunctam esse illam particulam Filioque. De qua valde conqueruntur Graeci, quia putant repugnare non solum illi Concilio, sed etiam Ephesino, tom. 2, cap. 33, et tom. 5, cap. 6, in Epistola Cyrilli ad Ioannem Antiochenum, et Concilio Chalcedonensi, act. 5, in secunda fidei definitione, nam anathemate feriunt eos, qui ausi fuerint aliam fidem componere.

16. Respondent vero aliqui, negando suppositionem. Dicunt enim in prima formatione illius Symboli positam esse illam particulam, Filioque, in eodem Concilio Constantinopolitano. Ita sensit Loaysa in Scholio ad Concilium 3 Toletanum et monetur, quia in illo Concilio refertur illud symbolum cum illa additione; additque: Idem sumo ex quodam symbolo Hieronymi, et ex Cassiodoro, lib. 9, tripartitae, cap. 16.

17. Magister sententiarum. — Sed hoc difficile creditu est, quia in nullo codice antiquo illius Constantinopolitani Concilii hoc habetur: et in quatuor synodis generalibus sequentibus refertur illud symbolum sine illa particula. Et in eodem Concilio Toletano 3, nunquam hactenus posita fuit, usque ad illam editionem, factam praedicti Archiepiscopi diligentia, qui dicit in quodam antiquo codice illam invenisse. Sed non videtur hoc sufficiens motivum: facile enim potuit ab aliquo Scriptore privatim addi. Praesertim, quia Concilium Florentinum non admisisset hanc Graecorum querelam, illique respondisset, nisi id verum esse credidisset. Magister etiam sententiarum, in 1, dist. 11, refert, Leonem III pontificem (qui fuit post Concilium 3 Toletanum) in lamina argentea scripsisse illud symbolum, prout in prima Synodo editum erat sine illa particula, in memoriam antiquitatis. Neque in illo loco Tripartitae fit ulla mentio illius particulae; Symbolum autem quod ex Hieronymo refertur, non est illius, sed Damaso tribuitur in nono tomo operum Hieronymi et adhuc incertum est, cuius auctoris sit. Et praeterea illud non est symbolum Constantinopolitanum, sed est quaedam alia professio fidei, quam aliquis privatus condidit.

18. Respondeo ergo breviter, nihil esse quod Graeci de illa additione conquerantur. Nam vel reprehendunt doctrinam, quae per illam proponitur, et hanc ostendimus esse certam fidem, aut solum ritum reprehendunt, et in hoc etiam imprudenter agunt. Primo, quia alias oportet, praeteriam reprehendant secundum Concilium, eo quod addiderit illam particulam Ex Patre procedentem, quam non posuerat primum Concilium; quod illis recte obiecit Hugo Etherianus, libro 3, contra Graecos, cap. 16, in 9 tomo Bibliothecae. Deinde quia summus pontifex, cum sit supremus pastor, habet potestatem ea proponendi in simbolo, quae omnibus credenda sunt: inter haec autem numeratur ab Athanasio in suo simbolo processio Spiritus sancti a Filio, et idem habet Concilium Florentinum; unde quoad hunc ritum non potuerunt priora Concilia legem ponere posterioribus, et multo minus pontifici, neque in hoc sensu locuta sunt, sed de alia fide, id est, contraria, vel diversa. Denique quod in uno tempore omittitur, quia necessarium tunc non est, in alio expedit fieri, propter necessitatem exortam. Et hac ratione dixit Basilius, epist. 60. Patres secundae synodi addidisse aliquid symbolo Concilii Niceni, quia error Macedonii postea exortus est, sic ergo, quia omissio illius particulae incipiebat esse occasio falsi sensus, et erroris, merito postea addita est. Quando vero primum addita fuerit non constat: certum autem est, certe antiquissimam. Nam in Concilio Toletano octavo habebatur in simbolo, et dicitur, iam multo ante fuisse consuetudinem in Hispania, ut cum illa additione decantaretur symbolum publice in Ecclesiis. Item in septima synodo habetur, et aliqui dicunt fuisse additam in Concilio Romano, sub Damaso, de quo in Tripart., lib. 9, capit. 14, sed ibi nihil dicitur, et res, ut dixi, incerta est. Supererat dicendum de ratione, qua possit haec veritas probari, dicetur autem melius in sequentibus capitibus.

1. Haec est una ex potentissimis rationibus, qua nostri theologi contra Graecos utuntur, nam licet sit velut, a posteriori tamen procedit a principio non solum in se certo secundum fidem, sed etiam a Graecis concesso, qui veram Trinitatem personarum confitentur, quae sine distinctione reali non est. Ergo si recte ostendimus, non posse consistere distinctionem inter quascumque duas personas, sine processione unius ab alia, recte etiam concludemus, Filium producere Spiritum sanctum, cum perse notum sit, non produci ab alio. Propter hanc ergo causam graviores theologi solliciti fuerunt de illa quaestione hypothetica: Si Spiritus sanctus non procederetur a Filio, an distingueretur ab illo? Quia licet ex hypothesi impossibili procedat, tamen virtute continet categoricam quaestionem, an adaequata radix illius distinctionis sit processio ita, ut sine illa subsistere non potuerit. Utrumque igitur simul tractandum est.

2. Prima opinio. — Prima ergo sententia absolute affirmat, Spiritum sanctum, et Filium, fore distinctas personas, etiam si una ab altera non procederetur, et consequenter negat, ex distinctione personali sufficienter colligi processionem, ex vi rationis. Haec fuit opinio Henrici quodlib. 5, quaest. 9, quam secutus est Scotus, in 1, dist. 12, quaest. 2, ubi etiam citari solent Gregorius et Gabriel, sed illi aliis modis opinantur, ut infra dicam. Fundamentum huius sententiae est, quia Filiatio, et processio ex propriis, et intrinsecis rationibus, tales relationes sunt, ut secum necessario afferant realem distinctionem: sed si Spiritus sanctus procederetur a Patre, et non a Filio, in Filio maneret vera filiatio, et in Spiritu sancto vera processio, hoc enim est, quod in hypothesi supponitur, alias vana est quaestio: ergo, etc. Maior videtur imprimis esse expressa sententia Anselmi, libro de Processione Spiritus sancti, cap. 1, et sequentibus, ubi inter alia dicit: Quia Filius existit de Deo nascendo, Spiritus sanctus procedendo, ipsa diversitate nativitatis, et processionis referuntur ad invicem, ut alii ab invicem. Ubi non dicit distingui propter relationem originis, sed potius referri inter se relatione distinctionis, propter diversas origines, quas habent independenter ab hoc, quod unus ab alio procedat, nec ne.

3. Prima ratio. — Unde probatur secundo ratione, ab Anselmo insinuata, quia processio Filii ex intrinseca ratione est generatio, processio Spiritus sanctus non est generatio: ergo ex propriis, et ex intrinsecis rationibus postulant terminos realiter distinctos, quia non potest unus, et idem terminus generari, et non generari. Sed has rationes retinerent illae processionem, etiamsi Spiritus sanctus non procederetur a Filio, ergo etiam tunc termini essent realiter distincti.

4. Secunda ratio. — Tertio, quia nunc de facto Spiritus sancti distinguuntur a Filio per suam relationem processionis, nihil enim aliud habet, per quod distingui possit, et similiter Filius distinguitur ab Spiritu sancto per suam filiationem, ut supra libro septimo ostensum est. Sed licet Spiritus sanctus non procederetur a Filio, Filius haberet filiationem, et Spiritus sanctus processionem: ergo haberent easdem proprietates distinguentes, ergo aeque, ac nunc distinguerentur. Confirmatur, quia impossibile est, res, quae distinguuntur realiter per se ipsas, in eamdem rem omnino simplicem coalescere, sed filiatio, et processio se ipsis distinguuntur realiter, ergo quacumque hypothesi data, impossibile est, quod maneant quin retineant distinctionem.

5. Tertia ratio. — Quarto argumentor ex Scoto quia nihil repugnat, ab eodem simplici principio prodire terminos, et processionem realiter distinctas: ergo quamvis solus Pater esset simplex principium ad intra, possent ab illo procedere distinctae personae, quia haberent eundem intellectum, et voluntatem, et in modis operandi, seu producendi per has facultates esset idem fundamentum distinguendi productiones substantiales ad intra, quae consequenter requirunt terminos distinctos, quia non potest idem terminus bis substantialiter produci, et maxime per productiones diversarum rationum.

6. Secunda opinio. — Contrariam sententiam docuit D. Thomas, quaest. 36, art. 2 (ubi Caietanus et alii), idem 4, contra Gentes, cap. 29 (ubi Ferrariensis). Item quaest. 10, de Potentia, art. 4. Et hanc sententiam sequuntur frequenter scholastici, in 1, d. 11, Bonaventura, quaest. 2, art. 1, Durandus, quaest. 2, Aegidius, art. 3, Hervaeus, et Capreolus, quaest. 1, Marsilius, quaest. 15, Aureolus, quaest. 2, art. 1. Idem sentiunt Gabriel et Gregorius. Sed procedunt alia ratione longe diversa, destruendo hypothesim. Nam Gabriel ait: Si Spiritus sanctus non procederetur a Filio, non esse futurum Filium, quia aufertur ab ipso spiratio activa, quae idem est cum Filiatione, et ideo consequenter tolleretur filiatio. Sed hoc licet in re ostendat, esse impossibile, Filium non esse spiratorem, tamen per locum intrinsecum non infert, bene, data illa hypothesi non posse esse filiationem ut sic. Quia filiatio secundum se est prior spiratione activa, et modo nostro concipiendi formali ratione ab ea distincta: ergo formaliter non involvitur contradictio in hoc, quod filiatio maneat in tali persona sine spiratione. Gregorius vero et contrario dicit, in eo casu Spiritum sanctum non fuisse futurum a Patre, quia per se est a Filio, et ideo si ab eo non esset, a neutro esset. Quod quidem aliquo modo habet veritatem, ut statim explicabimus: tamen simpliciter non satisfacit quaestioni: nam ut infra dicam, amor, seu Spiritus sanctus, ut sic, id est, quatenus terminus processionis per voluntatem, non postulat necessario duas personas, a quibus procedat. Denique hi auctores non respondent quaestioni, quae de facto necessaria est, an processio per se sit necessaria ad distinctionem, sed supponunt potius unam illarum personarum producere aliam, et inde inferunt, non posse ambas manere, sine tali processione.

7. Fundamentum. — Ratio praecipua pro hac sententia sumi solet ex illo principio: In divinis omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio, sed in praedicto casu non esset talis oppositio inter Spiritum sanctum et Filium, ergo nec distinctio, vel (aliter subsumendo), sed sine origine non stat oppositio, ergo nec distinctio. Maior praecipue probari solet auctoritate Anselmi, libro de Processione Spiritus sancti, cap. 3, sed ut obiecimus, Anselmus potius videtur favere contrariae sententiae, et relationes disparatas, significat habere inter se oppositionem sufficientem ad distinctionem. Unde Scoti defensores fatentur, Filium et Spiritum sanctum relationibus distingui, non vero quatenus relative oppositae sunt, sed quatenus sunt ita disparatae, ut in unam coalescere non possint, sic enim verum est illud Boetii: Sola relatio multiplicat Trinitatem. Unde Damascenus, lib. 1, cap. 10, et lib. 3, cap. 1, tres solas relationes, Paternitatem, Filiationem et Processionem numerat, ut sufficientes ad distinctionem personarum.

8. Quomodo sola relatio distinguat in Deo. — Nihilominus principium illud intellectum etiam de relationibus aliquo modo relative oppositis, habet magnum fundamentum in sanctis Patribus. Nam Gregorius Nyssenus, orationes Tres Deos dicere non oportere, circa finem, aperte dicit, personas non distingui, nisi quia una procedit ab alia. Quod est frequens apud Augustinum, lib. 2, de Trinit., cap. 11, lib. 5, fere per totum, idemque significatur saepe in Concilio Florentino cuius verba, et alia testimonia adduxi supra libro quarto ubi principium illud tanquam omnino verum statui. Adhuc vero non videtur hinc sufficienter probari, quod intendimus. Tum quia responderi potest, ita quidem esse de facto, scilicet distinctionem non esse, nisi ubi est processio, non tamen quia formaliter sint idem, nec quia una sit ratio alterius, sed solum quia fides docet ita esse coniunctas. Tum maxime, quia illo modo non possumus ex distinctione colligere originem per viam rationis, prout intendimus contra Graecos, sed solum ex auctoritate, quam fortasse Graeci non admitterent, cum in Scriptura expresse non habeantur.

9. Propter quod multi Thomistae addunt rationem hanc ad probandum illud principium, quia relatio non distinguit realiter, nisi a suo correlativo, cui opponitur, ergo filiatio ut sic non distinguitur realiter a processione: ergo nunc de facto distinguitur ab illa per spirationem activam, ergo si Spiritus sanctus non procederetur a Filio, non distingueretur, quia auferretur a filio forma distinguens ipsum. Haec vero ratio impugnata est a nobis ex professo, supra libro septimo, ubi probavimus, relationem ut sic, posse distingui realiter ex vi sua ab alia disparata, etiamsi non sint correlationes. Unde si in divinis specialiter hoc non potest inveniri, non ex communi ratione relationis, sed aliunde probandum est. Et praeterea supra ostendi, de facto personam Filii distingui per suam filiationem ab Spiritu sancto.

10. Explicatur secunda sententia. — Ut ergo verum sensum, et fundamentum huius posterioris sententiae, quam veram iudico, declarem, praemittendum censeo, si Spiritus sanctus non procederetur a Filio, per locum intrinsecum sequi, personam Spiritus sancti non fuisse futuram haec numero, quae nunc est, et consequenter nec Filium fuisse futurum eundem numero, ac denique, quacumque hypothesi facta, impossibile esse, ut hae duae personae intelligantur esse in rerum natura, eadem omnino, quae nunc sunt, et non distingui realiter. Probo singulas partes. Primam quidem, quia haec numero relatio processionis, quae nunc est, per se respicit tanquam adaequatum terminum Patrem, et Filium, ut infra etiam ostendemus, ergo non potest haec numero relatio esse vel intelligi existens in rerum natura, quin respiciat utramque personam, tanquam adaequatum terminum suum: nam habitudo simplicissimae relationis non potest tolli, vel minui, manente eadem numero relatione. Hoc etiam recte probat ratio a Gregorio insinuata, quia haec numero processio per se est a Patre et Filio ita, ut utraque relatio sit necessaria conditio ex parte principii huius personae Spiritus sancti ut a nobis etiam ostendetur, sed si Spiritus sanctus non procederetur a Filio, iam filiatio non esset conditio necessaria, ergo nec processio terminaretur ad eandem numero personam, ad quam nunc terminatur, ergo nec esse eadem numero possessio.

11. Et hinc facile probatur secunda pars: quia haec filiatio, quae nunc constituit hanc numero secundam personam, est sufficiens ratio terminandi habitudinem processionis ad ipsam, ut supra etiam, libro septimo, ostensum est, sed posita illa hypothesi, filiatio non esset talis, ergo non esset eadem numero. Simile argumentum est, quia filiatio haec talis est, ut voluntas divina illi coniuncta ut sic, foecunda sit et habeat rationem spirativae virtutis, seu conditionem requisitam in principio quod, ad spirandum: sed posita illa hypothesi, non esset filiatio talis, ergo non esset eadem numero. Unde tandem concluditur tertia pars, nam illa hypothesis intrinsece, ac formaliter tollit habitudinem inter processionem et filiationem, quae inter relationem et terminum formalem intercedit. At haec habitudo est de intrinseco et formali conceptu harum numero relationum, ut explicatum est, ergo illa hypothesis per locum intrinsecum necessario destruit has relationes, ita ut non possint esse eadem numero.

12. Ex quibus intelligitur, propositam questionem hypotheticam: Si Spiritus sanctus non procederetur a Filio, an distingueretur ab illo? non posse stricte et limitate intelligi de his personis numero, quae nunc sunt, sic enim hypothesis manifestam involvit contradictionem, ex qua utrumque inferri potest. Essent enim tales personae necessario distinctae, quia supponuntur esse eadem numero, quae nunc sunt, quas sine dubio repugnat in eadem simplicem coalescere: et non essent distinctae: quia supponuntur non habere originem inter se, quam nunc habent. Et hoc ipsum destruit identitatem earum, ut dixi. Quare censeo, nec D. Thomam, neque alios auctores secundae sententiae in hoc sensu fuisse locutos. Quin potius (ut hoc obiter advertam) idem dicendum esset respectu Patris, si comparatione illius quaestio similis proponeretur in eodem sensu. Nam etiam involvit intrinsecam repugnantiam, quod haec persona Spiritus sancti a Patre immediate non procedat, et ideo posita illa hypothesi non posset servari distinctio, quia non posset talis persona esse, et nihilominus supponeretur distincta, si supponeretur esse. Proprius ergo sensus illius quaestionis esse debet, an loquendo praecise et abstracte nostro modo concipiendi de processione Verbi, et amoris, sive in his personis, sive in quacunque quae a nobis concipi, aut fingi possit, tunc distingueretur amor procedens a Verbo, si ab illo non procederetur, sed a Patre tantum. Et hic sensus solus est utilis et accommodatus intentioni nostrae. Nam prior sensus supponit talem processionem unius personae ab alia, et inde infert reliqua, quae diximus: nos autem volumus ex distinctione inferre processionem.

13. Secunda sententia probatur. — In hoc ergo sensu veram intelligo sententiam divi Thomae, ut dixi. Ratio est, quia tunc nulla esset repugnantia, vel oppositio inter verbum et amorem, quo minus ipsa re identificari posset: ergo non distinguerentur in re. Consequentia probatur, quia in Deo omnia habent summam unitatem et simplicitatem, quae illorum rationibus et proprietatibus non repugnant: pertinet enim hoc ad divinam perfectionem, ut in omnibus aliis attributis et perfectionibus Dei videre licet. Antecedens autem patet. Primo, quia intellectus et voluntas in Deo sunt idem realiter omnino, cuius identitatis ratio non potest esse alia, nisi quia licet nostro modo intelligendi videantur habere diversas rationes formales, tamen quia oppositionem non includunt, nec repugnantiam habent in reali identitate, ideo ad simplicitatem Dei pertinet, ut illam habeant. Et eadem ratione actus intelligendi et amandi est omnino unus secundum rem. Ergo quantum est ex solis conditionibus intellectus et voluntatis, terminus etiam productus per actum intelligendi et amandi esset idem secundum rem, neque in hoc haberent repugnantiam, si non haberent oppositionem et originem. Sicut ergo tunc esset una tantum persona prius origine intelligens et amans, eadem omnino virtute et eodem actu secundum rem, quia unite, ac formaliter esset cognitio et dilectio, ita unum realem terminum adaequatum produceret, qui simul esset Verbum et amor. Nec maior ratio distinctionis cogitari tunc posset inter relationem producti verbi et amoris, quam inter relationem producentis per cognitionem et per amorem. Quia sicut relationes passivae videntur habere rationes formales diversas, ita etiam activae. Sicut ergo haec nunc non distinguuntur, quia sola illa distinctio formalis non repugnat identitati reali, nisi interveniat oppositio originis, ita etiam tunc dicendum esset de illis.

14. Secundo, declaratur in hunc modum, quia vel Verbum procedit prius origine a Patre, quam Spiritus sanctus, vel solum prius ratione sine aliquo ordine naturae. Si primum dicatur, hoc ipso necessario dicitur, Spiritum sanctum procedere a Filio, quia prioritas originis nihil aliud est, nisi unum esse ab alio: non potest ergo Verbum procedere prius origine, quin sit principium Spiritus sancti. Et deinde est optima ratio, quia opera Trinitatis necessario sunt indivisa, ubicumque ordo originis non repugnat, at vero si Filius prius origine procedit a Patre, quam Spiritus sanctus iam non repugnat eius origini, quod ab illo simul cum Patre sit secunda processio, ergo necessario ita est. Si autem altera pars eligatur, prout revera, data illa hypothesi, asserenda esset, tunc eadem ratione sequitur, inter Verbum et amorem non fuisse tunc futuram nisi distinctionem rationis, quia non est maior ratio de distinctione, quam de ordine, vel proprietate, ad quod applicari potest totus discursus iam factus.

15. Quomodo ex distinctione origo ostendatur. — Atque hinc tandem intelligitur, quomodo ex distinctione reali inter Spiritum sanctum, et Filium optime concludatur emanatio ab illo. Quia sola ratio verbi et amoris producti non potest inferre hanc distinctionem, nisi inter illa duo interveniat origo: atque ita verum est illud principium: In divinis omnia esse unum, ubi non obviat relationis, vel originis oppositio. Quod non sola auctoritate, sed etiam ratione et discursu facto mihi videtur sufficienter probari. Et ad illud existimo reducenda esse, quae tractat Anselmus, libro de Processione Spiritus sancti, cap. 3, et sequentibus, ubi ex unitate et simplicitate divinitatis probare conatur, non posse esse duas personas in Trinitate distinctas, quin aliqua earum ab altera procedat. Unde cum manifestum sit Filium non procedere a Spiritu sancto, inde concludit, necessarium esse, ut Spiritus sanctus procedat a Filio. Et idem videntur mihi intendere Patres Latini in Concilio Florentino, sessione ultima, cum dicunt: Qui negant Spiritum sanctum procedere a Filio, necessario dividere substantiam Dei, et virtute asserere, non totam illam, sed portionem eius communicari Filio a Patre. Quia si tota communicaretur, etiam virtus spirandi communicaretur, cum haec non repugnet origini Filii, si Filius vere supponatur distinctus a Spiritu sancto. Unde etiam obiter sumi potest ratio ad confirmandam dictam resolutionem, et sententiam D. Thomae; nam si Spiritus sanctus non procederet a Filio, ideo esset, quia repugnaret Filio virtus spirandi: non posset autem repugnare, nisi quia in se haberet simul cum filiatione processionem passivam spirationi activae oppositam: ergo in eo casu necessario essent idem Verbum et amor.

16. *Satisfit fundamentis. — Prima opinio. — * Tandem ex his facile est argumenta prioris sententiae dissolvere, si contra sensum a nobis definitum fiant, recte enim probant, quod primo loco supponimus, de his personis Filii et Spiritus sancti in particulari: contra nostram vero resolutionem nihil urgent. Anselmi enim sensus, si recte expendatur, revera est idem omnino cum his, quae diximus. Prius enim supponit, ex concessione Graecorum, personas Filii, et Spiritus sancti esse distinctas, et ita statuit, illas non posse esse, quin distinctae sint. Deinde vero ex professo probat, non potuisse esse distinctas, nisi cum emanatione unius ab alia. Prima etiam ratio admitti potest, si verbum et amor supponantur, talia esse, qualia nunc sunt: praecise autem loquendo de relationibus formalibus termini cognitionis, ut sic, negamus, includere distinctionem realem, nisi aliunde adiungatur processio inter illa. Idem respondetur ad secundum, nam filiatio nunc distinguit, quia est formalis ratio terminandi habitudinem processionis, tunc autem non ita esset, quia non esset origo. Ad tertium dicimus, tunc non fuisse futuras duas productiones substantiales, sed unam secundum rem et duplicem secundum rationem; nam licet extra Deum multiplicari possint processiones sine ordine realis originis ipsarum inter se, non tamen intra Deum, propter divinam simplicitatem.

1. Sensus quaestionis. — In hoc capite incipimus explicare modum, quo Pater et Filius spirant, atque ita paulatim intelligetur ratio a priori, qua potest ex principiis fidei ostendi processio Spiritus sancti a Filio. Ut autem titulus quaestionis intelligatur, supponenda est illa vulgaris distinctio theologorum et Philosophorum, quia dupliciter potest causa esse immediata, scilicet, vel immediatione virtutis, vel immediatione suppositi. Hic enim solum inquirimus de immediatione suppositi, solumque oportet de Patre rem explicare, nam de Filio nulla potest esse difficultas, supposita veritate fidei, in primo capite demonstrata.

2. Nam si Filius producit Spiritum sanctum, necesse est, ut in se habeat virtutem producendi illum, nam sine virtute operari, seu producere non potest. Praesertim cum non producat, ut instrumentum, sed ut principalis spirator, ut mox dicemus. Et ita necesse est, ut producat immediate immediatione virtutis, cum in se habeat virtutem, quae immediate attingit terminum productionis. Rursus, cum inter Filium et Spiritum sanctum non intercedat alia persona, sed proxime (ut sic dicam) inter se coniungantur, necesse est, ut Filius etiam producat immediate immediatione suppositi, quia non datur aliud suppositum, quo mediante producat. Pater enim non potest esse tale medium, tum quia est prior origine, quam Filius, tum etiam quia nihil a Filio recipit, ut ea ratione dici possit Filius per illum producere, Filius ergo immediate producit Spiritum sanctum, tam immediatione virtutis, quam suppositi.

3. Rursus de Patre certum est etiam producere Spiritum sanctum immediate, saltem immediatione virtutis, quia contulit Filio virtutem spirandi, quae immediate attingit productionem Spiritus sancti. Quanquam, si virtus illa spirandi praecise consideretur, prout est in Filio, et supponeretur, Spiritum sanctum immediate prodire a Filio, ut a principio quod, et non a Patre, nisi ut a dante Filio virtutem Spirandi: Pater non posset dici immediate producere Spiritum sanctum, nisi per accidens eo modo, quo Avus est causa nepotis in humanis, hac solum existente differentia, quod ille ordo inter divinas personas esset magis intrinsecus, magisque necessarius. Hoc ergo solum nunc videndum superest, an Pater isto tantum modo producat Spiritum sanctum, vel etiam immediate immediatione suppositi, atque adeo omnino per se etiam immediatione virtutis.

4. Ratio dubitandi. — Ratio dubitandi imprimis sumitur ex illa locutione Patrum Graecorum: Spiritus sanctus procedit a Patre per Filium, quam habent multi ex citatis, in 1 cap., et alios refert Bessarion., in dicto libro, cap. 6, et specialiter videri potest Cyrillus, lib. 11, in Ioannem, cap. 1, et Athanasius, in Redargutione hypocrisis Meletii, circa finem. Sensus enim illius locutionis solum esse posse videtur, Patrem dare Filio virtutem producendi Spiritum sanctum, ipsum autem Filium immediate producere, atque ita Patrem producere mediate tantum per Filium. Et ob eam causam videtur dixisse Damascenus, lib. 1, de Fide, cap. 18: Spiritum sanctum per Filium coniungi Patri. Difficilius Gregorius Nysenus, Oratione: Quod tres Deos dicere non oporteat, dicit, Filium continenter et sine medio ex prima persona esse: Spiritum sanctum vero per id, quod immediate et ex continenti est. Unde concludit: Tres personas distingui ut causam ex causa, et ex eo, quod ex causa est. Addi etiam hic potest, quo ad distinctionem realem Patris a Spiritu sancto non est necessaria immediata emanatio, sed sufficit mediata per Filium. Item haec sufficit ad verificandas omnes locutiones Scripturae sicut omnes homines dicuntur procedere ab Adamo, licet non omnes immediate procedant, nec est alia ratio, quae cogat ad hanc immediatam productionem asserendam, ergo.

5. Vera resolutio. — Nihilominus dicendum est, Spiritum sanctum immediate procedere a Patre et Filio. Quae est veritas fidei: et quia posterior pars est per se nota, ut dixi his suppositis, quae in primo capite dicta sunt. Prior probatur sufficienter ex illis verbis Christi: Spiritus, qui a Patre procedit, nam haec absoluta locutio significat processionem per se, quae est immediata, et non tantum per accidens, qualis esset, si tantum esset mediata, sicut est processio nepotis ab avo. Hoc etiam tanquam manifestum supponunt omnes Patres. Imo aeterno Patri peculiariter attribuunt, quod proprie et principaliter producat. Ac denique Concilium Lugdunense et Florentinum hoc sensu definiunt: Patrem et Filium esse unum principium, quod una spiratione producit Spiritum sanctum. Et omnia, quae de Filio adducta sunt capite primo, hoc a fortiori probant, quia omnia, quae eorum relationibus non repugnant, sunt illis communia.

6. Ratio assertionis. — Ratione declaratur, quia Filius non potuit habere virtutem spirandi, nisi a Patre, quia nihil habet, quod a Patre non receperit. Pater autem non potuisset dare Filio spirandi virtutem, nisi illam in se prius origine haberet, tum quia nemo dat, quod non habet, tum etiam, quia illa virtus non est, nisi essentia et voluntas, conditio autem requisita non minus est in Patre, quam in Filio. Quia ad illam conditionem non est necessaria filiatio praecise, quia filiatio est: quae enim ratio huius necessitatis potest assignari? Sed ad summum erit, quatenus est relatio antevergens origine productionem Spiritus sancti, ut infra etiam ostendam, hanc vero conditionem non minus, imo quodammodo magis habet Paternitas, quam filiatio: habuit Pater ergo virtutem spirandi prius origine, quam illam communicaret Filio. At Pater dando Filio virtutem producendi Spiritum sanctum non se illa privavit, sed in se etiam retinuit, quia retinuit essentiam, voluntatem et Paternitatem, ergo quidquid Filius per illam virtutem producit, Pater etiam necessario et immediate producit. Sicut quia Spiritus sanctus ita habet virtutem creandi a Patre et Filio, ut in ipsis etiam maneat, quidquid Spiritus sanctus immediate creat, immediate etiam Pater et Filius creant.

7. Corollarium. — Atque hinc obiter colligitur ratio a priori, ob quam necesse est, Filium per se producere Spiritum sanctum, atque adeo utramque personam immediate illum producere et esse spiratorem. Quia Filius recipit a Patre totam essentiam et voluntatem eius, et recipit illam adhuc foecundam, quia recipit illam per productionem intellectus, quae de se est prior productione per voluntatem, ergo Filius per voluntatem foecundam necessario spirat simul cum Patre. Patet consequentia, quia illa est productio mere naturalis. Unde impossibile est, quod sit a voluntate divina, quin sit ab omni persona, in qua talis voluntas adhuc foecunda invenitur, id est priusquam per illam aliquid ad intra emanasse intelligatur. Adde, quod etiam in actibus liberis impossibile est, postquam illa voluntas intelligitur esse in tribus personis, aliquid velle unam, quod non velit alia propter indivisibilem voluntatem, et actum volendi, ergo multo magis id erit necessarium in naturali productione per illum actum, quoad eas personas, in quibus talis voluntas invenitur ante talem productionem. Denique sicut de Filiatione supra dicebamus, non esse conditionem necessariam ad spirandum ex eo praecise, quod filiatio est, eodem modo dicere possumus de Paternitate, non esse talem conditionem ex eo praecise, quia Paternitas est, sed solum quia est relatio non producta per spirationem: nam hoc est satis, ut voluntas, seu essentia illi coniuncta sit principium spirandi actualiter: nam hoc sufficit, ut illa sit foecunda, et quod relatio sit omnino improducta, vel per aliam productionem habita, ad virtutem spirandi impertinens est. Haec ergo ratio probat optime a priori, productionem debere esse necessario ab utraque persona. Probat autem necessitatem ex parte ipsarum personarum: an vero sit etiam id necessarium ex parte termini, vel productionis, dicemus in sequentibus.

8. Pater et Filius aeque per se producunt. — Tandem eodem discursu concluditur, Patrem et Filium aeque per se, ac principaliter producere Spiritum sanctum. Probatur, quia uterque producit per virtutem, quam in se habet, quae in utroque est aequalis, imo eadem omnino. Uterque etiam producit proxime et immediate, nec in hoc potest esse inaequalitas. Ergo uterque aeque per se et immediate producit, sicut omnes tres personae aeque per se, et immediate creant, quia licet virtus creandi sit in eis cum ordine originis, tamen creatio supponit iam illum ordinem, quasi terminatum (ut sic dicam) id est, virtutem creandi iam existentem in omnibus personis, et ideo creatio aeque per se, ac principaliter, atque adeo aeque primo (quantum ad ipsum pertinet) est ab omnibus: ita vero se habent duae primae personae quoad virtutem spirandi et spirationem ipsam, ut declaratum est. Et ideo dixi per se, nam habet hoc speciale Pater, quod praebet Filio virtutem spirandi, sed hoc est quasi providens ad productionem sequentem, et ideo non tollit, quominus Filius aeque per se producat. Neque aliud voluerunt Patres Graeci, ut iam dicam.

9. Ad rationem dubitandi. — Ad rationem ergo dubitandi respondetur, ex illa locutione Patrum Graecorum solum colligendum esse, Patrem veluti duobus modis producere Spiritum sanctum, scilicet, immediate, quatenus ipsemet habet virtutem et voluntatem, per quam amat, cum prioritatis originis et amando producit Spiritum sanctum. Et quodammodo mediate, quatenus Filio communicat eandem virtutem et voluntatem, qua ipse etiam Filius amando producit simul cum Patre. Utuntur autem Graeci illo modo loquendi, ut declarent, totam hanc virtutem et processionem reduci ad Patrem, ut ad primum principium et fontem, iuxta modum loquendi Dionysii, cap. 4, de divinis Nominibus. Sic Chrysostomus, homil. 4, in Ioan., circa verba illa: Omnia per ipsum facta sunt, dixit illam particulam solum significare Verbum non esse ingenitum, sed a Patre virtutem creandi accepisse, etiamsi in opere creationis nihilominus habeat verbum, quam Pater. Ita ergo in praesenti locuti sunt Patres Graeci.

10. Quomodo Pater dicatur principaliter producere. — Et ad hoc idem significandum dicit aliquando Augustinus: Spiritum sanctum principaliter procedere a Patre, ut 15, de Trinitate, cap. 17. Quam locutionem aliqui scholastici extendunt dicentes, Spiritum sanctum principaliter procedere a Patre, quam a Filio, ut Bonaventura, Scotus et Durandus, in 1, dist. 41, omnes, quaest. 2, Gabriel, q. 3, Marsilius, in 1, q. 15, art. 2. Sed locutionem comparativam vitandam censeo, quia potest inaequalitatem indicare. Ac propterea D. Thomas, dicta q. 36, art. 2, non admittit illum modum loquendi, sed explicat illud principaliter, id est, a se, Filius vero a Patre. Atque eodem modo explicandum putavit Torres ibi, quod nomine Hieronymi in expositione symboli ad Cyrillum (quae est Epist. 18, in tom. 9,) dicitur: Spiritus sanctum proprie procedere a Patre, tamen paulo inferius in eadem Epistola dicitur: Spiritus sanctum proprie et vere de Patre, Filioque procedere. Ad confirmationem respondetur, imprimis parum referre, quod productio immediata non fuerit Patri necessaria ad distinctionem realem ab Spiritu sancto, nam per se necessaria est ex vi naturae, et modo subsistendi talis personae. Deinde dicitur, neque fuisse possibilem aliam personam Spiritus sancti praeter eam, quae nunc est, neque hanc potuisse esse sine immediata emanatione ab omnibus prioribus personis, et praesertim a prima, et ex hac parte fuisse necessariam illam immediatam productionem Patris ad distinctionem a tertia persona, vel potius ad multiplicationem trium personarum. Alia vero, quia in illa confirmatione tanguntur, satis ex dictis expedita sunt.

11. An Spiritus sanctus sit eodem modo a Filio, quo a Patre. — Tandem hinc solvenda est quaestio, quam attigit Rusticus Cardinalis in disputatione contra Acephalos, tom. 4, Bibliothecae, in qua dicit non satis sibi esse perspectum, an Spiritus sanctus eodem modo procedat a Filio, quo a Patre. Refert autem, quosdam dixisse, non procedere eodem modo, et ibi in margine citatur D. Thomas, quaest. 10, de Potentia, art. 4, ad 5, sed ibi solum ait D. Thomas Spiritum sanctum non procedere a Filio eo modo, quo Filius a Patre, quia non per generationem, quod longe diversum est. Unde mihi absolute videtur dicendum, eodem modo procedere Spiritum sanctum a Patre et Filio, quia immediate, per se, ac per modum amoris. Quamvis virtus producendi non eodem modo sit in Filio, quo in Patre. Sicut omnes tres personae eodem modo creant, licet virtus creandi non eodem modo sit in ipsis quantum ad modum originis.

1. Prima opinio. — Hanc quaestionem moveo propter quamdam opinionem Ochami, et Gabrielis, in 1, distin. 12, quam aliqui moderni multis argumentis suadere conantur. Aiunt enim, dari quoddam constitutum, immediate subsistens, et constans ex essentia, et relatione spirationis activae, quod est prius origine, quam persona Spiritus sancti, et immediatum principium eius. Est autem realiter commune Patri, et Filio per identitatem cum illis, cum distinctione rationis, et ideo Pater, et Filius producunt Spiritum sanctum, quatenus sunt hoc constitutum. Unde fit, ut secundum rationem mediate producant Spiritum sanctum. Sicut tres personae creant, quia sunt hic Deus, qui immediate creat.

2. Fundamenta. — Fundamentum huius sententiae est, quia Pater, et Filius sunt unum principium Spiritus sancti, ergo sunt unus spirator, ergo datur unus spirator communis Patri, et Filio, quia nisi detur unum quid singulare, et individuum, pro quo hic spirator supponat, non apparet, quomodo Pater et Filius possint esse unus numero spirator. Ergo immediate, ac per se primo hic spirator producit Spiritum sanctum, Pater autem, et Filius solum quatenus sunt ille spirator communis. Secundo, quia Spiratio activa est una communis Patri, et Filio, ergo etiam hic spirator est unum constitutum commune Patri, et Filio, ergo secundum rationem illud est immediatum principium Spiritus sancti, non Pater, et Filius, quatenus tales sunt. Antecedens supra probatum est. Consequentia vero multis modis probatur. Primo quia abstractum, et concretum in Deo sunt idem. Secundo quia spiratio illa subsistens est, tum quia includit essentiam, tum etiam, quia omnis proprietas in Deo existens, est subsistens. Tertio a simili, et a paritate rationis, quia omnes aliae relationes divinae habent sua concreta adaequata, quae constituunt, et cum quibus convertuntur. Et alia similia argumenta multiplican tur, quae destructo fundamento istorum facile per se ruunt.

3. Vera sententia. — Hanc sententiam ego falsam existimo, et contra S. Thomam, 1. p. q. 36, art. 3 et 4, clarius q. 40, art. 4, quibus in locis aliqui etiam ex modernis Thomistis illam impugnant, et Gregorius, in 1, d. 12, qui maxime obiicit, quia si daretur constitutum illud ex spiratione activa, et essentia immediate, illud esset persona, et daretur quaternitas in Deo. Hoc tamen non est efficax argumentum, ut constat ex dictis a nobis supra de hoc Deo essentialiter subsistente, nam eadem proportione philosophantur Gabriel, et alii auctores in praesenti. Illud enim constitutum non ponitur incommunicabile, sed commune Patri, et Filio, et ideo negatur esse persona, nec ponitur in re distinctum ab ipsis: et ideo non auget numerum rerum, nec subsistentiam, nec quaternitatem in Deo efficit.

4. Fundamentum. — Evasio. — Ratio ergo esse debet, quia spiratio activa ut sic, seu ut dicitur esse quarta relatio, non unitur immediate essentiae, ut essentia est, sed Patri, et Filio, quos secundum ordinem rationis supponit spirantes, ergo non potest Spiritus sanctus immediate procedere ab aliquo constituto ex illa spiratione, et essentia. Consequentia evidens est. Antecedens autem probatur primo, ex differentia, quam divus Thomas, dicta quaest. 40, art. 4, constituit inter Paternitatem, et spirationem activam, quod Paternitas, ut proprietas, constituens personam generantem, supponitur generationi, spiratio autem sub nulla ratione supponitur ad productionem Spiritus sancti, quia non est necessaria ad personam constituendam, quae est principium Spiritus sancti. Et ratio differentiae clara est, quia ante Paternitatem, non supponitur aliquid constitutum, quod possit esse principium productionis ad intra, ad spirationem autem activam iam supponitur. Sed instant, quia persona illa, ut constituta Paternitatis proprietate supponitur ut principium sufficiens productionis per intellectum, non vero, ut principium productivum per voluntatem: ergo supponi etiam debet constitutum per spirationem activam.

5. Refellitur, et ratio roboratur. — Sed contra hoc obiicio (et est potissima ratio, quae in hac materia me movet) quia idem est sufficiens, et immediatum principium productionis per voluntatem, quod est principium productionis per intellectum, ergo sicut Pater, ut constitutus sua proprietate personali immediate generat, ita etiam immediate spirat, et e converso, sicut non potest dari constitutum commune immediate producens per intellectum, ita nec per voluntatem. Consequentia clara est. Antecedens patet, quia amor procedit ex cognitione, unde idem est amans, qui est intelligens, ergo idem etiam immediate producit amando, qui producit intelligendo. Quae ratio in Patre convincit. Potest autem instari in Filio, quia ille non producit intelligendo. Verumtamen etiam ad Filium est cum proportione applicanda. Quia licet ille non sit principium productionis per intellectum, quia per illam accipit esse, tamen supponitur persona intelligens ante productionem per voluntatem, ergo iam constitutus sua proprietate, sicut immediate amat cum Patre, ita etiam immediate producit quidquid per illum amorem naturaliter produci potest. Patet consequentia, quia iam habet voluntatem, et amorem cum prioritate originis ad processionem voluntatis: ergo habet cum tota fecunditate, et cum omnibus requisitis ad illam productionem. Non igitur constitutum aliquid commune, sed Pater, et Filius immediate spirant.

6. Ad fundamentum contrarium. — De primo fundamento contrariae sententiae dicam in capitibus sequentibus, nunc negatur consequentia: nam ad unitatem spiratoris non est necessarium illud constitutum, quod etiam facile constare potest ex dictis supra de unitate trium personarum in relatione huius Dei. Alia item ratio multa petit, quae in superioribus tractata sunt, et ideo breviter adverte, hoc nomen, Spirator, dupliciter sumi posse, primo, prout est concretum originis tantum, sicut genitor: secundo, ut est formale relativum, sicut Pater: hic ergo non accipitur posteriori modo, et ideo argumenta, quae sumuntur a relatione spirationis activae, non faciunt ad rem praesentem. Sumitur ergo priori modo, quatenus ab ipsa virtute, et actu spirandi denominatur, sic autem spirator non habet aliam subsistentiam notionalem praeter personales subsistentias Patris, et Filii: nam illae sunt veluti conditio sufficiens ad talem productionem, cuius formale principium est voluntas. Hinc vero consequenter infertur, etiam relationem spirationis activae non habere propriam, et peculiarem subsistentiam relativam, quia nostro modo intelligendi advenit personis subsistentibus incommunicabiliter, et illis quasi adhaeret, solumque propter summam identitatem est substantialis relatio.

7. Obiectio. — Sed obiicitur, quia sicut intelligere essenziale convenit prius ratione divinae essentiae, quam relativae proprietates, ita etiam diligere essenziale est eodem modo prius, quam relationes, sed ad divinam naturam, ut habentem intelligere essenziale, consequitur immediate relatio Paternitatis, per quam completur principium quod generandi ad intra, et ipsa etiam divinitas completur quodammodo in ratione principii quo eiusdem generationis: ergo etiam ad eandem naturam divinam, ut essentialiter amantem consequitur immediate aliqua proprietas, vel quasi forma complens principium quod spirandi, et suo etiam modo voluntas divina completur in ratione principii quo spirandi. Haec autem forma non est, nisi relatio spirationis, neque alia intelligi potest; ergo sicut principium generandi completur immediate ex divinitate, et relatione principii in illo genere processiois, ita principium spirandi immediate quasi constituitur ex eadem divinitate, et relatione principii in illa specie. Ergo hoc constitutum est immediatum principium spirandi et Spirator: Pater autem, et Filius in tantum spirant, in quantum sunt unus ille, et communis Spirator.

8. Responsio. — Respondeo primo, totam huius obiectionis fabricam niti falso fundamento, quia supra ostendi, ex divinitate nullam relationem peculiarem resultare ratione actus intelligendi, ut est veluti quidam actus ultimus, qui a nobis concipitur per modum operationis immanentis, quia ex tali actu non resultat personalitas aliqua, sed natura sic intelligens essentialiter, supponitur subsistens etiam essentialiter. Quod autem talis natura ex se absolute subsistens habeat etiam aliquam subsistentiam incommunicabilem ex illa immediate quasi resultantem, non est propter actum intelligendi, vel amandi, sed ex se id habet, quia est natura substantialis infinita et foecundissima, ac realiter communicabilis. Unde ad formam argumenti respondetur, negando minorem in sensu, in quo assumitur. Addo praeterea, etiamsi in bono sensu concedatur totus prior discursus, vel syllogismus: falsam esse secundam minorem subsumptam, et ideo nihil referri. Nego igitur illam relationem, quae consequitur immediate ad divinitatem, ut essentialiter diligentem, esse spirationem activam: nam haec solum consequitur ad ipsam actuale spirationem, sed esse eamdemmet Paternitatem, quae Patrem constituit, non solum in ratione principii quod generandi, sed etiam spirandi. Non dico constituere ipsum in ratione iam spirantis, quasi actualiter, neque habere rationem formae referentis illum ad Spiritum sanctum, sed solum complere principium, quod spirare potest et esse conditionem sufficientem, ut divinitas illi coniuncta sit principium quo, non solum generandi, sed etiam spirandi. Cum ordine tamen connaturali, cum quo tale principium necessario exit in actum generandi, prius ratione, quam in actum spirandi.

9. Ex quo ordine sequitur duplex differentia intra illam proprietatem, ut complet principium generandi, vel spirandi. Una est, quia principium generandi ita constituit, ut non admittat consortem (ut sic dicam) in illa ratione principii, quia illa est prima origo, et illa prima persona non admittit aliam aeque primam in origine, id est, quae sit ante omnem originem. Ut vero complet principium spirandi admittit consortem, quia illa prima persona sic constituta, generando dat genito et voluntatem suam, et aliam relationem, quae potest etiam complere principium quod spirandi et esse sufficiens conditio, ut divinitatis sit principium quo. Et ita licet proprietas prima constituat principium quod spirandi, non tamen sola, quia etiam secunda proprietas hoc potest complere, quatenus cum prima convenit in hoc, quod est ante originem per voluntatem. Altera differentia est, quod illa prima proprietas non solum constituit personam primam in ratione subsistentis sufficientis ad generandum, sed etiam refert illam ad genitum, quia ille est primarius terminus eius, quamvis autem constituat eamdem personam in ratione subsistentis sufficientis ad spirandum, non tamen refert illam personam ad terminum processiois secundae, per se ipsam formaliter, ut Paternitas est, sed per novum respectum ratione distinctum, qui intelligitur resultare in tali persona ex productione Spiritus sancti. Sicut etiam Filiatio constituendam secundam personam sufficienter ad subsistendum incommunicabiliter, et ad operandum, et ad spirandum refert quidem illam ad Patrem, non tamen ad Spiritum sanctum, sed refertur ad illum per relationem quasi resultantem ex processione quae eadem omnino est cum spiratione Patris, ut supra visum est. Nulla est ergo unica relatio, quae constituat personam spirantem, vel spiratorem communem subsistentem relative, sed sola est relatio referens Patrem et Filium ad Spiritum sanctum, quos supponit immediate producentes eumdem.

1. Sensus quaestionis exponitur. — Unum ex praecipuis argumentis, quod Graeci adversus Latinos semper obiecerunt, est, quia si Spiritus sanctus a Filio et Patre procederet, duo haberet principia, quod et divinae simplicitati, et personarum consubstantialitati repugnare videtur. Ut ergo Ecclesia Romana illis responderet, ac satisfaceret, docuit tam in Concilio Lugdunensi, in capite unico de Summa Trinitate in 6, quam in Concilio Florentino, sessione 24, Spiritum sanctum procedere a Patre, et Filio tanquam ab uno principio. Quod dogma in hoc capite a nobis explicandum est. Tria etiam puncta postulat. Primum, an in Patre et Filio sit una, et eadem virtus spirandi, et quomodo necessaria sit. Secundum, quomodo dualitas personarum concurrat, vel necessaria sit ad Spiritus sancti productionem. Tertium, an cum hoc stet vera unitas spiratoris, seu principii Spiritus sancti.

2. Dubitandi ratio. — Circa primum igitur ratio dubitandi est, quia vel est sermo de unitate reali, seu numerica, vel solum de unitate rationis: hoc posterius dici non potest, alioqui Pater, et Filius non essent reipsa unum principium, sed plura. Primum autem non videtur possibile, quia virtus spirandi est quid notionale: nihil autem notionale unum, et idem secundum rem est commune Patri, et Filio, ergo. Maior clara est, quia illa virtus non est communis omnibus personis. Minor autem videtur affirmari a Basilio, Epist. 43, dicente: Filius nullam prorsus notionum communicationem secundum proprietatem suam, tam cum Patre, quam cum Spiritu habet. Ratione etiam ostenditur, quia licet relatio spirationis activae communis sit Patri, et Filio, tamen illa est consequens actum spirandi, et consequenter supponit virtutem spirativam: ergo haec virtus non includit illam relationem: ergo ratione illius non est virtus spirandi communis secundum rem Patri, et Filio, ergo solum potest esse communis secundum rationem quantum ad illud notionale, quod includit.

3. Resolutio. — Nihilominus dicendum est, in Patre, et Filio unam tantum esse virtutem spirandi, eamdem numero, et utrique realiter communem. Est res certa, et in ea conveniunt omnes theologi referendi capite sexto et septimo, quia necessario sequitur ex praedicto dogmate tradito in dictis Conciliis. Nam si Pater, et Filius cum distinctione personali haberent etiam virtutes spirandi realiter distinctas, nihil superesset, propter quod dici possent unum principium vere, ac in re ipsa, prout dicta Concilia loquuntur. Item aut virtutes illae essent partiales, aut totales. Primum dici non potest, alias quaelibet earum imperfecta esset, et neutra persona esset simpliciter principium Spiritus sancti, sed ex utraque quasi per collectionem quamquam coalesceret integrum principium Spiritus sancti. At haec sunt plane absurda, quae Graeci inferebant, et Concilia propter illa vitanda definiunt, utramque personam esse unum principium. Si vero dicatur secundum, scilicet, illas virtutes esse totales, aperte sequitur duas personas esse duos spiratores substantive, quia ad multiplicationem substantivi nihil amplius requiritur, quam quod personae, et formae multiplicentur. Praeterea ex unitate actus, seu originis, et termini adaequati recte etiam colligitur una virtus tali actui proportionata, et adaequata. Denique ratio a priori est, quia haec virtus non est aliud, quam voluntas, seu amor Patris, et Filii, ut in libro primo et secundo dictum est, constat autem ex dictis in libro quarto voluntatem, et dilectionem esse eamdem numero in Patre, et Filio, ergo et virtus spirandi est una. Quae rationes non solum probant, hanc virtutem in re esse unam, sed etiam ostendunt, talem unitatem huius virtutis per se, et ex intrinseca ratione talis productionis esse necessariam, tum propter unitatem simplicissimam actus, et termini eius, tum etiam quia intrinsece requirit infinitatem simpliciter, et ideo illa virtus multiplicabilis non est.

4. Ad rationem dubitandi. — Aliquorum responsio. — Ad difficultatem autem in principio positam, quod attinet ad testimonium Basili, iam dictum est, illum loqui de notionibus convenientibus personis secundum proprietates personales, ut constat ex illo verbo secundum proprietatem suam. Quod vero pertinet ad rationem, aliqui convicti illo argumento dicunt, spirationem activam, licet videatur consequi originem, quatenus exercet officium referendi, tamen secundum se, et prout est proprietas quaedam, antecedere originem, et complere virtutem spirandi quantum ad id notionale, quod includit. Quia alias virtus illa, quantum ad id totum, quod includit, non esset realiter communis. Item quia sine illa non potest intelligi notionalis amor per quem Spiritus sanctus producit.

5. Reiicitur. — Haec vero sententia est manifesta contra D. Thomam, quaest. 40, art. 4, et repugnat his, quae diximus capite praecedenti. Unde et ex illis etiam impugnari potest, ob quam illa relatio constituens principium producendi, necessaria sit ad virtutem spirandi, et hoc non, quia non complet formaliter virtutem amandi, et quia in libro primo ostensum est, amorem notionalem non includere formaliter relationem, quod etiam de virtute productiva ad intra ostendimus libro septimo. Vel est necessaria solum ut conditio requisita, et hoc etiam dici non potest, quia nec necessaria est ad constituendam personam Patris, vel Filii, supponuntur enim constitutae suis proprietatibus, neque etiam ut se mutuo amant, nam ad hoc sufficit infinita voluntas, in qua subsistunt, nec denique ut se amando producant, nam ad hoc etiam satis est, ut in eadem voluntate personaliter subsistant absque origine per eamdem voluntatem, nam quidquid ultra requiritur, sine causa, vel ratione dicitur.

6. Vera responsio. — Dico ergo, virtutem spirandi de formali dicere absolutum, scilicet, voluntatem, vel amorem. (Quod absolutum est per se, ac formale principium quo, talis productionis) connotare autem relationem personalem tanquam conditionem necessariam in principio quod, productivo Spiritus sancti. Haec ergo conditio non est una, et eadem secundum rem in Patre, et in Filio, quia in Patre est Paternitas, et in Filio Filiatio, utraque enim sufficit ad complendam virtutem spirandi, ut in superioribus fuse explicatum est, videlicet, quatenus inter se conveniunt in hoc, quod utraque est absque productione per voluntatem: hoc enim satis est, ut quaelibet illarum personarum possit esse principium per voluntatem producens, imo unum ex altero necessario sequitur. Neque inde fit, ut virtus spirandi non sit una, et eadem realiter in utraque persona, quia virtus non dicit conditionem suppositi, sed formam, quae est principium producendi, ut si unamet albedo esset in duobus subiectis, vel superficiebus unicum esset formale principium, et una virtus disgregandi visum in utraque superficie, licet haberet duplicem extensionem, quae est conditio necessaria ad disgregandum visum.

1. Prima opinio. — Fundamentum. — Multi theologi sentiunt, Spiritum sanctum procedere a Patre, et Filio, ut unum sunt, et pluralitatem illam personarum, licet ex parte naturae divinae sit per se, tamen productionem Spiritus sancti esse quasi per accidens personarum Trinitas. Ita sentit Scotus, in 1, distinctione duodecima, quaestione prima, articulo primo et secundo, et Durandus, distinctione undecima, quaestione tertia, licet in modo explicandi aliquo modo differant. Fundamentum est, quia tota virtus spirandi perfectissima est in qualibet persona, neque in duabus simul perfectior est, quam in singulis, ergo ad spirandum accidentarium illi est, quod sit in duabus personis: quia virtus aeque perfecta, aeque operari potest, sive sit in uno, sive in multis suppositis. Et confirmatur primo, nam ob hanc causam ad creandum non requiruntur per se plura supposita, quia virtus creandi aeque perfecta est in singulis. Unde confirmatur secundo, nam si per impossibile Pater non produceret per intellectum et haberet voluntatem foecundam, sicut nunc habet, posset producere amorem, qui esset Spiritus sanctus, ergo quod nunc non solus, sed cum Filio producat Spiritum sanctum non ideo est, quia per se requiritur concomitantia alterius personae ad illam productionem, sed quia alias ex foecunditate intellectus divini necessario supponitur simul cum Patre alia persona. Tandem confirmat Scotus, quia si propter aliquid essent necessariae duae personae, maxime quia Spiritus sanctus procedit, ut nexus et mutuus amor Patris et Filii, iuxta Augustinum 6, de Trinitat., cap. 5, at hoc non refert, quia illa locutio solum addit denominationem rationis, quae nullam perfectionem addit, nec potest esse necessaria conditio ad spirandum. Unde sine illa posset integre et perfecte produci Spiritus sanctus.

2. Secunda opinio. — Contrariam sententiam tenent communiter discipuli D. Thomae, quam bene tractat Caietanus 1, p., quaest. 33, art. 4, ubi etiam Torres, et alii, Ferrariensis 4, contra Gentes, cap. 25, Capreolus, in 1, dist. 12, quaest. 1, concl. 4, et idem sentit Marsilius, in 1, quaest. 15, art. 3, Henricus, 1 part., Summae, art. 54, quaest. 6. Favet D. Thomas, in 1, dist. 11, quaest. 1, art. 2 et 4, ad 2. Nam in hoc ponit aliquod discrimen inter emanationem Spiritus sancti a duabus personis, et creaturarum a tribus. Et 1 part., quaest. 36, art. 4, ad 1, dicit: Spiritum sanctum procedere a Patre, et Filio, quatenus plures personae sunt, indicans illam pluralitatem aliquo modo per se requiri ad talem productionem.

3. Prima ratio. — Haec sententia suaderi potest, quia productio amoris per se supponit productionem per intellectum et amor ipse per se procedit, et ab intelligente, et a Verbo concepto, ergo cum Spiritus sanctus procedat ut amor, eius processio per se supponit processionem Verbi, et ipse Spiritus sanctus per se procedit a Patre et Verbo, ut distincti sunt. Haec vero ratio non convincit. Recte enim respondet Scotus ad priorem partem, licet amor supponat per se intelligentiam: tamen quod amor foecundus, seu productivus supponat etiam intelligentiam foecundam, non est per se, seu consequens per locum intrinsecum, ut aiunt. Nam si per impossibile fingamus voluntatem esse magis foecundam quam intellectum, ut posset dari productio per voluntatem, satis esset supponere intelligentiam, quamvis sterilem (ut ita loquar) et tunc productio amoris esset ab uno et non a duobus. Unde quod dicebatur de productione amoris a Verbo, tunc non habet locum, quia non esset proprium verbum productum, sed conceptus essentialis, et ideo non est formaliter dictum, quia amor, vel productio amoris per se non supponit dicere, sed intelligere, quod per se loquendo esse potest in eo, qui non producit verbum. Et praeterea, in nobis iuxta veriore sententiam, verbum non est principium activum et productivum amoris, et in Trinitate divinum Verbum non est principium Spiritus sancti ex eo praecise, quod est Verbum productum, sed ex eo, quod est Verbum intelligens et consequenter est simul cum Patre amans.

4. Secunda ratio. — Sed additur secunda ratio, quia hoc ipsum est de intrinseca ratione et notione Spiritus sancti, scilicet, quod procedat a duabus personis invicem se amantibus. Tum quia est amor, non utcumque, sed ut nexus duorum, ut ex Augustino referebam et tradit etiam D. Thomas, 1 part., quaest. 37, art. 1, et dicemus inferius. Tum etiam, quia Spiritus sanctus est amor perfectus, pertinet autem ad perfectionem amoris, ut sit per modum amicitiae, et concordiae inter plures, ut late prosequitur Richardus de sancto Victore, lib. 3, de Trinit., cap. 7, et sequentibus. Verumtamen haec ratio convincit quidem de facto, Spiritum sanctum procedere a duabus personis: quia de facto est nexus duorum, non vero probat, hoc per se convenire Spiritui sancto ex vi suae proprietatis personalis. Quando enim Augustinus dicit Spiritum sanctum esse nexum, non dicit, denominationem hanc illi convenire sub illa formalitate, seu perseitate, sed solum de facto ita esse. Neque etiam hoc formaliter pertinet ad rationem, vel perfectionem amoris, amor enim Patris quatenus diligit se ipsum, non minus perfectus est, quam sit amor Patris et Filii, quatenus se mutuo diligunt, ergo si esse posset Pater prima persona se ipsam diligens, absque Filio, non minus esset productiva per amorem, quantum est ex perfectione amoris.

5. Prima assertio. — Ego breviter in hac re sentio, aliud esse loqui formaliter, ac praecise de productione amoris, vel Spiritus sancti, ut sic, aliud vero de productione huius tertiae personae in individuo, quatenus per hanc proprietatem personalem constituitur ex vi suae processionis. Primo ergo assero ad productionem amoris, vel Spiritus sancti per se non esse necessariam pluralitatem personarum. Hoc videntur mihi convincere tam rationes factae pro opinione Scoti, quam ex his, quae dicta sunt circa rationes secundae opinionis. Hoc etiam videntur mihi supponere sanctus Thomas, Scotus et omnes, qui interrogant, si Spiritus sanctus non procederetur a Filio, an distingueretur ab illo; supponunt enim in tali hypothesis processionem a solo Patre mente conceptam, ac subinde quod sit ab una tantum persona. Denique ex creaturis possumus argumentum sumere: nam in eis est processio amoris et verbi, et utraque est ab una persona tantum, praeterea, quod verbum productum a creatura imperfectum est, neque est persona amans, nec intelligens, quod ergo in Deo processio amoris sit a duabus personis, non est formaliter, ac praecise ex perfectione amoris, sed ex eo, quod verbum productum est perfectum, ac personaliter subsistens et eadem voluntate cum Patre amans.

6. Secunda assertio. — Secundo nihilominus assero ad productionem Spiritus sancti in hac numero personali proprietate quam nunc habet, conditionem necessariam fuisse, ut virtus spirandi prius ratione, seu origine in duabus personis Patris, et Filii personaliter subsisteret. Probatur ex principiis positis, quia Spiritus sanctus prout nunc procedit, ex vi suae proprietatis dicit habitudinem relativam ad Patrem, et ad Filium, ergo per se respicit, et requirit utramque personam ad suam productionem. Antecedens constat ex supra dictis, quia Spiritus sanctus non procedit immediate ab aliquo subsistenti communi Patri, et Filio, sed ab ipso Patre, et Filio, ut constitutis propriis relationibus. Et ideo recte dicit Caietanus, loco proxime citato, Spiritum sanctum procedere a Patre, et Filio, quatenus Pater, et Filius sunt, ita hoc intelligendo, ut illa particula, quatenus, reduplicet conditionem necessariam ad spirandum. Consequentia autem utraque probatur, quia terminus relationis passivae originis est illud ipsum quod est principium talis processionis, quatenus proxime constituitur aptum ad talem productionem. Item quia relatio per se recipit suum terminum adaequatum, neque secundum hanc habitudinem potest illi convenire aliquid per accidens, cum formalis eius ratio, et veluti quidditativa in tali habitudine consistat. Ergo idemmet terminus adaequatus talis relationis est per se principium eius, sicut est per se terminus eius. Unde sicut non potest esse talis relatio sine reali termino, ita etiam nec sine tali principio.

7. Hoc tandem potest ex creaturis declarari, in quibus res absoluta procedens ab aliqua causa, tanquam terminus actionis eius intelligi potest, non procedere ab alia, quin possit ab alia procedere, tamen ipsamet actio, quia formaliter constituitur per habitudinem ad talem causam, non potest eadem numero ab alia causa fluere. Sic ergo in Deo, quia persona procedens non constituitur proprietate absoluta, sed ipsamet relatione ad suum principium, ideo ab illis personis per se procedit, quas per se etiam relative respicit: ergo Spiritus sanctus, sicut sua proprietate immediate respicit Patrem, et Filium, quatenus tales sunt, ita ab illis per se procedit. Et in hoc est apertum discrimen inter processionem Spiritus sancti a duabus personis, et creaturarum a tribus, nam ad producendum Spiritum sanctum, non satis est hic Deus subsistens, sed necessaria conditio est, ut per proprietatem personalem incommunicabiliter subsistat, et ideo terminus processionis Spiritus sancti immediatus est persona ipsa, vel personae a quibus immediate procedit, et idem est principium per se eius. Ad producendam autem creaturam, per se sufficit hic Deus subsistens essentialiter, qui per suam essentiam distinguitur a creaturis, unde ad illum, ut sic per se terminatur relatio creaturae, et ideo ad illam non ita per se requiritur personarum Trinitas.

8. Una vero superest obiectio, quam recte attigit Caietanus. Nam sequi videtur, nec Patrem, nec Filium sigillatim esse principium perfectum et totale Spiritus sancti, prout est talis persona, sed solum Patrem et Filium simul. Consequens videtur inconveniens, nam derogat perfectioni singularum personarum, et dicendum esset, unamquamque illarum per se tantum esse principium partiale, quod dici non potest. Respondeo, nonnullos theologos et inter eos D. Thomam, ut statim referam, ita loqui, ut dicant, principium Spiritus sancti esse Patrem et Filium simul, et non licere alteram eorum determinate designare per principium Spiritus sancti. Sed, quidquid sit de hoc modo loquendi (de quo statim) veritas in re ipsa est, totam virtutem spirandi esse in utraque persona simul et in singulis, et hoc satis esse, ut quaelibet earum per se sit Spirator, et principium Spiritus sancti perfectum et integrum, quia haec perfectio maxime sumitur ex virtute, et formali principio producendi, et quia relatio Spiritus sancti, tota respicit singulas personas, et utramque simul.

9. Nihilominus tamen verum etiam est, quod Caietanus dixit, conditionem requisitam ad hanc productionem Spiritus sancti, prout in re est, non esse in singulis personis, sed in utraque simul, quia, ut ostendimus, utraque persona necessaria est ad talem productionem. Et declaratur in hunc modum: nam Spiritus sanctus per suam indivisibilem relationem respicit Patrem et Filium, et quamvis ab utroque habeat relationem illam, tamen non posset per illam respicere Filium, nisi ab illo procederet, etiamsi procederet a Patre, neque e converso, ergo, ut illa relatio habeat integram, et adaequatam suam habitudinem, necessaria conditio ex parte principii producentis est duplex relatio, quae constituat adaequatum terminum illius relationis. Neque hoc est ullum inconveniens, quia haec conditio non addit perfectionem simpliciter, quia in ipsa essentia eminenter non contineatur, sicut non est conveniens, quod hic Deus, ut sic, non possit generare, sed conditio necessaria sit prima proprietas personalis.

1. Variae opiniones. — In hoc puncto, quod in hac materia unum ex praecipuis est, temere profecto loquuntur nonnulli scholastici. Nam Durandus, in 1, dist. 29, quaest. 2, et Gregorius, dist. 12, quaest. 1, dicunt, in rigore Patrem, et Filium non esse unum principium, sed potius duo, licet propter periculum aliter Patres loquantur ad declarandam unitatem virtutis, quae est in utraque persona, et unitatem termini et productionis: Et ideo (inquit Durandus) non absolute dicunt Concilia esse unum principium, sed Spiritum sanctum procedere ab illis, tanquam ab uno principio. Gabriel vero et Ochamus, et alii dicunt posse vocari unum, et duo principia, diversis respectibus.

2. Vera resolutio. — Dicendum vero est, Patrem et Filium proprie, ac simpliciter esse unum Spiritus sancti principium et non plura. Ita D. Thomas, dicta quaest. 36, art. 4, et Bonaventura, Richardus, et fere alii, dist. 12, ubi etiam consentit Scotus. Nam licet dicat quaestionem esse de modo loquendi, non tamen excludit, quin sit fundata in re ipsa, nec putat esse parvi momenti, cum ex verbis inordinarie prolatis incurratur haeresis, et ideo ita loquendum sit de mysteriis fidei, sicut Concilia loquuntur. Haec autem sine dubio est mens Concilii Lugdunensis et Florentini, quae citavi, et illa particula, tanquam, non diminuit, sed explicat veritatem rei, sicut est illa Ioannis 1: Quasi unigeniti a Patre. Alias Concilia dicta nec satis explicassent fidem, nec Graecis satisfecissent. Et ob eamdem causam non tantum definiunt, esse unum principium, sed etiam negant esse duo. Et eodem modo loquitur Augustinus 5, de Trinitate, cap. 13 et 14, Hilarius, lib. 4, de Trinitate, Anselmus, libro de Processione Spiritus sancti, cap. 10. Ratio est supra late tractata, disputando de unitate personarum in Deitate, ubi ostendimus ad unitatem substantivi sufficere unitatem formae, etiamsi supposita immediata multiplicentur, hic autem principium Spiritus sancti substantivum quid est, et ostendimus, formam, seu virtutem eius esse unam, ergo principium est unum, licet illa virtus sit in pluribus suppositis.

3. Patrem et Filium esse unum spiratorem. — Unde fit, idem dicendum esse de uno Spiratore, licet D. Thomas, in 1, dist. 11, aliter de illo locutus fuerit, in quam partem etiam inclinat Durandus supra, q. 3, quia de nomine Spiratoris tanquam de adiectivo iudicant. Tamen D. Thomas sententiam retractavit in 1 p., quaest. 36, art. 4, ad 7. Et merito, quia iuxta communem usum nomen spirator, substantivum est, unde cum de formali unam dicat formam, ab alia sumit unitatem. Nec refert, quod illa forma sit actus spirandi, nam etiam creator dicit de formali actum creandi, et tamen tres personae sunt unus creator. Secus vero est de nomine spirantis, nam haec significat adiective, et ideo Pater et Filius recte dici possunt duo spirantes. Quomodo exponendus est Hilarius cum 2 lib. de Trinitate, dixit: Patrem et Filium esse auctores Spiritus sancti, ut divus Thomas supra notavit.

4. Dubium. — Prima responsio reiicitur. — Una tamen superest interrogatio seu obiectio vulgaris, pro quo supponat, vel quid designari possit sub illo uno principio, vel spiratore, qui de Patre et Filio praedicatur, quia nihil videtur designari posse. Nam sive Patrem, sive Filium designes, falsa erit locutio, quia neutra persona potest de utraque simul praedicari. Propter hoc multi putant necessarium esse dari subsistentem communem in activa inspiratione, qui sit hic spirator et unum principium, quod de Patre et Filio praedicetur. Ita sentiunt Gabriel et alii citati capite quarto. Sed ibi ostensum est, illam sententiam esse falsam. Quod autem non sit necessaria ad veritatem illius locutionis explicandam, supra libro quarto declaratum est, et patebit ex dicendis.

5. Secunda et tertia responsiones. — Secunda et tertia contradictiones. — Alii ergo respondent, praedicatum illud habere vim termini collectivi, et ideo supponere pro Patre et Filio simul. Quod videtur docere D. Thomas, dicta q. 36, art. 4, ad argumenta. Et fere in idem redit, quod Caietanus ibi, et Capreolus, in 1, distinctiones septima et duodecima, quaestione prima, dicunt, praedicatum illud supponere confuse et immobiliter, ratione illius particulae, et, positae ex parte subiecti, sicut dialectici dicunt de hac propositione, Parisiis et Romae venditur piper. Sed prior responsio difficilis est, quia sequitur, Patrem solum vel Filium solum non posse dici spiratorem vel principium Spiritus sancti, quia terminus collectivus non potest de singulis personis praedicari. Consequens autem falsum est, ut constat. Posterior etiam responsio in termino singulari locum non habet, Pater autem et Filius sunt hic spirator seu unum principium singulare, imo idem principium, ergo aliquid sub illo termino posito ex parte praedicati designare licebit. Item de Patre et Filio sigillatim praedicatur Spirator, ergo tunc nulla est suppositio confusa vel immobilis: at idem spirator est, qui de Patre et Filio simul, et de quolibet eorum sigillatim praedicatur, ergo idem sub illo termino designari licebit.

6. Vera responsio. — Dico ergo, Spiratorem, immediate ac determinate supponere pro subsistente in hac virtute spirandi, ita ut ex parte virtutis dicat singularitatem: ex parte vero subsistentiae, communiter et confuse dicat subsistens in illa virtute cum conditione sufficienti ad spirandum. Et ideo potest de Patre et Filio tam simul quam sigillatim praedicari, quamvis de Patre et Filio simul nulla persona determinate, ut talis est, possit praedicari. Quod non obstat, quia Spirator, ut sic, vel principium Spiritus sancti neutram personam hoc modo significat, sed abstracte ex parte suppositi, id est, personam habentem talem virtutem seu inspirationem. Nisi fortasse Spirator sumatur pro illo principio, quod includit non solum totam virtutem, sed etiam omnem conditionem adaequate necessariam in principio Spiritus sancti, sic enim procederetur quod D. Thomas dixit, supponere tunc pro Patre et Filio simul, propter ea, quae in capite praecedenti dicta sunt.

7. An Pater et Filius sint duo principia. — Alia obiectio fieri potest. Quia si Pater et Filius sunt unum principium propter unam virtutem, Pater erit duo principia, scilicet Filii et Spiritus sancti, propter duplicem virtutem et processionem. Aliqui respondent, non dici duo principia, ne distinctio realis significari videatur, secundum rationem vero dici posse, sicut sunt duae virtutes. D. Thomas autem, 1 part., quaest. 36, art. 4, negat simpliciter, Patrem esse duo principia. Et idem absolute negant tam Latini quam Graeci in Concilio Florentino, sessione ultima, et ita mihi sentiendum et loquendum videtur. Unde neganda est illatio, quia licet ad unitatem substantivi sufficiat unitas formae, ad pluralitatem non sufficit pluralitas, nisi etiam multiplicentur supposita. Quia quoties numerantur concreta in plurali, etiam supposita numerantur, ut ex communi modo loquendi constat. Et ratio est, quia unio talium formarum in uno supposito sufficit ad unitatem, in communi denominatione sumpta a talibus formis, sicut est unus artifex, qui plures artes habet, de qua relatus supra, et in materia de Incarnatione dictum est.

8. Obiectioni occurritur. — Dices, ergo saltem Pater, ut est principium Filii, et Filius, ut est principium Spiritus sancti, erunt duo principia, quia et sunt duo supposita, et per virtutes producendi formaliter diversas producunt, et ita ibi et suppositum, et forma multiplicantur, quod satis est ad pluralitatem substantivi. Consequens autem non admittit Anselmus, libro de Processione Spiritus sancti, cap. 10: Nec tamen (ait) duo confitemur principia, unum Patrem ad Filium, alterum Patrem, et Filium ad Spiritum sanctum. Sicut non credimus alium Deum, de quo est Filius, et alium Deum Patrem, et Filium de quo est Spiritus sanctus, quamvis de eodem Deo, sive de eodem principio suo quisque modo sit. Respondeo, illa non posse dici duo principia actu in re ipsa, tamen virtute esse duo, et ita ratione etiam posse considerari et distingui, ut duo. Probo simul haec omnia ex illa regula, quod substantiva non multiplicantur, nisi multiplicatis suppositis et formis: supponoque Principium substantivum esse, ut est per se clarum. In praesentí ergo licet in re multiplicentur supposita Patris et Filii, tamen virtus generandi et spirandi in re non sunt plures, quia in re non distinguuntur actualiter, nec Filius ut spirator distinguitur in re a Patre, ut Pater est, quia est idem spirator cum illo, et spiratio non distinguitur in re a Paternitate, unde Pater ut Pater non distinguitur in re a Filio ut spiratore, quia non opponitur illi ut sic, et in divinis omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio. Ergo Pater et Filius in re non sunt duo principia etiam respectu distinctorum terminorum. Ex his vero eisdemque principiis constat esse duo virtute, et secundum rationem, nam ex parte suppositorum est maior distinctio, quam necessaria sit ad hanc pluralitatem, et ex parte formae vel virtutis est saltem pluralitas virtualis et rationis.

9. Replica. — Responsio. — Instabis, hoc satis esse, ut absolute dicantur duo principia. Nam, supposita distinctione suppositorum, in caeteris videtur esse eadem ratio de concretis, quae est de abstractis: sed Paternitas et spiratio dicuntur simpliciter duae relationes, quamvis in re solum virtute et per rationem distinguantur, ergo similiter concreta illarum relationum etiam substantive sumpta, multiplicabuntur simpliciter, saltem respectu distinctarum personarum, Patris et Filii. Respondeo, instantiam hanc solum esse de modo loquendi, de quo dicimus receptum esse illum modum loquendi in abstractis relationum, non vero in concretis, et ideo non esse simpliciter usurpandum sine declaratione. Addo praeterea, nomen principii (sicut nomen causae) uno modo non dicere de formali relationem secundum esse, sed virtutem agendi, seu principium quo producendi, et hoc esse absolutum in divinis personis quoad formale, et ideo licet connotet relationem, sequi conditionem termini absoluti, qui non multiplicatur simpliciter, nisi multiplicata in re forma absoluta. Et hic videtur usus illius vocis Principium, cum Patri et Filio attribuitur. Et ita Anselmus ex unitate formae absolute probat unitatem principii. Quod si Principium sumatur, ut formaliter denominatur a relatione, fortasse in bono sensu possent dici duo principia sicut duo relata. Tamen propter ambiguitatem et periculum cavenda est talis locutio sine illo addito, quod sunt duo secundum rationem quoad relationem.

10. Atque hinc tandem intelligitur, supervacaneam esse quaestionem huc remissam, an principium dicatur univoce, de Patre et Filio in divinis. Quia ubi non est pluralitas sub communi termino, neque analogia, neque univocatio proprie locum habet, sed unitas, eo tamen modo, quo sunt plura secundum rationem constat, et de Persona, et Relatione dictum est univoce sunt principium, ut ex dictis satis supra.

FINIS LIBRI DECIMI DE TRINITATE.